Δεκαπενταύγουστος στα Δωδεκάνησα: Τα έθιμα και οι παραδόσεις που ενώνουν τα νησιά

Από τα με­γά­λα προ­σκυ­νή­μα­τα και τα πα­ρα­δο­σια­κά γλέ­ντια στις πλα­τεί­ες των χω­ριών, η γιορ­τή της Πα­να­γί­ας πα­ρα­μέ­νει βαθιά δε­μέ­νη με τη ζωή, τη μνήμη και την ταυ­τό­τη­τα των Δω­δε­κα­νη­σί­ων.

Ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος στα Δω­δε­κά­νη­σα δεν είναι απλώς μία με­γά­λη θρη­σκευ­τι­κή γιορ­τή. Είναι αντά­μω­μα, επι­στρο­φή στον τόπο κα­τα­γω­γής από όλες τις χώρες του κό­σμου όπου υπάρ­χουν ξε­νι­τε­μέ­νοι Δω­δε­κα­νή­σιοι, είναι προ­σκύ­νη­μα, μου­σι­κή και χορός. Είναι η εποχή που χωριά και μικρά νησιά γε­μί­ζουν ξανά κόσμο και οι πλα­τεί­ες ζω­ντα­νεύ­ουν μέσα από πα­νη­γύ­ρια που δια­τη­ρούν στοι­χεία μιας πα­ρά­δο­σης πολ­λών γε­νε­ών.

Από τη Ρόδο και την Κάρ­πα­θο μέχρι την Κάσο, τη Σύμη, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Νί­συ­ρο, την Κω, την Κά­λυ­μνο, τη Λέρο, την Αστυ­πά­λαια και την Πάτμο, η Κοί­μη­ση της Θε­ο­τό­κου κα­τέ­χει ξε­χω­ρι­στή θέση στη θρη­σκευ­τι­κή και κοι­νω­νι­κή ζωή. Κάθε νησί έχει τη δική του έκ­φρα­ση. Αλλά σχε­δόν πα­ντού συ­να­ντά κα­νείς κοινά στοι­χεία: την προ­ε­τοι­μα­σία της εκ­κλη­σί­ας, τον εσπε­ρι­νό, τη Θεία Λει­τουρ­γία, την προ­σφο­ρά φα­γη­τού, τα το­πι­κά όρ­γα­να, τους χο­ρούς και, κυ­ρί­ως, τη συμ­με­το­χή ολό­κλη­ρης της κοι­νό­τη­τας.

Τα πα­νη­γύ­ρια και η ση­μα­σία τους στις το­πι­κές κοι­νω­νί­ες

Για τις πα­λαιό­τε­ρες κοι­νω­νί­ες των νη­σιών, το πα­νη­γύ­ρι είχε πολύ με­γα­λύ­τε­ρη ση­μα­σία από μια απλή ευ­και­ρία δια­σκέ­δα­σης. Ήταν μία από τις ση­μα­ντι­κό­τε­ρες στιγ­μές κοι­νω­νι­κής συ­νεύ­ρε­σης. Οι­κο­γέ­νειες συ­να­ντιού­νταν, συγ­γε­νείς επέ­στρε­φαν από μα­κριά, νέοι γνω­ρί­ζο­νταν και ολό­κλη­ρο το χωριό συμ­με­τεί­χε στην προ­ε­τοι­μα­σία.

Σε επο­χές κατά τις οποί­ες οι με­τα­κι­νή­σεις με­τα­ξύ χω­ριών και νη­σιών ήταν δυ­σκο­λό­τε­ρες, τα με­γά­λα θρη­σκευ­τι­κά πα­νη­γύ­ρια λει­τουρ­γού­σαν ως ση­μεία ανα­φο­ράς για την κοι­νω­νι­κή ζωή του τόπου. Αυτός ο χα­ρα­κτή­ρας δεν έχει χαθεί εντε­λώς. Ακόμη και σή­με­ρα, ο Αύ­γου­στος είναι ο μήνας της επι­στρο­φής για χι­λιά­δες Δω­δε­κα­νή­σιους που ζουν στην Αθήνα, σε άλλες πε­ριο­χές της Ελ­λά­δας ή στο εξω­τε­ρι­κό. Για πολ­λούς, το πα­νη­γύ­ρι της Πα­να­γί­ας είναι η ημε­ρο­μη­νία γύρω από την οποία ορ­γα­νώ­νε­ται η επι­στρο­φή στο χωριό και η συ­νά­ντη­ση με συγ­γε­νείς και φί­λους.

Η ιδιαί­τε­ρη θέση που έχει η Πα­να­γία στη λαϊκή θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα των νη­σιών απο­τυ­πώ­νε­ται και στον με­γά­λο αριθ­μό εκ­κλη­σιών, μο­να­στη­ριών και ξω­κλη­σιών που είναι αφιε­ρω­μέ­να στη χάρη της. Στα Δω­δε­κά­νη­σα, όπως και σε με­γά­λο μέρος του Αι­γαί­ου, η σχέση των κα­τοί­κων με την Πα­να­γία συν­δέ­θη­κε επί αιώ­νες με την οι­κο­γέ­νεια, τη θά­λασ­σα, την ξε­νι­τιά και την προσ­δο­κία της επι­στρο­φής.

Τά­μα­τα, προ­σκυ­νή­μα­τα και οι­κο­γε­νεια­κές πα­ρα­δό­σεις περ­νού­σαν από γενιά σε γενιά. Πολ­λές οι­κο­γέ­νειες εξα­κο­λου­θούν να επι­σκέ­πτο­νται κάθε χρόνο την ίδια εκ­κλη­σία, συ­νε­χί­ζο­ντας μία συ­νή­θεια που ξε­κί­νη­σε από τους γο­νείς ή τους παπ­πού­δες τους.

Ρόδος: Η Πα­να­γία στα χωριά του νη­σιού

Στη Ρόδο ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος απο­τε­λεί πα­ρα­δο­σια­κά μία από τις ση­μα­ντι­κό­τε­ρες ημέ­ρες του κα­λο­και­ριού. Εκ­κλη­σί­ες και μο­να­στή­ρια αφιε­ρω­μέ­να στην Πα­να­γία γί­νο­νται επί­κε­ντρο θρη­σκευ­τι­κών εκ­δη­λώ­σε­ων, με κυ­ρί­αρ­χο τον εορ­τα­σμό της Πα­να­γί­ας της Κρε­μα­στής, του με­γα­λύ­τε­ρου θρη­σκευ­τι­κού πα­νη­γυ­ριού της Ρόδου ίσως, ενώ σε πολλά χωριά η θρη­σκευ­τι­κή τε­λε­τή συ­νο­δεύ­ε­ται από το πα­ρα­δο­σια­κό πα­νη­γύ­ρι.

Οι αυλές των εκ­κλη­σιών και οι πλα­τεί­ες με­τα­τρέ­πο­νται σε χώ­ρους συ­νά­ντη­σης. Η μου­σι­κή, οι το­πι­κοί χοροί, το φα­γη­τό και το κρασί συ­μπλη­ρώ­νουν το θρη­σκευ­τι­κό μέρος της γιορ­τής και δη­μιουρ­γούν το γνώ­ρι­μο σκη­νι­κό του ρο­δί­τι­κου πα­νη­γυ­ριού.

Κάρ­πα­θος: Η πα­ρά­δο­ση ως ζω­ντα­νή συ­νέ­χεια

Ξε­χω­ρι­στή θέση στην πο­λι­τι­στι­κή πα­ρά­δο­ση των Δω­δε­κα­νή­σων κα­τέ­χει η Κάρ­πα­θος, όπου πολλά έθιμα, μου­σι­κές και χοροί δια­τη­ρούν έναν ιδιαί­τε­ρα έντο­νο το­πι­κό χα­ρα­κτή­ρα. Τα πα­νη­γύ­ρια εξα­κο­λου­θούν να απο­τε­λούν ου­σια­στι­κό κομ­μά­τι της κοι­νω­νι­κής ζωής και όχι απλώς μια ανα­πα­ρά­στα­ση του πα­ρελ­θό­ντος.

Η λύρα και το λα­ού­το, τα τρα­γού­δια, οι αυ­το­σχέ­διες μα­ντι­νά­δες και οι πα­ρα­δο­σια­κοί χοροί δη­μιουρ­γούν μια τε­λε­τουρ­γία στην οποία συμ­με­τέ­χουν δια­φο­ρε­τι­κές γε­νιές. Ιδιαί­τε­ρα στα χωριά που έχουν δια­τη­ρή­σει ισχυ­ρούς δε­σμούς με την πα­ρά­δο­ση, το πα­νη­γύ­ρι λει­τουρ­γεί σαν ζω­ντα­νός σύν­δε­σμος ανά­με­σα στο χθες και το σή­με­ρα.

Κάσος: Γλέ­ντι με βα­θιές ρίζες

Ανά­λο­γη είναι η ει­κό­να και στην Κάσο, ένα νησί με ιδιαί­τε­ρα ισχυ­ρή μου­σι­κή και γα­στρο­νο­μι­κή πα­ρά­δο­ση. Τα κα­σιώ­τι­κα γλέ­ντια χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από τη συμ­με­το­χή της κοι­νό­τη­τας, τα πα­ρα­δο­σια­κά όρ­γα­να και τα τρα­γού­δια που με­τα­δί­δο­νται από γενιά σε γενιά. Το τρα­πέ­ζι απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο μέρος της γιορ­τής. Άλ­λω­στε, στα πε­ρισ­σό­τε­ρα Δω­δε­κά­νη­σα το πα­νη­γύ­ρι δεν νο­εί­ται χωρίς την προ­σφο­ρά φα­γη­τού και χωρίς τη συλ­λο­γι­κή προ­ε­τοι­μα­σία του.

Στην Κά­λυ­μνο, την Κω και τη Λέρο, όπως και στα μι­κρό­τε­ρα νησιά του συ­μπλέγ­μα­τος, ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος εξα­κο­λου­θεί να συ­γκε­ντρώ­νει κα­τοί­κους, επι­σκέ­πτες και από­δη­μους γύρω από εκ­κλη­σί­ες και μο­να­στή­ρια. Στη Νί­συ­ρο, την Τήλο, τη Χάλκη, τη Σύμη και την Αστυ­πά­λαια, η το­πι­κή προσ­δί­δει συχνά στα πα­νη­γύ­ρια έναν ακόμη πιο έντο­νο χα­ρα­κτή­ρα κοι­νό­τη­τας: ντό­πιοι και επι­σκέ­πτες βρί­σκο­νται στο ίδιο τρα­πέ­ζι και συμ­με­τέ­χουν στην ίδια γιορ­τή.

Μι­λώ­ντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο δή­μαρ­χος Νι­σύ­ρου κ. Χρι­στο­φής Κο­ρω­ναί­ος, ανα­φέρ­θη­κε στο έθιμο της «Κούπ­πας» που γί­νε­ται στο νησί: «Το έθιμο απο­τε­λεί ξε­χω­ρι­στή θέση στην πα­ρά­δο­ση της Νι­σύ­ρου καθώς πρό­κει­ται για έναν ιδιαί­τε­ρο χορό που συν­δυά­ζει το θρη­σκευ­τι­κό συ­ναί­σθη­μα με τη δια­σκέ­δα­ση και την προ­σφο­ρά προς την Πα­να­γία Σπη­λια­νή».

Το βράδυ του Δε­κα­πε­νταύ­γου­στου, στο Μαν­δρά­κι, οι κά­τοι­κοι συ­γκε­ντρώ­νο­νται στο χο­ρο­στά­σι και το γλέ­ντι αρ­χί­ζει με την «κούπ­πα». Μια γυ­ναί­κα παίρ­νει το μπρο­στά­ρι του χορού, ενώ ο άν­δρας που την επι­λέ­γει ρί­χνει τον οβολό του στην ει­δι­κή κούπ­πα που εκεί­νη κρατά. Με αυτόν τον τρόπο, το έθιμο λει­τουρ­γού­σε επί δε­κα­ε­τί­ες όχι μόνο ως έκ­φρα­ση τιμής, αγά­πης και κοι­νω­νι­κής ανα­γνώ­ρι­σης, αλλά και ως μέσο οι­κο­νο­μι­κής ενί­σχυ­σης της Μονής.

Στα πα­λαιό­τε­ρα χρό­νια, μά­λι­στα, η Πα­να­γία Σπη­λια­νή είχε κα­θο­ρι­στι­κό ρόλο στην κοι­νω­νι­κή και οι­κο­νο­μι­κή ζωή του νη­σιού, ακόμη και στη λει­τουρ­γία των σχο­λεί­ων, γε­γο­νός που κα­θι­στού­σε ιδιαί­τε­ρα ση­μα­ντι­κή τη συ­γκέ­ντρω­ση χρη­μά­των μέσω του εθί­μου. Η «κούπ­πα» πα­ρα­μέ­νει μέχρι σή­με­ρα ένα από τα πιο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά έθιμα της Νι­σύ­ρου, συν­δέ­ο­ντας την πίστη με τη μνήμη, την οι­κο­γέ­νεια, τον έρωτα και τη συλ­λο­γι­κή προ­σφο­ρά. Ένα έθιμο που, όπως επι­ση­μαί­νει και ο δή­μαρ­χος Νι­σύ­ρου, «εξα­κο­λου­θεί να τη­ρεί­ται με ξε­χω­ρι­στή ευ­λά­βεια και απο­τε­λεί πο­λύ­τι­μο κομ­μά­τι της πο­λι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας του νη­σιού».

Η προ­ε­τοι­μα­σία και η προ­σφο­ρά του φα­γη­τού

Στα πα­ρα­δο­σια­κά πα­νη­γύ­ρια το φα­γη­τό δεν απο­τε­λεί απλώς συ­νο­δευ­τι­κό του γλε­ντιού. Η προ­ε­τοι­μα­σία και η προ­σφο­ρά του έχουν κοι­νω­νι­κή ση­μα­σία. Κά­τοι­κοι και εθε­λο­ντές ερ­γά­ζο­νται πολ­λές φορές από την προη­γού­με­νη ημέρα για την προ­ε­τοι­μα­σία των εδε­σμά­των. Με­γά­λα κα­ζά­νια, το­πι­κές συ­ντα­γές και προ­ϊ­ό­ντα του τόπου γί­νο­νται μέρος μιας συλ­λο­γι­κής δια­δι­κα­σί­ας. Οι συ­ντα­γές δια­φέ­ρουν από νησί σε νησί, όπως δια­φο­ρε­τι­κοί είναι οι χοροί, οι μου­σι­κές και ο τρό­πος ορ­γά­νω­σης κάθε πα­νη­γυ­ριού. Το κοινό στοι­χείο, όμως, πα­ρα­μέ­νει το μοί­ρα­σμα.

Από τη λύρα και το λα­ού­το μέχρι το ξη­μέ­ρω­μα

Η μου­σι­κή απο­τε­λεί έναν από τους ισχυ­ρό­τε­ρους φο­ρείς της δω­δε­κα­νη­σια­κής πα­ρά­δο­σης. Λύρα, λα­ού­το και άλλα όρ­γα­να, ανά­λο­γα με το νησί, συ­νο­δεύ­ουν τρα­γού­δια και χο­ρούς που έχουν πε­ρά­σει από γενιά σε γενιά. Στα αυ­θε­ντι­κά πα­νη­γύ­ρια ο χορός δεν απο­τε­λεί θέαμα για τους επι­σκέ­πτες. Είναι συμ­με­το­χή. Οι με­γα­λύ­τε­ροι με­τα­φέ­ρουν στους νε­ό­τε­ρους βή­μα­τα, τρα­γού­δια και έναν ολό­κλη­ρο τρόπο συ­μπε­ρι­φο­ράς μέσα στο γλέ­ντι.

Και όταν το πα­νη­γύ­ρι κρατά μέχρι τις πρώ­τες πρω­ι­νές ώρες, επα­να­λαμ­βά­νε­ται μια ει­κό­να που συ­να­ντά­ται στα νησιά του Αι­γαί­ου εδώ και πολ­λές δε­κα­ε­τί­ες. Τα πα­νη­γύ­ρια των Δω­δε­κα­νή­σων έχουν ανα­πό­φευ­κτα αλ­λά­ξει. Ο του­ρι­σμός, οι σύγ­χρο­νες μορ­φές δια­σκέ­δα­σης και οι δια­φο­ρε­τι­κοί ρυθ­μοί ζωής έχουν επη­ρε­ά­σει τον τρόπο διορ­γά­νω­σής τους.

Ωστό­σο, πίσω από τα με­γά­φω­να, τα φώτα και τα πο­λυ­πλη­θέ­στε­ρα κα­λο­και­ρι­νά γλέ­ντια πα­ρα­μέ­νει ένας πολύ πα­λιό­τε­ρος πυ­ρή­νας: η ανά­γκη της κοι­νό­τη­τας να συ­να­ντη­θεί. Γι’ αυτό και ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος στα Δω­δε­κά­νη­σα εξα­κο­λου­θεί να είναι κάτι πε­ρισ­σό­τε­ρο από μία ημε­ρο­μη­νία στο εορ­το­λό­γιο.

Είναι η επι­στρο­φή του ξε­νι­τε­μέ­νου, το άναμ­μα του κε­ριού στο εκ­κλη­σά­κι, το οι­κο­γε­νεια­κό τρα­πέ­ζι, η μου­σι­κή στην πλα­τεία, ο πρώ­τος χορός και το γλέ­ντι που μπο­ρεί να φτά­σει μέχρι το ξη­μέ­ρω­μα. Είναι, τε­λι­κά, μία από εκεί­νες τις στιγ­μές του χρό­νου κατά τις οποί­ες τα νησιά θυ­μού­νται, μέσα από τους αν­θρώ­πους τους, ποια είναι.

Πηγή: protothema.gr