Τι πραγματικά επιδιώκει η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο

Τη μικρή εικόνα τη δίνουν οι συντε­ταγ­μέ­νες της κρίσης που ξετυ­λί­γε­ται από την Τρίτη, αφότου εκδό­θηκε τουρ­κική ναυτική οδηγία για τη διε­ξα­γωγή ερευνών του “Ορούτς Ρέις” σε περιοχή νοτίως του Καστε­λό­ρι­ζου, εντός της ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας, μέχρι τις 2 Αυγού­στου. Καλώς εχόντων, οι δια­στά­σεις της κρίσης αυτής δεί­χνουν να μένουν περιο­ρι­σμέ­νες, καθώς η αρχική στρα­τιω­τική δρα­στη­ριό­τητα, που συνο­δεύ­τηκε και από τουρ­κι­κές υπερ­πτή­σεις πάνω από το σύμπλεγμα του Καστε­λό­ρι­ζου, έδωσε τη θέση της σε δια­κρι­τι­κές πλην εντα­τι­κές προ­σπά­θειες του διε­θνούς παρά­γο­ντα, ιδίως της Γερ­μα­νίας, για εκτό­νωση. Οπωσ­δή­ποτε η ενι­σχυ­μένη επι­φυ­λακή των ελλη­νι­κών Ενόπλων Δυνά­μεων δικαιο­λο­γεί­ται, του­λά­χι­στον μέχρι τη λήξη της ισχύος της συγκε­κρι­μέ­νης ναυ­τι­κής οδηγίας. Ο ελλη­νι­κός αλλά και ο τουρ­κι­κός στόλος παρα­μέ­νουν ανε­πτυγ­μέ­νοι σε όλη την περιοχή από τη Χίο μέχρι το Καστε­λό­ριζο, ενώ μέχρι την ώρα που γρά­φο­νταν αυτές οι γραμμές εκκρε­μούσε το ερώτημα αν το “Ορούτς Ρέις” θα απο­πλεύ­σει, αν θα έχει συνο­δεία πολε­μι­κών πλοίων και αν θα σε εισέλ­θει σε ελλη­νική υφα­λο­κρη­πίδα. Συνεπώς, είναι εξαι­ρε­τικά πρόωρο να θεω­ρη­θεί λήξαν το συγκε­κρι­μένο επει­σό­διο. Όμως το κύριο ζήτημα είναι ότι οι προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζει ελλη­νική ασφά­λεια δεν περιο­ρί­ζο­νται σε αυτό.

Η μεγάλη εικόνα, αυτή που ξετυ­λί­γε­ται ευρύ­τερα στον χώρο και τον χρόνο, είναι περισ­σό­τερο δια­φω­τι­στική. Και συμπυ­κνώ­νε­ται στην “αυτο­κρα­το­ρική” αντί­ληψη του εαυτού της που εμπε­δώ­νει η Τουρκία του Ταγίπ Ερντο­γάν, με ανά­πτυξη του στρα­τιω­τι­κού της απο­τυ­πώ­μα­τος από τη βόρεια Συρία και το βόρειο Ιράκ μέχρι τη Λιβύη, το Κατάρ και τη Σομαλία, αλλά και με την προβολή ρητά ανα­θε­ω­ρη­τι­κών θέσεων για τα “σύνορα της καρδιάς” του Ταγίπ Ερντο­γάν, που στην πρώτη τους δια­τύ­πωση αντι­με­τω­πί­στη­καν από πολλούς συγκα­τα­βα­τικά, ως ρητο­ρι­κές εξάρ­σεις εσω­τε­ρι­κής χρήσης, παρα­βλέ­πο­ντας τη μεθο­δι­κό­τητα με την οποία οικο­δο­μεί­ται στα­διακά η πραγ­μα­τι­κό­τητα της “νέας Τουρ­κίας”.

Η ημέρα της μεγάλης “φιέστας”

Από αυτή την άποψη, περισ­σό­τερα και από τις διπλω­μα­τι­κές ή στρα­τιω­τι­κές κινή­σεις έχουν να μας πουν κινή­σεις στο πεδίο του συμ­βο­λι­κού, όπως αυτή ακριβώς που χθες μονο­πώ­λησε το διεθνές ενδια­φέ­ρον: ήτοι η μετα­τροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί.

Το ότι η κίνηση αυτή πλαι­σιώ­θηκε από μια “φιέστα” με προ­σκε­κλη­μέ­νους και ξένους ηγέτες, αλλά και από την ανάρ­τηση στον λογα­ρια­σμό του Ταγίπ Ερντο­γάν στα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης ειδικού βιντε­ο­κλίπ για την περί­σταση σε εννέα γλώσσες μου­σουλ­μα­νι­κών λαών, δείχνει, παρά το κιτς του πράγ­μα­τος, ότι βρι­σκό­μα­στε ήδη πέρα από την περιοχή της “εσω­τε­ρι­κής κατα­νά­λω­σης”.

Ο περιο­ρι­σμός της διε­θνούς συζή­τη­σης κυρίως σε ζητή­ματα προ­σβα­σι­μό­τη­τας ή δια­τή­ρη­σης των ψηφι­δω­τών της Αγίας Σοφίας δεν φωτίζει τα συμ­φρα­ζό­μενα. Αντι­θέ­τως, ο συμ­βο­λι­σμός της επα­να­λει­τουρ­γίας της Αγίας Σοφίας ως τεμέ­νους ανήμερα της επε­τείου της υπο­γρα­φής της Συν­θή­κης της Λωζάνης είναι απο­κα­λυ­πτι­κός. Όπως, άλλωστε, και οι πανη­γυ­ρι­σμοί του ίδιου του Ερντο­γάν για τη “νέα κατά­κτηση” που επι­τυγ­χά­νε­ται με τη συγκε­κρι­μένη κίνηση.

Η “νέα Τουρκία” προ­βάλ­λει ως αντι­κα­τα­στά­της της Τουρ­κι­κής Δημο­κρα­τίας (που θεμε­λί­ωσε ο Κεμάλ Ατα­τούρκ και ανα­γνω­ρί­στηκε διεθνώς στη Λωζάνη) μέσω μιας τριπλής ανα­τρο­πής: πολι­τεια­κής, αξιακής και διε­θνο­πο­λι­τι­κής.

Η δυτικής εμπνεύ­σεως διά­κριση των εξου­σιών και η όποια κοι­νο­βου­λευ­τική παρά­δοση κατέ­κτησε μετά πολλών βασάνων η γει­το­νική χώρα δίνουν τη θέση τους σε ένα καθε­στώς υπό “ενιαία αρχή”, περιο­δικά ανα­βα­πτι­ζό­μενη σε μια δημο­ψη­φι­σμα­τι­κού τύπου επί­κληση της λαϊκής πλειο­ψη­φίας, εν μέσω κατα­στο­λής των αντι­πά­λων, εκκα­θα­ρί­σεων του κρα­τι­κού μηχα­νι­σμού, οικο­νο­μι­κής δια­πλο­κής και φίμωσης των μέσων ενη­μέ­ρω­σης. Η κοσμι­κό­τητα του κράτους ερμη­νεύ­ε­ται ως υπό­κλιση σε αλλό­τρια ήθη και άρνηση των ευαι­σθη­σιών και της φυσιο­γνω­μίας της “αυθε­ντι­κής” Τουρ­κίας. Η δε συγκρό­τηση ενός σύγ­χρο­νου τουρ­κι­κού εθνικού κράτους, εντός των ορίων που ανα­γνώ­ρισε η Λωζάνη, απο­κομ­μέ­νου από τις παρα­δό­σεις του Χαλι­φά­του και προσ­δε­δε­μέ­νου στον δυτικό συνα­σπι­σμό, επα­νερ­μη­νεύ­ε­ται ως “συρ­ρί­κνωση” και “υποταγή” σε όσους φθονούν τις πραγ­μα­τι­κές δυνα­τό­τη­τες της Τουρ­κίας. Ο Κεμάλ Ατα­τούρκ δεν αξιο­λο­γεί­ται πλέον με το μέτρο της Συν­θή­κης των Σεβρών, ως κάποιος που απέ­τρεψε τον πλήρη δια­με­λι­σμό της χώρας, αλλά με το μέτρο του “Εθνικού Όρκου” του 1920, ως κάποιος που απέτυχε να εξα­σφα­λί­σει τα τουρ­κικά δίκαια.

Με την αλλαγή καθε­στώ­τος της Αγίας Σοφίας, ο Ερντο­γάν επα­να­λαμ­βά­νει σε εικο­νικό επίπεδο αυτό που με πραγ­μα­τι­κές πολε­μι­κές πράξεις πέτυχε, απο­δί­δο­ντάς το στην ισλα­μική λατρεία, ο Μωάμεθ ο Πορ­θη­τής. Όμως η ανάδυση της “νέας Τουρ­κίας” προ­ο­ρί­ζε­ται να προ­κα­λέ­σει εντά­σεις όχι μόνο με τη (χρι­στια­νική) Δύση, αλλά και με την (ισλα­μική) Ανατολή – αφού το εγχεί­ρημα Ερντο­γάν δεν εξα­ντλεί­ται στο να επα­να­βε­βαιώ­σει την ισλα­μική φυσιο­γνω­μία της χώρας του, αλλά απο­βλέ­πει, σύμφωνα και με την οθω­μα­νική παρά­δοση, στη διεκ­δί­κηση ηγε­τι­κής θέσης σε έναν ισλα­μικό κόσμο θεω­ρη­τι­κώς ευρύ και συμπε­ρι­λη­πτικό, αλλά στην πραγ­μα­τι­κό­τητα νοού­μενο ως ιεραρ­χη­μένο. Οι παρα­δο­σια­κές αρα­βι­κές δυνά­μεις αντι­λαμ­βά­νο­νται πλήρως την πρό­κληση. Εξού και ο Μεγάλος Μουφτής της Αιγύ­πτου (ήτοι της χώρας της κορυ­φαίας σου­νι­τι­κής θεο­λο­γι­κής σχολής του Αλ Αζχάρ) χαρα­κτή­ρισε την αλλαγή καθε­στώ­τος της Αγίας Σοφίας ως παρα­βί­αση της εντολής του Προφήτη Μωάμεθ για σεβασμό των εκκλη­σιών.

Διαρκής “φυγή προς τα εμπρός”

Πίσω στην πεζή πραγ­μα­τι­κό­τητα της απτής πολι­τι­κής, o Ταγίπ Ερντο­γάν εμφα­νί­ζε­ται να επι­σπεύ­δει σε πολ­λα­πλά μέτωπα – υλο­ποιώ­ντας την πάγια τακτική του της “φυγής προς τα εμπρός” όποτε συσ­σω­ρεύ­ο­νται τα αδιέ­ξοδα. Και αυτά είναι πολλά: η έρπουσα οικο­νο­μική κρίση, με την εξά­ντληση των συναλ­λαγ­μα­τι­κών δια­θε­σί­μων και τη διαρκή υπο­χώ­ρηση της λίρας, ροκα­νί­ζει και την πολι­τική του νομι­μο­ποί­ηση, σε μια στιγμή κατά την οποία ο ίδιος και το κόμμα του κατα­γρά­φουν τα χαμη­λό­τερα δημο­γρα­φικά τους ποσοστά στην πρό­σφατη μνήμη και ο χώρος του πολι­τι­κού Ισλάμ διεκ­δι­κεί­ται πλέον από “απο­στά­τες” όπως ο Αλί Μπα­μπα­τζάν και ο Αχμέτ Ντα­βού­το­γλου.

Η διεκ­δί­κηση “χώρου” στο εξω­τε­ρικό πεδίο αποκτά σε αυτό το πλαίσιο τη δική της δυνα­μική – από την όλο και πιο ενεργό εμπλοκή στη Λιβύη (όπου εκκρε­μεί το ερώτημα της κατά­λη­ψης της Σύρτης από τις φιλικές προς την Άγκυρα δυνά­μεις) μέχρι την πολι­τική παρεμ­βολή στην πρό­σφατη ανα­ζω­πύ­ρωση της σύγκρου­σης Αρμε­νίας και Αζερ­μπαϊ­τζάν ή την επα­νά­ληψη των επι­δρο­μών στο βόρειο Ιράκ ενα­ντίον στόχων του ΡΚΚ.

Δεδο­μέ­νης της αμε­ρι­κα­νι­κής “απου­σίας” από την περιοχή, η οποία ασφαλώς θα γίνει εντο­νό­τερη μέχρι τις προ­ε­δρι­κές εκλογές του Νοεμ­βρίου, καθώς και της ρωσικής απρο­θυ­μίας για δια­τά­ραξη των σχέσεων με την Άγκυρα σε αυτήν τη φάση, κατε­ξο­χήν απο­δέ­κτης των τουρ­κι­κών πιέσεων γίνεται η Ε.Ε., και δη η ηγέτιδα δύναμή της, Γερ­μα­νία, που ως γνωστόν αγωνιά για τη δια­φύ­λαξη της ηρεμίας κατά τη διάρ­κεια της δικής της εξά­μη­νης προ­ε­δρίας. Άλλωστε, η εικόνα δυστο­κίας που παρου­σί­ασε η πεν­θή­μερη Σύνοδος Κορυφής των “27” δεν δίνει προς τα έξω την εικόνα μιας Ε.Ε. που συνιστά υπο­λο­γί­σιμη γεω­πο­λι­τική δύναμη.

Η δε προ­ο­πτική ανά­πτυ­ξης αιγυ­πτια­κών στρα­τευ­μά­των στην ανα­το­λική Λιβύη, στο πλευρό των αντι­πά­λων της Τρί­πο­λης και της Άγκυρας, αλλά και η κινη­τι­κό­τητα περί την ελληνο-αιγυπτιακή οριο­θέ­τηση θαλάσ­σιων δικαιο­δο­σιών, συνιστά έναν επι­πλέον λόγο για τον οποίο η Τουρκία επι­σπεύ­δει.

Η Άγκυρα έχει την πολυ­τέ­λεια να σκέ­φτε­ται, με γνώμονα έναν ευρύ­τερο συσχε­τι­σμό, πολ­λα­πλά σενάρια πάνω στα μέτωπα που έχει ανοίξει σε μια ευρεία ακτίνα της περιο­χής, πιστεύ­ο­ντας ότι μπορεί να επι­λέ­ξει το καταλ­λη­λό­τερο κάθε φορά σημείο επί­δει­ξης ισχύος (προ­ε­ξο­φλώ­ντας ότι οι εξε­λί­ξεις που θα δρο­μο­λο­γη­θούν θα είναι οριο­θε­τη­μέ­νες).

Σε κάθε περί­πτωση, δεν δείχνει έτοιμη να προ­χω­ρή­σει σε διάλογο, παρά μόνο επί μιας ατζέ­ντας της οποίας αυτή θα έχει ορίσει το εύρος (που αντι­κει­με­νικά πλέον περι­λαμ­βά­νει και το σύνολο των σχέσεών της με τη Δύση) και μόνο μετά την κατα­γραφή κάποιου τετε­λε­σμέ­νου.

“Διαλ­λα­κτικά” τελε­σί­γραφα

Ποια είναι στην περί­πτωση των ελλη­νο­τουρ­κι­κών αυτή η ατζέντα; Και από ποιο βαθμό έντασης και πέρα είναι δια­τε­θει­μένη η τουρ­κική πλευρά να ανοίξει τους διαύ­λους του δια­λό­γου;

Και πάλι, δια­φω­τι­στι­κό­τερο ίσως για τις επι­διώ­ξεις της Τουρ­κίας είναι το “διαλ­λα­κτικό” της πρόσωπο και όχι τόσο αυτό των επι­δεί­ξεων στρα­τιω­τι­κής πυγμής.

Η συνε­δρί­αση του Συμ­βου­λίου Εθνικής Ασφα­λείας της Τουρ­κίας αυτή την εβδο­μάδα υπό την προ­ε­δρία του Ταγίπ Ερντο­γάν επίσης απο­τυ­πώ­νει τις ιεραρ­χή­σεις των Τούρκων ιθυ­νό­ντων. Στο ανα­κοι­νω­θέν που προ­έ­κυψε από τη συνε­δρί­αση την πρώτη θέση κατα­λαμ­βά­νει, όπως είναι ανα­με­νό­μενο, η “μάχη κατά της τρο­μο­κρα­τίας” εντός και εκτός συνόρων και ακο­λου­θεί η κρίση της Λιβύης. Η ηχηρή δια­βε­βαί­ωση ότι η Τουρκία είναι “απο­λύ­τως απο­φα­σι­σμένη να προ­στα­τεύ­σει τα δικαιώ­ματα, τους δεσμούς και τα συμ­φέ­ρο­ντά της στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, όπως προ­κύ­πτουν από το διεθνές δίκαιο”, εντάσ­σε­ται, κατά ενδια­φέ­ρο­ντα τρόπο, στο από­σπα­σμα του ανα­κοι­νω­θέ­ντος που αφορά το Κυπριακό, με το Συμ­βού­λιο Εθνικής Ασφα­λείας να υπο­στη­ρί­ζει ότι δεν θα επι­τρα­πούν πρω­το­βου­λίες χωρών και δρώντων που παρα­βλέ­πουν την παρου­σία και τα δίκαια της τουρ­κο­κυ­πρια­κής κοι­νό­τη­τας και είναι πιθανό να υπο­νο­μεύ­σουν το περι­βάλ­λον ειρήνης και στα­θε­ρό­τη­τας στην Κύπρο.

Με άλλα λόγια, σε επίπεδο δημό­σιου λόγου τα ελλη­νο­τουρ­κικά ζητή­ματα δεν “εξέχουν” και αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως “υπο­ταγ­μένα” είτε στην πάγια στρα­τη­γική της Τουρ­κίας για το Κυπριακό είτε, εμμέσως, στη μεγάλη άμεση πρό­κληση που συνιστά για την Άγκυρα η απειλή της Αιγύ­πτου να επέμβει στη Λιβύη.

“Γκρι­ζά­ρι­σμα” με “βαρύ καλάθι”

Περισ­σό­τερο χαρα­κτη­ρι­στι­κές είναι οι δηλώ­σεις του συμ­βού­λου και εκπρο­σώ­που του Ταγίπ Ερντο­γάν, Ιμπρα­χίμ Καλίν, ότι η Ελλάδα είναι ένας σημα­ντι­κός γεί­το­νας για την Τουρκία, αλλά η αντί­δρασή της στο θέμα των υπο­θα­λάσ­σιων ερευνών υπήρξε “υπερ­βο­λική”, στη­ρι­ζό­μενη σε μια “μαξι­μα­λι­στική” ερμη­νεία του διε­θνούς δικαίου, και πως αυτή η “ενερ­γειακή δια­φω­νία” μπορεί να επι­λυ­θεί με δια­πραγ­μα­τεύ­σεις για τη διευ­θέ­τηση της “ενερ­γεια­κής δια­φω­νίας”, όπως τη χαρα­κτη­ρί­ζει. Ο Καλίν επίσης προει­δο­ποιεί ότι η Τουρκία δεν θα δεχτεί “ποτέ” την απειλή των κυρώ­σεων από την Ελλάδα και την Ευρω­παϊκή Ένωση και κάλεσε την τελευ­ταία να “γυρί­σουν μια νέα σελίδα” στις μεταξύ τους σχέσεις.

Η απο­κω­δι­κο­ποί­ηση δεν είναι δύσκολη. Η Τουρκία θα ήταν ικα­νο­ποι­η­μένη με την παγίωση του “γκρι­ζα­ρί­σμα­τος” των ελλη­νι­κών κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο με μια φόρ­μουλα σαν αυτή της Βέρνης του 1976 για “εκα­τέ­ρω­θεν” αποφυγή της διε­ξα­γω­γής υπο­θα­λάσ­σιων ερευνών μέχρι τη συνο­λική επίλυση των “διμερών δια­φο­ρών”, το “καλάθι” των οποίων θα έχει βαρύνει όμως με κάθε δυνατή διεκ­δί­κηση, από την απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των νησιών του ανα­το­λι­κού Αιγαίου μέχρι το καθε­στώς της μου­σουλ­μα­νι­κής μειο­νό­τη­τας της Δυτικής Θράκης. Για δε την Κύπρο, η επι­διω­κό­μενη “λύση” αφορά τη δημιουρ­γία ενός ταμείου υπό διεθνή δια­χεί­ριση στο οποίο θα κατευ­θύ­νο­νται τα όποια έσοδα από υδρο­γο­νάν­θρα­κες, στο όνομα των δικαιω­μά­των και των Τουρ­κο­κυ­πρίων επί των φυσικών πόρων του νησιού, κατά παρά­καμψη της διεθνώς ανα­γνω­ρι­σμέ­νης Κυπρια­κής Δημο­κρα­τίας.

Η ενδο­ευ­ρω­παϊκή διά­σταση

Διευ­θε­τή­σεις αυτού του τύπου δεν θα ήταν αδια­νό­η­τες για το Βερο­λίνο, το οποίο με τη μεσο­λα­βη­τική του δρα­στη­ριό­τητα των τελευ­ταίων ημερών έδειξε τον ενι­σχυ­μένο ρόλο που φιλο­δο­ξεί να ανα­λά­βει στα πράγ­ματα της Μεσο­γείου, αλλά και την επι­θυ­μία του να δια­φυ­λά­ξει από κρα­δα­σμούς τη γερ­μα­νο­τουρ­κική σχέση. Προ­σκρού­ουν, ωστόσο, στην παρά­με­τρο “Γαλλία”.

Εν μέσω πλη­ρο­φο­ριών για την ακύρωση της πώλησης γαλ­λι­κών φρε­γα­τών στην Ελλάδα και της γερ­μα­νι­κής κινη­τι­κό­τη­τας, που έμοιαζε από πολλές απόψεις να εκτο­πί­ζει τη Γαλλία από το παι­χνίδι, ο Εμα­νουέλ Μακρόν αξιο­ποί­ησε την υποδοχή του Νίκου Ανα­στα­σιάδη στο Μέγαρο των Ηλυσίων και με ανάρ­τησή του συνταγ­μένη στα ελλη­νικά δια­μή­νυσε προς κάθε ενδια­φε­ρό­μενο ότι δεν πρό­κει­ται να απο­δε­χθεί αυτόν τον παρα­γκω­νι­σμό. Και η πρα­κτική απά­ντησή του υπήρξε η γνω­στο­ποί­ηση της πρό­θε­σής του να συγκα­λέ­σει Σύνοδο των Νοτίων Χωρών της Ε.Ε.

Αντί­στοι­χες συνα­ντή­σεις έχουν, βέβαια, πραγ­μα­το­ποι­η­θεί και στο πρό­σφατο παρελ­θόν, χωρίς να εντυ­πω­σιά­σουν τον περί­γυρο. Όμως σε συν­θή­κες τέτοιας κρίσης μια Σύνοδος των “Επτά” του Νότου αποκτά ξεχω­ρι­στή σημασία – αν μη τι άλλο, διότι δεν θα περι­λαμ­βά­νει τη Γερ­μα­νία.

Κυβερ­νη­τι­κές πηγές του Βερο­λί­νου φρό­ντι­ζαν το προη­γού­μενο διά­στημα να κατα­στή­σουν σαφές ότι η γερ­μα­νική προ­ε­δρία δεν έχει καμία πρόθεση να συγκα­λέ­σει έκτακτη Σύνοδο Κορυφής των “27” με αντι­κεί­μενο την Ανα­το­λική Μεσό­γειο, αντι­θέ­τως προ­κρί­νει την οδό της εντα­τι­κής διμε­ρούς επι­κοι­νω­νίας με Αθήνα και Άγκυρα, εκτι­μώ­ντας ταυ­τό­χρονα ότι οι δια­στά­σεις της παρού­σας κρίσης είναι μικρό­τε­ρες του νομι­ζο­μέ­νου. Ο Εμα­νουέλ Μακρόν επι­λέ­γει, σε αυτό το πλαίσιο, να ανε­βά­σει τους τόνους και να προ­βά­λει ως προ­νο­μια­κός υπε­ρα­σπι­στής των δικαίων Αθήνας και Λευ­κω­σίας, προ­κει­μέ­νου να υπεν­θυ­μί­σει ότι διευ­θε­τή­σεις ερήμην της Γαλλίας δεν θα γίνουν απο­δε­κτές.

Του Κώστα Ράπτη

capital.gr/