Προσωπικά δεδομένα με απλά λόγια – Tης Mαρίας M. Kανελλάκη

Καθη­με­ρινά αντι­με­τω­πίζω στην εται­ρεία που εργά­ζο­μαι περι­πτώ­σεις υπαλ­λή­λων οι οποίοι είναι μεν ενή­με­ροι για το ότι θα έπρεπε να προ­στα­τεύ­ουν τα προ­σω­πικά τους δεδο­μένα, αλλά δεν αντι­λαμ­βά­νο­νται ακριβώς τον λόγο για τον οποίο θα έπρεπε να το κάνουν.

Η ερώτηση που μου τίθεται επα­νει­λημ­μένα είναι «μα γιατί θα πρέπει να με ενδια­φέ­ρει η προ­στα­σία των προ­σω­πι­κών μου δεδο­μέ­νων; Δεν έχω να κρύψω τίποτα, είμαι ένα ανοικτό βιβλίο, έχω ζήσει τη ζωή μου με δια­φά­νεια. Ποτέ δεν έκανα κάτι κακό, ή κάτι εκτός της καθη­με­ρι­νό­τη­τας».

Εδώ θα προ­σπα­θήσω με όσο γίνεται πιο απλά λόγια να σας εξηγήσω το πόσο σημα­ντική είναι η προ­στα­σία των προ­σω­πι­κών μας δεδο­μέ­νων και ότι όχι μόνο θα έπρεπε να δεχό­μα­στε κάθε προ­στα­σία που μας παρέ­χε­ται από τις υπάρ­χου­σες νομο­θε­σίες, (όπως ο γνωστός στους περισ­σό­τε­ρους μέχρι τώρα, Γενικός Κανο­νι­σμός για την Προ­στα­σία Δεδο­μέ­νων “ΓΚΠΔ” (ΕΕ)2016/679)), αλλά θα πρέπει και να αγω­νι­ζό­μα­στε υπέρ των δικαιω­μά­των μας για την προ­στα­σία αυτών.

Θα πρέπει να γνω­ρί­ζετε ότι αν και καλο­προ­αί­ρετα δεν θα μας πείραζε, ο κόσμος, οι αρχές, οι εται­ρείες και γενικά τρίτα πρόσωπα να γνω­ρί­ζουν λεπτο­μέ­ρειες για τον εαυτό μας, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν είμαστε εμείς που απο­φα­σί­ζουμε αν έχουμε κάνει κάτι κακό ή καλό. Το τι είναι σωστό ή λάθος αλλάζει ανά καιρούς και κατα­στά­σεις και όπως θα δούμε πιο κάτω ΑΛΛΟΙ απο­φα­σί­ζουν για αυτό.

Θα σας δώσω ένα ακραίο αλλά απόλυτα σχετικό παρά­δειγμα που συνέβη στην ιστορία μας. Στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1930 η Ολλαν­δική κυβέρ­νηση απο­φά­σισε να προβεί σε μια αθώα φαι­νο­με­νικά απο­γραφή, όπου ζητή­θηκε από τους πολίτες της να κατα­γρά­ψουν τη θρη­σκεία τους αλλά και το θρη­σκευ­τικό τους υπό­βα­θρο.

Η Εβραϊκή κοι­νό­τητα της Ολλαν­δίας σίγουρα δεν είχε τον οποιο­δή­ποτε λόγο να φοβάται την εποχή εκείνη και φυσικά δεν υπήρχε κανένας απο­λύ­τως λόγος να κρύψει την θρη­σκευ­τική της ταυ­τό­τητα.

Είναι εύκολο να μαντέ­ψετε ποιος ανα­κά­λυψε τα απο­τε­λέ­σματα αυτών των απο­γρα­φών κατά τη διάρ­κεια του πολέμου, με απο­τέ­λε­σμα το 75% των Εβραίων της Ολλαν­δίας να συλ­λη­φθεί και να εκτε­λε­στεί από το ναζι­στικό καθε­στώς.

Αυτό είναι ένα από τα πιο συνη­θι­σμένα και παράλ­ληλα ακραία παρα­δείγ­ματα, αλλά αν νομί­ζετε ότι αυτό το παρά­δειγμα δεν είναι αρκετά σύγ­χρονο ή δεν θα μπο­ρούσε να επα­να­λη­φθεί στις επό­με­νες γενιές επι­τρέ­ψετε μου να δια­φω­νήσω.

Πρέπει να γνω­ρί­ζετε ότι παρόλο που πιστεύ­ετε ότι δεν έχετε τίποτα να κρύψετε, κομ­μά­τια των προ­σω­πι­κών σας πλη­ρο­φο­ριών χρη­σι­μο­ποιού­νται ήδη από εται­ρείες για το δικό τους “προ­σω­πικό” όφελος. Αυτό δεν απο­κλείει και το γεγονός τα δεδο­μένα αυτά να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν ακόμα και ενα­ντίον σας.

Στο σημείο αυτό, πριν συνε­χίσω την προ­σπά­θειά μου να σας πείσω για την σημα­ντι­κό­τητα της προ­στα­σίας των δεδο­μέ­νων σας, θα ήθελα να σας δώσω ορι­σμένα παρα­δείγ­ματα του τι απο­τε­λούν προ­σω­πικά δεδο­μένα και κατ’ επέ­κταση ευαί­σθητα προ­σω­πικά δεδο­μένα.

Ως δεδο­μένα προ­σω­πι­κού χαρα­κτήρα ορί­ζε­ται η κάθε πλη­ρο­φο­ρία που αφορά ταυ­το­ποι­η­μένο ή ταυ­το­ποι­ή­σημο φυσικό πρόσωπο, του οποίου η ταυ­τό­τητα μπορεί να εξα­κρι­βω­θεί μέσω κάποιου ανα­γνω­ρι­στι­κού στοι­χείου ταυ­τό­τη­τας όπως είναι το όνομα, ο αριθμός ταυ­τό­τη­τας, δεδο­μένα θέσης (location data), μία φωτο­γρα­φία, ή ακόμα άλλα δια­δι­κτυακά ανα­γνω­ρι­στικά όπως ορι­σμένα στοι­χεία του ψηφια­κού σας απο­τυ­πώ­μα­τος, τα γνωστά ‘cookies, ή η διεύ­θυνση IP οποιασ­δή­ποτε ηλε­κτρο­νι­κής συσκευής (ναι ακόμα και του “έξυπνου” ψυγείου σας).

Τα δεδο­μένα προ­σω­πι­κού χαρα­κτήρα μπορούν παράλ­ληλα να απο­τε­λούν οποιον­δή­ποτε άλλο παρά­γο­ντα που να προσ­διο­ρί­ζει τη σωμα­τική, φυσιο­λο­γική, γενε­τική, ψυχο­λο­γική, οικο­νο­μική, πολι­τι­στική ή κοι­νω­νική ταυ­τό­τητα του εν λόγου ατόμου όπως είναι τα γενε­τικά και βιο­με­τρικά δεδο­μένα ή ακόμα και το ποινικό μητρώο αυτού.

Τα προ­σω­πικά σας δεδο­μένα αξίζουν χρήματα. Πολλά Χρήματα!

Η Pam Dixon (researcher and prominent advocate of privacy awareness) προέβη σε μία απο­κά­λυψη κατά τη διάρ­κεια συνε­δρί­α­σης του Κογκρέ­σου το 2013, σχετικά με την κατά­σταση που επι­κρα­τεί στην “χρη­μα­τι­στη­ριακή βιο­μη­χα­νία προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων” (data brokerage industry) και τα ευρή­ματά της είναι το λιγό­τερο ανα­τρι­χια­στικά.

Εν συντο­μία ανέφερε: «Η συγκε­κρι­μένη βιο­μη­χα­νία δεν συλ­λέ­γει μόνο τις πλη­ρο­φο­ρίες που επι­λέ­γετε εσείς να τους δώσετε. Οι “μεσίτες/συλ­λέ­κτες δεδο­μέ­νων” χρη­σι­μο­ποιούν προ­γνω­στικά μοντέλα με τα οποία ταξι­νο­μούν τους ανθρώ­πους σε δια­φο­ρε­τι­κούς κατα­λό­γους, σύμφωνα με πολλά δια­φο­ρε­τικά γνω­ρί­σματα και πωλούν αυτούς τους κατα­λό­γους για τερά­στια χρη­μα­τικά ποσά, σε όποιον θέλει και σε όποιον είναι πρό­θυ­μος να “πλειο­δο­τή­σει” περισ­σό­τερο για αυτούς (συνήθως στο βαθύ ιστό “deep web”). Ορι­σμένα από τα παρα­δείγ­ματα προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων που υπάρ­χουν στους κατα­λό­γους αυτούς περι­λαμ­βά­νουν, ασθε­νείς με Αλτσχάι­μερ, θύματα βιασμού, άτομα που βρί­σκο­νται σε οικο­νο­μική δυσπρα­γία, πολι­τι­κές τάσεις, και άλλες παρό­μοιες ευαί­σθη­τες πλη­ρο­φο­ρίες ή αυτό που απο­κα­λούμε “ευαί­σθητα προ­σω­πικά δεδο­μένα”».

Δεδο­μέ­νου ότι οι λίστες αυτές σχη­μα­τί­στη­καν χρη­σι­μο­ποιώ­ντας προ­γνω­στι­κούς αλγό­ριθ­μους αυτό σημαί­νει ότι δημιουρ­γούν συγκε­κρι­μένα προφίλ των ανθρώ­πων από τους οποίους συλ­λέ­γο­νται οι πλη­ρο­φο­ρίες. Αυτά τα προφίλ μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν και έχουν χρη­σι­μο­ποι­η­θεί επα­νει­λημ­μένα ώστε να χει­ρα­γω­γή­σουν ομάδες ανθρώ­πων και να τους ωθήσουν να προβούν σε ορι­σμέ­νες ενέρ­γειες. Δυστυ­χώς τα ανωτέρω δεν απο­τε­λούν πια υπο­θε­τικά σενάρια.

Τα τελευ­ταία χρόνια υπάρ­χουν πολλές επί­ση­μες ανα­φο­ρές που απο­δει­κνύ­ουν πώς η δια­δι­κα­σία δημιουρ­γίας τέτοιων προφίλ από την Facebook, βοήθησε στη χει­ρα­γώ­γηση των εκλογών των ΗΠΑ το 2017, με το να προβούν στην απο­μό­νωση και τη στό­χευση συγκε­κρι­μέ­νων ομάδων που απο­δε­δειγ­μένα ήταν πιο επιρ­ρε­πείς σε χει­ρα­γώ­γηση. Το ίδιο συνέβη και στις εκλογές για το Brexit με τις γνωστές πια σε όλους παρε­νέρ­γειες στην πορεία της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης.

Με άλλα λόγια ολό­κλη­ρες περιο­χές θα μπο­ρού­σαν να χει­ρα­γω­γη­θούν πολι­τικά ή οικο­νο­μικά και να επη­ρε­ά­σουν τελικά απο­τε­λέ­σματα εκλογών, που με την σειρά τους θα επη­ρέ­α­ζαν μια ολό­κληρη χώρα.

Επο­μέ­νως αυτό στο οποίο οι περισ­σό­τε­ροι από εμάς δεν αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε είναι ότι οι πρα­κτι­κές αυτές επη­ρε­ά­ζουν την μεγα­λύ­τερη μάζα του πλη­θυ­σμού είτε είστε εσείς προ­σω­πικά στο­χευ­μέ­νοι είτε όχι.

Άτομα του ευρύ­τε­ρου πλη­ρο­φο­ρια­κού χώρου, σε συγκε­κρι­μέ­νες συζη­τή­σεις τείνουν να υπο­στη­ρί­ζουν ότι τα προ­γνω­στικά μοντέλα δεν είναι 100% ακριβή. Και συμφωνώ, και αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο απο­τε­λούν απειλή για την ιδιω­τι­κό­τητά σας και συνεπώς μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν ακόμα και λαν­θα­σμένα. Επίσης, μπορεί να μην είναι 100% ακρι­βείς, αλλά είναι πολύ κοντά και εκπλη­κτικά ικανά στην παρα­γωγή σχε­τι­κών απο­τε­λε­σμά­των.

Με το “Machine Learning” και γενι­κό­τερα τον τομέα της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης να ανα­πτύσ­σε­ται με τόσο γρήγορο ρυθμό, το προ­α­να­φερ­θέν παρά­δειγμα τείνει να επι­δει­νω­θεί με την πάροδο του χρόνου.

Είδαμε πολύ πρό­σφατα πώς με την επιβολή του νόμου (law enforcement) η αστυ­νο­μία χρη­σι­μο­ποιεί το οικο­γε­νειακό/γενε­τικό DNA για να εντο­πί­σει εγκλη­μα­τίες με βάση τα οικο­γε­νειακά δεδο­μένα, τα οποία έχουν υπο­βλη­θεί οικειο­θε­λώς.

Aσφαλιστικές εται­ρείες και διά­φο­ροι εργο­δό­τες φυσικά είναι από τους πρώτους που θα ήθελαν να απο­κτή­σουν πρό­σβαση σε τέτοιες πλη­ρο­φο­ρίες. Καθη­με­ρινά ανα­κα­λύ­πτουμε νέους γενε­τι­κούς δείκτες για περι­πτώ­σεις κλη­ρο­νο­μι­κών και εξου­θε­νω­τι­κών ασθε­νειών και η δημιουρ­γία δια­φό­ρων προφίλ γενε­τι­κών προ­δια­θέ­σεων και πιθανών ασθε­νειών θα δώσει την δυνα­τό­τητα στις εται­ρείες αυτές να χρε­ώ­νουν υψη­λό­τερα ασφά­λι­στρα. Μία αντί­στοιχη εκμε­τάλ­λευση τέτοιων δεδο­μέ­νων θα μπο­ρούσε να υπάρξει από πιθα­νούς εργο­δό­τες οι οποίοι θα μπο­ρού­σαν να απο­κλεί­σουν άμεσα πιθα­νούς υπο­ψη­φί­ους υπαλ­λή­λους που είναι πιο πιθανόν να ανα­πτύ­ξουν μακρο­χρό­νιες ασθέ­νειες.

Φυσικά αυτοί οι γενε­τι­κοί δείκτες μπορούν σε κάποιο σημείο να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν και για τα χαρα­κτη­ρι­στικά της προ­σω­πι­κό­τη­τας. Οι εται­ρείες και οι διά­φο­ροι εργο­δό­τες είναι φυσικό να επέ­λε­γαν να μην προ­σλά­βουν ανθρώ­πους που για παρά­δειγμα είχαν γενε­τική προ­διά­θεση στο “να αμφι­σβη­τή­σουν την εξουσία”. Άρα θα απέ­κλειαν ανθρώ­πους από τους κατα­λό­γους και “η μπάλα θα έπαιρνε” ακόμα και αυτούς που τα στοι­χεία δεν θα ήταν 100% ακρι­βείς απο­κλεί­ο­ντάς τους από την αγορά εργα­σίας.

Ξέρω ότι αυτό μπορεί να σας ακού­γε­ται βγαλ­μένο από ταινία επι­στη­μο­νι­κής φαντα­σίας, αλλά τα τεχνο­λο­γικά μέσα είναι ήδη εδώ και σε εφαρ­μογή. Δεν θα αργήσει πολύ μέχρι να ξεκι­νή­σουν να χρη­σι­μο­ποιού­νται καθη­με­ρινά. Μερικά χρόνια πίσω κανένας δεν θα μπο­ρούσε να φαντα­στεί ότι θα είχαμε προ­σω­πι­κούς ψηφια­κούς βοηθούς μέσα στο σπίτι μας, όπως η Alexa προϊόν της Amazon, να μπορεί να κλείσει μόνη της ένα ραντε­βού σε κομ­μω­τή­ριο. Αλλά να που βρι­σκό­μα­στε τώρα πια σε αυτή τη “πραγ­μα­τι­κό­τητα”.

Εάν σας ζητούσε κάποιος να του δώσετε το πορ­το­φόλι σας, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των στοι­χείων της πιστω­τι­κής σας κάρτας και του προ­σω­πι­κού σας κωδικού ηλε­κτρο­νι­κού ταχυ­δρο­μείου, θα του το δίνατε; Εξαρ­τά­ται? Ακριβώς, προ­σέ­χετε λοιπόν σε ποιον τα δίνετε!

Μαρία Μ. Κανελ­λάκη,

Legal Counsel and Privacy Officer στην Mimetas B.V., Master in Law and Technology, Tilburg University,

Ασκού­μενη στο Δικη­γο­ρικό Γραφείο Γρη­γο­ρίου Μοράρη.

1 Κανο­νι­σμός (ΕΕ) 2016/679 για την προ­στα­σία των φυσικών προ­σώ­πων έναντι της επε­ξερ­γα­σίας των δεδο­μέ­νων προ­σω­πι­κού χαρα­κτήρα και για την ελεύ­θερη κυκλο­φο­ρία των δεδο­μέ­νων αυτών<https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32016R0679&from=EL>και Νόμος 4624/2019 – ΦΕΚ 137/α/29-8-2019: Αρχής Προ­στα­σίας Δεδο­μέ­νων Προ­σω­πι­κού Χαρα­κτήρα, μέτρα εφαρ­μο­γής του Κανο­νι­σμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λίου και του Συμ­βου­λίου της 27ης Απρι­λίου 2016 για την προ­στα­σία των φυσικών προ­σώ­πων έναντι της επε­ξερ­γα­σίας δεδο­μέ­νων

2 Για περισ­σό­τε­ρες πλη­ρο­φο­ρίες σχετικά με την Ευρω­παϊκή νομο­θε­σία και τα δικαιώ­ματά σας επι­σκε­φθείτε: <https://ec.europa.eu/info/law/law-topic/data-protection/data-protection-eu_el>και την Ελλη­νική Αρχή Προ­στα­σίας Δεδο­μέ­νων Προ­σω­πι­κού Χαρα­κτήρα: <https://www.dpa.gr/>