Δεκαπενταύγουστος: Οι παραδόσεις και τα έθιμα για την Κοίμηση της Θεοτόκου σε κάθε γωνιά της Ελλάδας και στα νησιά μας

Με ύμνους και τιμές, με δόξα και χαρά, γιορ­τά­ζει σήμερα η Εκκλη­σία μια από τις μεγα­λύ­τε­ρες εορτές της Χρι­στια­νο­σύ­νης.

Στην Ελλάδα, ειδι­κό­τερα, οι Ορθό­δο­ξοι Έλληνες απο­τι­νάσ­σουν ό,τι ζοφώδες, «ενδύ­ο­νται» το φως, την αγάπη, την αισιο­δο­ξία και γιορ­τά­ζουν τον Δεκα­πε­νταύ­γου­στο την Κοίμηση της Υπε­ρα­γίας Θεο­τό­κου, που εύστοχα πήρε την ονο­μα­σία «το Πάσχα του καλο­και­ριού», με ιδιαί­τερα εμφα­τικό τρόπο. Κατά μυριά­δες προ­σκυ­νούν με βαθύ­τατη ευλά­βεια τις άγιες εικόνες της, ζητούν τις πρε­σβείες της, ενα­πο­θέ­τουν σε Αυτήν τις ελπίδες τους, προ­σεύ­χο­νται, υμνούν και χαίρουν. Διότι η Κοίμησή Της δεν είναι πένθιμο γεγονός, επειδή η Παναγία «μετέστη προς την ζωήν».

«Ο θάνατος δεν είναι πλέον θάνατος. Ο θάνατος ακτι­νο­βο­λεί αιω­νιό­τητα και αθα­να­σία. Ο θάνατος δεν είναι πλέον ρήξη, αλλά ένωση. Δεν είναι λύπη, αλλά χαρά. Δεν είναι ήττα, αλλά νίκη. Αυτά είναι όσα εορ­τά­ζουμε την ημέρα της Κοι­μή­σεως της Πανα­γίας Παρ­θέ­νου, καθώς τα προει­κο­νί­ζουμε, τα προ­γευό­μα­στε και τα απο­λαμ­βά­νουμε από τώρα, στην αυγή της μυστι­κής και αιώνιας Ημέρας», κατά τον πρω­το­πρε­σβύ­τερο Αλέ­ξαν­δρο Σμέμαν, που συγκα­τα­λέ­γε­ται στις μεγάλες μορφές της Θεο­λο­γίας του 20ού αι.

Η μορφή Της λατρεύ­ε­ται από τον ευσεβή λαό μας, που νιώθει την Παναγία ως μητέρα όλων των ανθρώ­πων, ως μεσί­τρια προς τον Μονο­γενή της Υιό και Λόγο του Θεού, ως συμπα­ρα­στά­τισσα σε κάθε δύσκολη στιγμή της επί­γειας ζωής.

Εκκλη­σια­στική παρά­δοση

Για την Κοίμηση της Θεο­τό­κου δεν υπάρ­χουν πλη­ρο­φο­ρίες από την Καινή Διαθήκη. Γι’ αυτήν μαθαί­νουμε από τις διη­γή­σεις σημα­ντι­κών εκκλη­σια­στι­κών ανδρών, όπως των Αγίου Ιωάννη του Θεο­λό­γου, Διο­νυ­σίου του Αρε­ο­πα­γίτη, Μόδε­στου Ιερο­σο­λύ­μων, Ανδρέα Κρήτης, Γερ­μα­νού Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως, Ιωάννη Δαμα­σκη­νού κ.ά., καθώς και από τα σχετικά τρο­πά­ρια της εκκλη­σια­στι­κής υμνο­λο­γίας. Στα κείμενα αυτά δια­σώ­ζε­ται η «αρχαία και αλη­θε­στάτη» παρά­δοση της Εκκλη­σίας γι’ αυτό το Θεο­μη­το­ρικό γεγονός.

Κατά την εκκλη­σια­στική παρά­δοση, εκοι­μήθη στο σπίτι του Ευαγ­γε­λι­στή Ιωάννη, όπου διέμενε η μητέρα του Θεαν­θρώ­που. Αφού της έκλει­σαν τα μάτια, οι Από­στο­λοι μετέ­φε­ραν το νεκρο­κρέ­βατό της στον κήπο της Γεθ­ση­μα­νής, όπου και την έθαψαν.

Η αγάπη και η μνη­μό­νευση της Εκκλη­σίας δεν επι­κε­ντρώ­νο­νται στο ιστο­ρικό και πραγ­μα­τικό πλαίσιο ούτε στην ημε­ρο­μη­νία και στον τόπο όπου η Μητέρα όλων των μητέρων ολο­κλή­ρωσε την επίγεια ζωή της. Αντ’ αυτού, η Εκκλη­σία εισέρ­χε­ται στην ουσία και στο νόημα του θανάτου Της, μνη­μο­νεύ­ο­ντας τον θάνατο Αυτής που ο Υιός της, σύμφωνα με την χρι­στια­νική πίστη, κατέ­βαλε τον θάνατο, ανέστη εκ νεκρών, και υπο­σχέ­θηκε την τελική ανά­σταση και τη νίκη της αθά­να­της ζωής.

Στην Κοίμηση, απο­κα­λύ­πτε­ται όλο το χαρ­μό­συνο μυστή­ριο αυτού του θανάτου και γίνεται χαρά, επειδή η Παρ­θέ­νος Μαρία είναι μία από μας. Ο ίδιος ο θάνατος γίνεται ζωή θριαμ­βεύ­ουσα. Έτσι στη γιορτή δεν υπάρχει ούτε λύπη, ούτε νεκρώ­σιμα μοι­ρο­λό­για, ούτε στε­νο­χώ­ρια, αλλά μόνο φως και ζωή.

Υμνο­γρα­φία

Η εκκλη­σια­στική υμνο­γρα­φία είναι πολύ πλούσια στον χαρα­κτη­ρι­σμό της Πανα­γίας, αλλά και γεμάτη από επαί­νους και ύμνους προς το πρόσωπό Της.

Το μεγα­λύ­τερο όμως εγκώμιο της Υπε­ρα­γίας Θεο­τό­κου είναι ο Ακά­θι­στος Ύμνος, η απο­γεί­ωση της υμνο­λο­γίας στο πρόσωπο της Θεο­τό­κου, καθώς ιστορεί με ποι­η­τικό και λυρικό τρόπο όλο αυτό το σχέδιο της σωτη­ρίας.

Προ­σω­νυ­μίες

Οι προ­σω­νυ­μίες της Πανα­γίας πλεί­στες όσες: η Μαριάμ έφερε στον κόσμο τον Σωτήρα των ανθρώ­πων, εξ ου η προ­σω­νυ­μία της ως Παναγία αλλά και ως Θεο­τό­κος.

Όμως, υπάρχει και μια πληθώρα «Θεο­το­κο­νυ­μίων», όπως λέγο­νται, ανάλογα με τις ιδιό­τη­τες ή τα χαρί­σματά της, από τον τόπο ή τον τρόπο που βρέθηκε εικόνα Της ή βρί­σκε­ται ο ναός Της, από την τεχνο­τρο­πία του ναού Της, από τον εικο­νο­γρα­φικό τύπο παρα­στά­σεώς Της, από την παλαιό­τητα της εικόνας Της, από την ομορφιά και το κάλλος Της, από τα εγκώμιά της, από τον χρόνο που γιορ­τά­ζει η εκκλη­σία Της κ.λπ.

Εορ­τά­ζε­ται κάθε χρόνο, σύμφωνα με το Νέο Ημε­ρο­λό­γιο σήμερα, 15 Αυγού­στου, και στις 28 Αυγού­στου σύμφωνα με το Παλαιό (Παλαιoημερολογίτες).

Στις λοιπές ορθό­δο­ξες και καθο­λι­κές χώρες του κόσμου, η Κοίμησή Της τιμάται με λιγό­τερο εμφα­τικό τρόπο, στις περισ­σό­τε­ρες από τις οποίες ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος είναι επίσημη αργία, όπως και στην Ελλάδα.

Μάλιστα, οι προ­τε­στα­ντι­κές ομο­λο­γίες θεωρούν την Κοίμηση της Θεο­τό­κου δευ­τε­ρεύ­ουσα εορτή, επειδή δεν βασί­ζε­ται σε βιβλι­κές ανα­φο­ρές.

Η διαφορά αυτή φαί­νε­ται ανά­γλυφα στη Γερ­μα­νία, όπου ο Δεκα­πε­νταύ­γου­στος είναι επίσημη αργία μόνο στα καθο­λικά κρα­τί­δια του Ζάαρ­λαντ και της Βαυα­ρίας.

Νηστεία

Κατά την Ορθό­δοξη παρά­δοση, είθι­σται περί­ο­δος νηστείας για τη συγκε­κρι­μένη εορτή, που καθιε­ρώ­θηκε τον 7ο αι. Αρχικά ήταν χωρι­σμένη σε δύο περιό­δους, εκείνη πριν από τη γιορτή της Μετα­μόρ­φω­σης του Σωτήρα και εκείνη πριν της γιορτής της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου. Το 10ο αι., συνε­νώ­θη­καν σε μία νηστεία που περι­λαμ­βά­νει 14 ημέρες και ξεκινά την 1η Αυγού­στου. Κατά τη διάρ­κεια της συγκε­κρι­μέ­νης νηστείας, νηστεύ­ε­ται το λάδι εκτός του Σαβ­βά­του και της Κυρια­κής, ενώ στη γιορτή της Μετα­μόρ­φω­σης του Σωτήρα κατα­λύ­ε­ται το ψάρι. Κατά τη γιορτή της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου κατα­λύ­ο­νται τα πάντα, εκτός κι αν η γιορτή πέσει σε ημέρα Τετάρτη ή Παρα­σκευή, οπότε κατα­λύ­ε­ται μόνο το ψάρι.

Περι­λά­λη­τοι εορ­τα­σμοί

Στην Τήνο, όπου γίνεται το μεγα­λύ­τερο προ­σκύ­νημα, ο εορ­τα­σμός της Πανα­γίας καθιε­ρώ­θηκε με Βασι­λικό Διά­ταγμα του 1836 να είναι οκτα­ή­με­ρος και να διαρκεί έως τα «εννιά­μερα της Θεο­τό­κου», στις 23 Αυγού­στου, όταν σε ατμό­σφαιρα συγκί­νη­σης ψάλ­λο­νται ύμνοι και εγκώμια, μπροστά στον επι­τά­φιο και την εικόνα.

Παράλ­ληλα, στο νησί οι Έλληνες τιμούν κι αυτούς που χάθηκαν, όταν οι Ιταλοί τορ­πί­λι­σαν και βού­λια­ξαν την «Έλλη» στο λιμάνι ανήμερα της Πανα­γιάς.

Παναγία της Τήνου

Στην Παναγία Σουμελά, σύμβολο της ποντια­κής πίστης, πανελ­λή­νιο προ­σκύ­νημα απο­τε­λούν η εικόνα της Πανα­γιάς, έργο του Ευαγ­γε­λι­στή Λουκά, ο σταυρός του αυτο­κρά­τορα Εμμα­νουήλ Κομνη­νού και το ιερό ευαγ­γέ­λιο του πατρός Χρι­στο­φό­ρου, επίσης δώρο του αυτο­κρά­τορα Δαυίδ του Κομνη­νού.

Εκεί, στις πλαγιές του Βερμίου, χιλιά­δες προ­σκυ­νη­τές, καθώς και εκπρό­σω­ποι Ομο­σπον­διών και Ποντια­κών Σωμα­τείων από την Ελλάδα και το εξω­τε­ρικό θα συμ­με­τά­σχουν και φέτος στις ιερές ακο­λου­θίες και στις πολι­τι­στι­κές εκδη­λώ­σεις.

Στην Πάρο, γιορ­τά­ζει η Παναγία της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής. Ο ναός της, για τον οποίο υπάρ­χουν δύο ονο­μα­σίες, «Κατα­πο­λιανή» και «Εκα­το­ντα­πυ­λιανή», βρί­σκε­ται στην πρω­τεύ­ουσα του νησιού, Παροι­κιά.

Σύμφωνα με την παρά­δοση, η Κατο­πο­λιανή έχει ενε­νή­ντα εννέα φανερές πόρτες, ενώ η εκα­το­στή είναι κλειστή και δεν φαί­νε­ται. Η πόρτα αυτή θα φανεί και θα ανοίξει όταν οι Έλληνες πάρουν την Πόλη.

Παναγία της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής στην Πάρο

Άλλοι θρύλοι ανα­φέ­ρο­νται στην Αγία Ελένη που, στον δρόμο για τους Άγιους Τόπους προ­κει­μέ­νου να βρει τον Τίμιο Σταυρό, έφτασε στην Πάρο και προ­σευ­χή­θηκε σε έναν μικρό ναό που βρι­σκό­ταν στη θέση της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής.

Κατά την προ­σευχή της έκανε τάμα ότι αν βρει τον Τίμιο Σταυρό θα χτίσει στη θέση αυτή έναν μεγάλο ναό. Η προ­σευχή της εισα­κού­στηκε. Βρήκε τον Τίμιο Σταυρό και, πραγ­μα­το­ποιώ­ντας το τάμα της, ανή­γειρε τον μεγα­λό­πρεπο ναό της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής, ο οποίος, όμως, στο μεγα­λύ­τερο μέρος του κατα­στρά­φηκε, πιθα­νό­τατα από πυρ­κα­γιά, και ανα­κα­τα­σκευά­στηκε επί Ιου­στι­νια­νού, στα μέσα του 6ου αι.

Φημο­λο­γεί­ται, επίσης, ότι το τάμα της Αγίας Ελένης ολο­κλή­ρωσε ο γιος της Άγιος Κων­στα­ντί­νος, αυτο­κρά­το­ρας του Βυζα­ντίου, καθώς η ίδια δεν πρόλαβε.

Στην Κοζάνη, ξεχω­ρι­στός είναι ο εορ­τα­σμός του Δεκα­πε­νταύ­γου­στου στο ιστο­ρικό μονα­στήρι της Πανα­γίας στο Μικρό­κα­στρο, του δήμου Βοΐου, όπου κάθε χρόνο χιλιά­δες πιστοί προ­σκυ­νούν την εικόνα της Πανα­γίας, που χρο­νο­λο­γεί­ται από το 1603, ενώ πρό­σφατη έρευνα την χρο­νο­λο­γεί στον 13ο αι. Πιστοί από όλα τα μέρη της Ελλάδας επι­σκέ­πτο­νται το μονα­στήρι, για να προ­σκυ­νή­σουν την εικόνας Της.

Άξιο λόγου, το έθιμο των «καβα­λά­ρη­δων της Σιά­τι­στας» που προ­σελ­κύει χιλιά­δες επι­σκέ­πτες, καθώς ιππείς από τη Σιά­τι­στα και τη γύρω περιοχή επι­σκέ­πτο­νται το μονα­στήρι πάνω στα κατα­στό­λι­στα άλογά τους. Το πανη­γύρι έχει τις ρίζες του στην περίοδο της Τουρ­κο­κρα­τίας, όταν απο­τε­λούσε ευκαι­ρία για τους σκλα­βω­μέ­νους να δείξουν τη λεβε­ντιά και τον πόθο τους για λευ­τε­ριά και έχει χαρα­κτη­ρι­στεί ως πανη­γύρι λεβε­ντιάς και τόλμης.

Το έθιμο των «καβα­λά­ρη­δων της Σιά­τι­στας» στην Καβάλα

Στο νησί του Παπα­δια­μά­ντη, τη Σκιάθο, από το βράδυ της παρα­μο­νής γίνεται η έξοδος του επι­τα­φίου της Πανα­γίας υπό τη συγκι­νη­τική μελωδία των Εγκω­μίων της Θεο­τό­κου που ψάλλουν όλοι μαζί οι Σκια­θί­τες.

Στο νησί της Ορθο­δο­ξίας, την Πάτμο, όπου βρί­σκε­ται το ιστο­ρικό Μονα­στήρι της Απο­κά­λυ­ψης, ο επι­τά­φιος περι­φέ­ρε­ται από τους μονα­χούς στα σοκάκια του νησιού, ενώ οι καμπά­νες ηχούν αστα­μά­τητα.

Tο ιστο­ρικό Μονα­στήρι της Απο­κά­λυ­ψης στην Πάτμο

Στα Ζαγο­ρο­χώ­ρια, φημι­σμένα σε όλη την Ελλάδα για τα πανη­γύ­ρια του Δεκα­πε­νταύ­γου­στου, οι εκδη­λώ­σεις στη μνήμη της Κοί­μη­σης της Θεο­τό­κου είναι τρι­ή­με­ρες και δίνουν την ευκαι­ρία για τρι­κού­βερτο γλέντι με παρα­δο­σια­κούς ηπει­ρώ­τι­κους σκοπούς.

Στη Θάσο, στο χωριό Παναγιά, μετά τη λιτά­νευση της εικόνας, που συνο­δεύ­ε­ται από πολυ­μελή μπάντα, οι πιστοί μαζεύ­ο­νται στο προ­αύ­λιο της εκκλη­σίας όπου παρα­κά­θο­νται στο γιορ­τινό τραπέζι που περι­λαμ­βά­νει πατάτες, ρύζι και μοσχάρι στιφάδο.

Στη Λέσβο, η Παναγιά η Αγια­σώ­τισσα προ­σφέ­ρει ένα από τα ωραιό­τερα πανη­γύ­ρια του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου. Πολλοί προ­σκυ­νη­τές με αφε­τη­ρία την πόλη της Μυτι­λή­νης περ­πα­τούν 25 ολό­κληρα χιλιό­με­τρα για να φτάσουν στον αυλό­γυρο της εκκλη­σίας, όπου και δια­νυ­κτε­ρεύ­ουν. Στη γραφική κωμό­πολη της Αγιάσου βιώνει κανείς όλη την ατμό­σφαιρα ενός γνήσιου νησιώ­τι­κου πανη­γυ­ριού.

Στην Κάρπαθο, το νησί της Δωδε­κα­νή­σου, η Παναγιά στην Όλυμπο γιορ­τά­ζε­ται με τον πιο κατα­νυ­κτικό τρόπο. Εδώ, οι λει­τουρ­γίες είναι βαθιά συν­δε­δε­μέ­νες με το πένθος για την Παναγία που «έφυγε». Απο­κο­ρύ­φωμα του εορ­τα­σμού είναι ο παρα­δο­σια­κός Κάτω Χορός που ξεκινά από τους άντρες σε σταθερό, αργό­συρτο βήμα και κατα­νυ­κτική διάθεση. Ακο­λου­θούν οι γυναί­κες ντυ­μέ­νες με τις εκπλη­κτι­κής ομορ­φιάς παρα­δο­σια­κές γιορ­τι­νές στολές τους.

H Παναγιά στην Όλυμπο Καρ­πά­θου

Στην Κεφα­λο­νιά, κοντά στο χωριό Μαρ­κό­πουλο, τα φιδάκια της Πανα­γιάς προ­σελ­κύ­ουν κάθε χρόνο χιλιά­δες προ­σκυ­νη­τές.

Σύμφωνα με τον μύθο, τα μικρά άκακα φιδάκια που εμφα­νί­ζο­νται στον τρούλο της εκκλη­σίας είναι οι καλό­γριες ενός παλιού μονα­στη­ριού που υπήρχε στη περιοχή, οι οποίες προ­κει­μέ­νου να μην πέσουν στα χέρια των πει­ρα­τών παρα­κά­λε­σαν την Παναγιά να τις μετα­μορ­φώ­σει σε φίδια.

Πηγή: protothema.gr