Κορωνοϊός: Οι εκατό ημέρες πανδημίας και οι φόβοι για ύφεση εφάμιλλη του 1929

Η παρα­μονή Πρω­το­χρο­νιάς βρήκε τα διεθνή Χρη­μα­τι­στή­ρια να κλεί­νουν σε θετικό τόνο. Η αξία των μετοχών στις ΗΠΑ ανέβηκε κατά 30% κατά τη διάρ­κεια του 2019, ενώ στην Ιαπωνία κατά 18%. Ακόμη και στη Βρε­τα­νία, όπου το κλίμα δεν ήταν εξίσου αισιό­δοξο εξαι­τίας των μηνών αβε­βαιό­τη­τας που είχαν προη­γη­θεί λόγω του Brexit, ο δείκτης FTSE 100 είχε σημειώ­σει αύξηση 12%.

Σε γενικές γραμμές ήταν η καλύ­τερη χρονιά για τα χρη­μα­τι­στή­ρια από το 2009 και οι ειδικοί φαντά­ζο­νταν ότι το 2020 θα ακο­λου­θούσε εξίσου θετική πορεία. Οι ΗΠΑ και η Κίνα έμοια­ζαν να προ­σεγ­γί­ζουν την εκε­χει­ρία του εμπο­ρι­κού τους πολέμου, η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ ενίσχυε την μεγα­λύ­τερη παγκό­σμια οικο­νο­μία, ενώ η απο­φα­σι­στική νίκη του Μπόρις Τζόνσον στις βρε­τα­νι­κές εκλογές αφαι­ρούσε κάθε ίχνος αμφι­βο­λίας σχετικά με την έξοδο της Μεγάλης Βρε­τα­νίας από την Ε.Ε.

Όμως οι αγορές δεν είχαν λάβει υπόψη τους ότι την ίδια ακριβώς μέρα η Κίνα είχε ενη­με­ρώ­σει τον ΠΟΥ για μια σειρά κρου­σμά­των στην Ουχάν μιας ασθέ­νειας με συμ­πτώ­ματα πνευ­μο­νίας.

Ελά­χι­στοι από τους χρη­μα­τι­στές στην Γουόλ Στριτ είχαν ακούσει για την πόλη με τους 11 εκα­τομ­μύ­ρια κατοί­κους στις όχθες του ποταμού Γιανγ­κ­τσέ. Ένα μήνα αργό­τερα, όλοι θα γνώ­ρι­ζαν πολύ καλά την ύπαρξή της.

Τρεις μήνες μετά, μια τοπική υγειο­νο­μική κρίση μετα­τρά­πηκε σε παν­δη­μία. Η παγκό­σμια οικο­νο­μία βρί­σκε­ται σε κατά­σταση παρά­λυ­σης, έχει υπάρξει τερά­στια επέ­κταση της παρεμ­βα­τι­κό­τη­τας των κρατών, ενώ τίθε­νται ερω­τή­ματα για το κατά πόσον ο παγκό­σμιος καπι­τα­λι­σμός θα συνε­χί­σει να είναι ο ίδιος στο τέλος της κρίσης.

Εκτό­ξευση της ανερ­γίας στις ΗΠΑ

Οι τρο­μα­κτι­κές εξε­λί­ξεις των στα­τι­στι­κών θανάτων και νέων κρου­σμά­των σύντομα συνο­δεύ­τη­καν από εξίσου τρο­μα­κτικά οικο­νο­μικά στοι­χεία. Η κατάρ­ρευση ήρθε ακα­ριαία, πολύ πιο γρήγορα από ό,τι στην κρίση του 1929. Ήδη από τα μέσα Μαρτίου, περίπου 200.000 Αμε­ρι­κα­νοί ανά εβδο­μάδα κατέ­θε­ταν τα χαρτιά τους για το ταμείο ανερ­γίας. Την τελευ­ταία εβδο­μάδα του Μαρτίου τα νούμερα εκτο­ξεύ­τη­καν στα τρία εκα­τομ­μύ­ρια και την επόμενη εβδο­μάδα διπλα­σιά­στη­καν αγγί­ζο­ντας τις 6.648.000 αιτή­σεις.

Φυσικά, το πρό­βλημα δεν αφορά μόνο την Αμερική. Περισ­σό­τε­ρες από 80 ανα­πτυσ­σό­με­νες οικο­νο­μίες ζητούν βοήθεια από το Διεθνές Νομι­σμα­τικό Ταμείο, το οποίο προει­δο­ποιεί για μια ύφεση “εξίσου κακή ή χει­ρό­τερη” από εκείνη του 2008.

Κίν­δυ­νος για το μέλλον της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης

Φόβοι έχουν εκφρα­στεί για μια νέα κρίση χρέους στην Αφρική, αλλά και για το μέλλον της Ε.Ε. όπου η αρχική αντί­δραση των κρατών – μελών ήταν να κλεί­σουν τα σύνορα και το καθένα να εστιά­σει στην υγεία των δικών του πολιτών. Η Ιταλία, η οποία ήδη αντι­με­τώ­πιζε δυσκο­λίες, αναζητά βοήθεια από την Ευρώπη καθώς προ­σπα­θεί να αντι­με­τω­πί­σει το αυξα­νό­μενο κόστος του lockdown.

Ο πρω­θυ­πουρ­γός της χώρας, Τζου­ζέπε Κόντε, δήλωσε: “Αν η Ευρώπη δεν αντα­πο­κρι­θεί σε αυτή την πρω­τό­γνωρη πρό­κληση, ολό­κληρη η ευρω­παϊκή δομή θα απο­λέ­σει τον λόγο ύπαρξής της στα μάτια των πολιτών. Βρι­σκό­μα­στε σε μια κρίσιμη καμπή της ευρω­παϊ­κής ιστο­ρίας”.

Σοκ στη βρε­τα­νική οικο­νο­μία

Στη Βρε­τα­νία έχουν ανα­κοι­νω­θεί τέσσερα μεγάλα πακέτα στή­ρι­ξης μέσα σε τρεις εβδο­μά­δες, σε μια προ­σπά­θεια να προ­στα­τευ­τούν οι επι­χει­ρή­σεις και οι κατα­να­λω­τές από την άνευ προη­γου­μέ­νου πτώση των οικο­νο­μι­κών δρα­στη­ριο­τή­των.

Το Ηνωμένο Βασί­λειο μπήκε στην κρίση με έναν υπουργό οικο­νο­μι­κών, τον Rishi Sunak, ο οποίος είχε ανα­λά­βει καθή­κο­ντα ένα μήνα πριν και με έναν νέο διοι­κητή στην τράπεζα της Αγγλίας, τον Andrew Bailey, ο οποίος διο­ρί­στηκε στα μέσα Μαρτίου με την αγορά να βρί­σκε­ται σε κατά­σταση χάους και τα επίσημα επι­τό­κια σε ιστο­ρικά χαμηλό επίπεδο – μόλις 0,1%.

“Αντι­με­τω­πί­ζουμε μια κατά­σταση έκτα­κτης ανάγκης”, δήλωσε ο Bailey. “Δεν πίστευα ότι την τρίτη μου μέρα στη δουλειά θα στε­κό­μουν σε ένα σχεδόν έρημο κτήριο. Όμως είμαστε έτοιμοι να λάβουμε όλα τα απα­ραί­τητα μέτρα”.

Οι κεντρι­κές τρά­πε­ζες και τα υπουρ­γεία Οικο­νο­μι­κών έχουν ήδη αντι­με­τω­πί­σει την κρίση του 2008, όταν το παγκό­σμιο τρα­πε­ζικό σύστημα βρέθηκε στο χείλος του γκρεμού. Η λύση τότε ήταν σχετικά εύκολη: διάσωση των τρα­πε­ζών, ξεμπλο­κά­ρι­σμα του οικο­νο­μι­κού συστή­μα­τος, δανει­σμός, ανα­θέρ­μανση της οικο­νο­μίας.

Όμως η φύση της κρίσης του 2020 – μια παγκό­σμια παν­δη­μία σε συν­δυα­σμό με την οικο­νο­μική κατάρ­ρευση – περι­πλέ­κει πολύ την κατά­σταση.

Απαι­τεί­ται συνερ­γα­σία μεταξύ των κρατών

Ο Γκόρ­ντον Μπράουν, ο οποίος ήταν υπουρ­γός οικο­νο­μι­κών της Βρε­τα­νίας κατά τη διάρ­κεια της κρίσης του 2008, θέτει το θέμα ως εξής: “Όσο περισ­σό­τερο παρεμ­βαί­νεις για να αντι­με­τω­πί­σεις την υγειο­νο­μική κρίση, τόσο περισ­σό­τερο κιν­δυ­νεύει η οικο­νο­μία”.

Οι κινή­σεις του Μπράουν το 2008 είχαν διευ­κο­λυν­θεί από το γεγονός ότι οι μεγα­λύ­τε­ρες παγκό­σμιες οικο­νο­μίες είχαν συμ­φω­νή­σει σε μια συντο­νι­σμένη αντί­δραση στην κρίση. Όμως το 2020 ελά­χι­στο από αυτό το πνεύμα επι­βιώ­νει. Η ρητο­ρική του Τραμπ “πρώτα η Αμερική” υιο­θε­τεί­ται τώρα από τους ηγέτες χωρών σε όλο τον πλανήτη. Έχουν σημειω­θεί εντά­σεις μεταξύ Σαου­δι­κής Αραβίας και Ρωσίας, οι οποίες κατέ­λη­ξαν σε υπερ­πλε­ό­να­σμα πετρε­λαίου σε μια περίδο κατά την οποία τα αερο­πλάνα παρα­μέ­νουν στο έδαφος και τα αυτο­κί­νητα στα γκαράζ.

“Οι ηγέτες πρέπει να συσπει­ρω­θούν και να δηλώ­σουν ότι η διεθνής συνερ­γα­σία είναι σημα­ντική για την αντι­με­τώ­πιση μιας παγκό­σμιας υγειο­νο­μι­κής και οικο­νο­μι­κής κρίσης”, σημειώ­νει ο Μπράουν. Όμως εκτός των κεντρι­κών τρα­πε­ζών, κανείς δεν δίνει σημασία σε αυτό.

Ακριβά και ανε­παρκή τα μέτρα

Σε αυτό το σκηνικό, τα μέτρα ανα­θέρ­μαν­σης της οικο­νο­μίας που σχε­διά­ζο­νται από τις κυβερ­νή­σεις – και είναι πολλά – δεν είναι παρά ακριβά παυ­σί­πονα, όχι θερα­πείες. Η βρε­τα­νική κυβέρ­νηση ανέλαβε την πληρωμή των μισθών των υπαλ­λή­λων προ­κει­μέ­νου να μην υπάρξει αύξηση των απο­λύ­σεων, τη στήριξη των αυτο­α­πα­σχο­λού­με­νων και συμ­φώ­νησε να λει­τουρ­γή­σει ως εγγυ­η­τής στα δάνεια επι­χει­ρή­σεων που απει­λού­νται με κατάρ­ρευση.

Όμως για πολλούς τα μέτρα εξα­κο­λου­θούν να είναι ανε­παρκή, ενώ δεν υπάρ­χουν πολλά στερεά δεδο­μένα για τη συνέ­χεια ούτε κάποια σίγουρη πρό­βλεψη για τη διάρ­κεια του lockdown, πράγμα που δεν επι­τρέ­πει την πρό­βλεψη του συνο­λι­κού κόστους τους.

Το Ινστι­τούτο Οικο­νο­μι­κών Ερευνών προ­βλέ­πει έλλειμμα του προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού της τάξεως των 2000 δισε­κα­τομ­μυ­ρίων λιρών, δηλαδή το 110% της εθνικής παρα­γω­γής – κατά τη διάρ­κεια του τρέ­χο­ντος έτους, ακόμη και αν το lockdown κρα­τή­σει για σχετικά μικρό διά­στημα. Το χρέος ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί σε ύψη που συνήθως σημειώ­νο­νται σε καιρό πολέμου: 100% του ακα­θά­ρι­στου εθνικού προ­ϊ­ό­ντος, ίσως και περισ­σό­τερο, ανάλογα με την διάρ­κεια των μέτρων.

Ο Ντό­ναλντ Τραμπ έχει προ­ω­θή­σει ένα πακέτο οικο­νο­μι­κής στή­ρι­ξης ύψους ,2 τρι­σε­κα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων στο Αμε­ρι­κα­νικό Κογκρέσο. Η Γερ­μα­νία έχει εγκα­τα­λεί­ψει τη σκληρή αντί­θεσή της στηη δημιουρ­γία ελλειμ­μά­των. Οι κεντρι­κές τρά­πε­ζες έχουν αρχίσει να τυπώ­νουν χρήμα. Όμως οι ειδικοί της αγοράς εργα­σίας, εξα­κο­λου­θούν να προ­βλέ­πουν ότι σχεδόν το ένα τρίτο των Αμε­ρι­κα­νών θα κατα­λή­ξουν στην ανεργία, ποσοστό μεγα­λύ­τερο της κρίσης της δεκα­ε­τίας του ‘30.

Οι κυβερ­νή­σεις δηλώ­νουν ότι βρι­σκό­μα­στε σε πόλεμο με τον κορο­ναϊό, όμως η μετα­φορά δεν είναι ακριβής. Κατά τη διάρ­κεια του πολέμου οι οικο­νο­μίες συνε­χί­ζουν να εργά­ζο­νται για να προ­σφέ­ρουν τον πολε­μικό εξο­πλι­σμό που απαι­τεί­ται για τη νίκη. Αυτή τη στιγμή τα κατα­στή­ματα, τα εστια­τό­ρια, τα γυμνα­στή­ρια, τα ξενο­δο­χεία, τα μπαρ και τα καφέ έχουν βάλει λουκέτο γιατί οι άνθρω­ποι συμ­βου­λεύ­ο­νται να παρα­μεί­νουν στο σπίτι. Τα μεγάλα αθλη­τικά γεγο­νότα έχουν ακυ­ρω­θεί. Οι προ­βλέ­ψεις για τη μείωση της παρα­γω­γής γίνο­νται όλο και χει­ρό­τε­ρες.

Δυσοί­ω­νες προ­βλέ­ψεις για το μέλλον της οικο­νο­μίας

Η JP Morgan σημειώ­νει ότι το κινε­ζικό ΑΕΠ ενδέ­χε­ται να μειωθεί κατά 40% για το πρώτο τρίμηνο του 2020. Η Morgan Stanley προ­βλέ­πει μια μείωση της τάξης του 30% στην αμρι­κα­νική παρα­γωγή για το δεύτερο τρίμηνο. Οι αριθμοί είναι σοκα­ρι­στι­κοί, αλλά οι άδειοι κεντρι­κοί δρόμοι περι­γρά­φουν καλύ­τερα την κατά­σταση: Η φυσιο­λο­γική ζωή έχει παγώσει. Ο κόσμος θυμίζει ταινία επι­στη­μο­νι­κής φαντα­σίας.

Αυτή η αίσθηση γίνεται πιο έντονη εξαι­τίας της ταχύ­τη­τας των εξε­λί­ξεων.

Ανέ­τοι­μες ήταν οι αγορές

Στα μέσα Ιανουα­ρίου το Παγκό­σμιο Οικο­νο­μικό Φόρουμ εξέδωσε την έκθεσή του για τους ετή­σιους παγκό­σμιους κιν­δύ­νους, μια συλ­λο­γική δουλειά εκα­το­ντά­δων ειδικών για τις απειλές που θα μπο­ρού­σαμε να συνα­ντή­σουμε το 2020.

Οι κορυ­φαίες πέντε ανη­συ­χίες των ειδικών για την επόμενη δεκα­ε­τία αφο­ρού­σαν το περι­βάλ­λον: η πιθα­νό­τητα για μια παγκό­σμια παν­δη­μία δεν συμπε­ρι­λαμ­βα­νό­ταν, παρά το γεγονός ότι ήδη από τα τέλη Ιανουα­ρίου τα πρώτα κρού­σματα κορο­ναϊού είχαν κάνει την εμφά­νισή τους στην Ευρώπη.

Στο Ντάβος, ο Τραμπ είχε ξεσπα­θώ­σει ενάντια στους “κατα­στρο­φο­λό­γους”, στάση που τήρησε μέχρι τις αρχές Φεβρουα­ρίου όταν οι αγορές αντι­λή­φθη­καν επι­τέ­λους τη σοβα­ρό­τητα της επι­δη­μίας. Πρώτα υπο­τί­μησε τον ιό, ως fake news, έπειτα δήλωσε ότι θα εξα­φα­νι­στεί όταν ζεστά­νει ο καιρός.

Μέχρι ο πρό­ε­δρος των ΗΠΑ να συνει­δη­το­ποι­ή­σει ότι ο κορο­ναϊός ήταν απο­λύ­τως πραγ­μα­τι­κός, ήδη ήταν αργά. Όμως δεν ήταν ο μόνος που βρι­σκό­ταν σε άρνηση για το μέγεθος της απειλής. Μέχρι τα τέλη Ιανουα­ρίου, οι αγορές υπέ­θε­ταν ότι δεν υπήρχε αιτία πανικού, καθώς περί­με­ναν το ξέσπα­σμα του κορο­ναϊού να ακο­λου­θή­σει την πορεία προη­γού­με­νων επι­δη­μιών, όπως του SARS στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 2000.

Με την εκα­το­στή μέρα της παν­δη­μίας να πλη­σιά­ζει, η συντο­νι­σμένη δράση των κεντρι­κών τρα­πε­ζών έχει καθη­συ­χά­σει λίγο τις αγορές και το ενδια­φέ­ρον πλέον στρέ­φε­ται σε δύο ερω­τή­ματα: Πόσο μεγάλη θα είναι η οικο­νο­μική κατα­στροφή και πόσο καιρό θα διαρ­κέ­σει το lockdown.

Στα πρώτα στάδια του πανικού των αγορών – από τα τέλη Φεβρουα­ρίου μέχρι τις αρχές Μαρτίου – η υπόθεση ήταν ότι το πλήγμα θα ήταν έντονο αλλά σύντομο. Η δρα­στη­ριό­τητα θα εκμη­δε­νι­ζό­ταν αλλά θα ανέ­καμ­πτε εξίσου γρήγορα. Όμως αυτό προ­ϋ­πέ­θετε ότι τα lockdown θα είναι προ­σω­ρινά και ότι δεν θα προ­κλη­θούν μόνιμες κατα­στρο­φές.

Πώς θα μοιάζει το μέλλον;

Τώρα μια ύφεση σε σχήμα “V” μοιάζει λιγό­τερο πιθανή. Ακόμη και βάσει των περιο­ρι­σμέ­νων δεδο­μέ­νων που έχουμε στη διάθεσή μας, είναι προ­φα­νές ότι οι οικο­νο­μίες βρί­σκο­νται μπροστά σε μια κατάρ­ρευση που δεν έχει προη­γού­μενο στη σύγ­χρονη εποχή.

Αυτό που δεν είναι βέβαιο είναι το διά­στημα που θα απαι­τη­θεί μέχρι την ανά­καμψη. Η Κίνα αίρει το lockdown και το ίδιο σχε­διά­ζουν να κάνουν ορι­σμέ­νες Ευρω­παϊ­κές χώρες όπως η Αυστρία, όμως οι περιο­ρι­σμοί εξα­κο­λου­θούν να υφί­στα­νται και οι κατα­να­λω­τές παρα­μέ­νουν επι­φυ­λα­κτι­κοί. Πλέον οι προ­βλέ­ψεις έχουν αρχίσει να ανα­φέ­ρο­νται σε μια ραγδαία ύφεση που ακο­λου­θεί­ται από μια αργή και ίσως άνιση ανά­καμψη.

Αυτό φαί­νε­ται να είναι και το πιο πιθανό. Οι κυβερ­νή­σεις προ­ε­τοι­μά­ζο­νται για το ενδε­χό­μενο δεύ­τε­ρου κύματος της παν­δη­μίας. Οι κατα­να­λω­τές και οι επι­χει­ρή­σεις περνούν περίοδο σοκ. Θα χρεια­στεί αρκετός καιρός πριν οι άνθρω­ποι νιώσουν ασφα­λείς να ταξι­δέ­ψουν στο εξω­τε­ρικό. Ίσως επέλ­θουν και βαθύ­τε­ρες αλλαγές: Περισ­σό­τερη δουλειά από το σπίτι, ακόμη μεγα­λύ­τερο πλήγμα για τους εμπό­ρους λια­νι­κής. Επι­πλέον, λίγη συζή­τηση έχει γίνει για το πώς θα επι­στρέ­ψουν στα κρατικά ταμεία τα χρήματα των πακέτων στή­ρι­ξης.

Άγνωστη η ημε­ρο­μη­νία επι­στρο­φής στην κανο­νι­κό­τητα

Έχοντας επί­γνωση του αυξα­νό­με­νου κόστους, οι κυβερ­νή­σεις επι­θυ­μούν απελ­πι­σμένα την επι­στροφή των εργα­ζο­μέ­νων στις θέσεις τους. Αυτό ισχύει για τις ΗΠΑ περισ­σό­τερο από ό,τι για οποια­δή­ποτε άλλη χώρα, όπου η ανάγκη για την αποφυγή μιας κρίσης ανά­λο­γης με αυτή του 1929 απο­τε­λεί εμμονή των Αμε­ρι­κα­νών πολι­τι­κών. Ιδιαί­τερα εκείνων που όπως ο Τραμπ σύντομα θα πρέπει να διεκ­δι­κή­σουν και πάλι την εκλογή τους. Όμως ακόμη και στην Αμερική, είναι προ­φα­νές ότι θα περάσει αρκετός καιρός μέχρι η ζωή να βρει και πάλι τους φυσιο­λο­γι­κούς της ρυθμούς.

Ο Δρ. Άντονι Φάουκι, διευ­θυ­ντής του Εθνικού Ινστι­τού­του Αλλερ­γιών και Λοι­μω­δών Νοση­μά­των, θέτει το θέμα ως εξής: “Πρέπει να είμαστε ρεα­λι­στές και να αντι­λη­φθούμε ότι δεν θέτουμε εμείς τις διορίες, αλλά ο ιός”.

. ΠΗΓΗ tovima.gr