Οι Ελληνες συντηρούν τα ενήλικα παιδιά τους

Χαλυ­βδω­μέ­νες απο­δει­κνύ­ο­νται οι γενιές των ώριμων Ελλήνων και σταθερά προ­ση­λω­μέ­νες στη στήριξη των ενή­λι­κων παιδιών τους. Γι’ αυτά απο­τε­λούν το πιο ισχυρό δίχτυ ασφα­λείας.

Μάλιστα, περισ­σό­τερο από κάθε Ευρω­παίο «στέ­κο­νται» οι Ελληνες στα νεότερα μέλη της οικο­γέ­νειας, όπως δεί­χνουν τα στοι­χεία της ευρω­παϊ­κής έρευνας SHARE (Ερευνα για την υγεία, τη γήρανση και τη συντα­ξιο­δό­τηση στην Ευρώπη), που μελετά τη ζωή των Ευρω­παίων ηλικίας 50 ετών και άνω. Οι Ελληνες ζουν υπό συν­θή­κες μεγα­λύ­τε­ρης οικο­νο­μι­κής πίεσης από τους υπό­λοι­πους Ευρω­παί­ους, αλλά σε ένα οικείο περι­βάλ­λον όπου και λαμ­βά­νουν αλλά και προ­σφέ­ρουν βοήθεια στους μικρό­τε­ρους σε ηλικία, απο­κά­λυψε η έρευνα SHARE.

Η μακρά και βαθιά ύφεση δημιούρ­γησε ένα νέο πλαίσιο για την οικο­γέ­νεια στη χώρα μας: οι οικο­νο­μι­κοί πόροι της εξα­ντλή­θη­καν, οι φορο­λο­γι­κές υπο­χρε­ώ­σεις προς το κράτος αυξή­θη­καν δρα­μα­τικά, μειώ­θη­καν τα εισο­δή­ματα ενοι­κίου, ενώ οι συντά­ξεις κόπηκαν ξανά και ξανά. Ωστόσο, σύμφωνα με την ελλη­νική ομάδα του SHARE, η οποία συντο­νί­ζε­ται από την Αντι­γόνη Λυμπε­ράκη, καθη­γή­τρια στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο και στην οποία συμ­με­τέ­χουν, ο οικο­νο­μο­λό­γος Πλάτων Τήνιος, ανα­πλη­ρω­τής καθη­γη­τής στο Πανε­πι­στή­μιο Πειραιά και οι διδά­κτο­ρες του Παντείου Γιώργος Παπα­δού­δης και Θωμάς Γεωρ­γιά­δης, η ισχυρή αλλη­λεγ­γύη στο πλαίσιο της οικο­γέ­νειας δεν έπαψε να στρέ­φε­ται στα ενήλικα παιδιά, κυρίως λόγω της ανε­ξέ­λεγ­κτης ανερ­γίας, με την παροχή κάθε είδους βοή­θειας – οικο­νο­μική στήριξη, συγκα­τοί­κηση, φρο­ντίδα εγγονών.

• Στην Ελλάδα, του­λά­χι­στον το 25% των ατόμων 50 έως 64 ετών, το 21% των ατόμων 65-80 ετών και το 11% των ατόμων 80+ ετών βοηθούν χρη­μα­τικά τα παιδιά και τα εγγόνια τους.

• Το 44,1% των ατόμων 50+ ετών στη χώρα μας ζει στο ίδιο σπίτι με του­λά­χι­στον ένα από τα παιδιά του (το μικρό­τερο ποσοστό εμφα­νί­ζει η Δανία: 13,4%), το 14,3% ζει με τα παιδιά του στο ίδιο κτίριο (το μικρό­τερο ποσοστό κατα­γρά­φει η Ολλαν­δία: 0,9%) και το 17,3% σε από­σταση μικρό­τερη του ενός χιλιο­μέ­τρου (το μικρό­τερο ποσοστό απα­ντά­ται στην Ιταλία: 11,3%).

• Στη χώρα μας, περίπου μία στις τρεις γυναί­κες ηλικίας 50+ (31%) παρέχει φρο­ντίδα στα εγγόνια της σχεδόν καθη­με­ρινά. Το ποσοστό αυτό είναι ελαφρώς υψη­λό­τερο σε σύγκριση με το αντί­στοιχο ποσοστό σε Ιταλία, Ισπανία και ανα­το­λι­κές χώρες (29%), τρεις φορές υψη­λό­τερο σε σύγκριση με τον μέσον όρο της ηπει­ρω­τι­κής Ευρώπης (9%) και δέκα φορές υψη­λό­τερο σε σχέση με τον μέσον όρο των σκαν­δι­να­βι­κών χωρών (3%).

Αλλά δεν είναι η μονα­δική διαφορά μας με τους υπό­λοι­πους Ευρω­παί­ους όσον αφορά τα άτομα 50+ ετών. Καθώς δια­με­σο­λα­βούν δια­φο­ρε­τι­κές κοι­νω­νι­κές και οικο­γε­νεια­κές δομές, νοο­τρο­πίες και αντι­λή­ψεις, αλλά και δια­φο­ρε­τικά συστή­ματα, δια­φο­ρε­τι­κές ιστο­ρίες δημό­σιας πολι­τι­κής, δια­φο­ρε­τικό βιοτικό επίπεδο, η Ελλάδα εμφα­νί­ζε­ται σε μεγάλη από­σταση από τις άλλες χώρες, κατα­γρά­φο­ντας υψηλά ποσοστά και στα εξής:

• Νοι­κο­κυ­ριά ηλι­κιω­μέ­νων που τα βγάζουν πολύ δύσκολα πέρα (περίπου 7 στα 10 ή 69%). Το χαμη­λό­τερο ποσοστό απα­ντά­ται στη Σουηδία: 17,3%.

• Ιδιο­κα­τοί­κηση (84,7% των ατόμων 50+ ετών).

• Μετα­βί­βαση κλη­ρο­νο­μιάς από τους γονείς στα παιδιά (το 87,5% των ατόμων στην Ελλάδα δέχθηκε κλη­ρο­νο­μιά από τους γονείς του).

• Μέσος αριθμός παιδιών ατόμων ηλικίας 80+ (2,4 παιδιά). Ο αριθμός αυτός συρ­ρι­κνώ­νε­ται στα άτομα 50-54 ετών: 1,8 παιδιά κατά μέσον όρο).

• Ατομα 50-69 ετών που συν­δυά­ζουν τη συντα­ξιο­δό­τηση με την απα­σχό­ληση. Το 5,3% των ατόμων 50-54 ετών, το 11,4% των ατόμων 55-59 ετών, το 18,2% των ατόμων 60-64 ετών και το 17% των ατόμων 65-69 ετών εξα­κο­λου­θούν να εργά­ζο­νται ενώ έχουν βγει στη σύνταξη.

• Κίν­δυ­νος φτώ­χειας για τα άτομα άνω των 65 ετών. (31,5%). Το μικρό­τερο ποσοστό κατέχει η Σουηδία με 16,5%.

• Τα άτομα 80+ που ζουν μόνα σε αγρο­τι­κές περιο­χές (65%).

• Κακή κατά­σταση υγείας των 80+.

• Συμ­με­τοχή σε θρη­σκευ­τική τελετή.

Δεκάδες μελέτες κάθε μήνα

Τα στοι­χεία SHARE απο­τε­λούν ευρω­παϊκή ερευ­νη­τική υποδομή, δια­θέ­σιμη δωρεάν σε όλους τους ερευ­νη­τές. Κάθε μήνα δημο­σιεύ­ο­νται δεκάδες μελέτες από πολλές χώρες που αξιο­ποιούν τα στοι­χεία. Για παρά­δειγμα, μελέτη του 2019 για την ιδιω­τική ασφά­λιση γήρατος (στην οποία η Ελλάδα εμφα­νί­ζει πολύ χαμηλά ποσοστά) κατα­λή­γει ότι, «η καλύ­τερη κατα­νό­ηση των ανα­με­νό­με­νων συντά­ξι­μων απο­δο­χών οδηγεί σε μεγα­λύ­τερη απο­τα­μί­ευση. Τα άτομα είναι συνήθως υπε­ραι­σιό­δοξα, περι­μέ­νουν σύνταξη υψη­λό­τερη από την πραγ­μα­τική» λέει κ. Τήνιος. Κατά τη μεταρ­ρύθ­μιση τριών πυλώνων στη Γερ­μα­νία, άτομα άνω των 27 ενη­με­ρώ­θη­καν για την ανα­με­νό­μενη σύνταξη και τις επι­λο­γές που είχαν. Οσοι πλη­ρο­φο­ρή­θη­καν το ακριβές ύψος της μελ­λο­ντι­κής τους σύντα­ξης, είχαν την τάση να αυξή­σουν την απο­τα­μί­ευσή τους.

Αλλη μελέτη εξε­τά­ζει μετα­βο­λές της προ­σω­πι­κό­τη­τας με την αυξα­νό­μενη ηλικία. Μαζί με τις μετα­βο­λές στα οικο­νο­μικά, στην υγεία, στην παρα­γω­γι­κό­τητα, στον ελεύ­θερο χρόνο «αλλάζει και η προ­σω­πι­κό­τητα των ανθρώ­πων» λέει η κ. Λυμπε­ράκη και συνε­χί­ζει: «Γίνο­νται λιγό­τερο ανοι­χτοί προς τους άλλους, λιγό­τερο στο­χο­προ­ση­λω­μέ­νοι, περισ­σό­τερο εσω­στρε­φείς, περισ­σό­τερο νευ­ρω­τι­κοί και επιρ­ρε­πείς στο στρες, μόνο ένα χαρα­κτη­ρι­στικό τους βελ­τιώ­νε­ται, η επι­θε­τική προ­διά­θεση προς τους ανθρώ­πους, δηλαδή γίνο­νται λιγό­τερο καχύ­πο­πτοι. Οι αλλαγές αυτές τους επη­ρε­ά­ζουν, το πόσο γρήγορα θα συντα­ξιο­δο­τη­θούν, το πόσο θα προ­σέ­χουν τον εαυτό τους, το πόσο θα κοι­νω­νι­κο­ποι­η­θούν κ.λπ. Ερευ­νώ­ντας τους ηλι­κιω­μέ­νους μαθαί­νουμε όχι μόνο για την υγεία, τα οικο­νο­μικά τους, το οικο­γε­νειακό και κοι­νω­νικό τους περι­βάλ­λον, αλλά και ερχό­μα­στε σε επαφή με μεγάλα υπαρ­ξιακά ζητή­ματα, τι έχει νόημα στη ζωή, ποιος είναι ο κόσμος μας, πόσο μπο­ρούμε να παρέμ­βουμε στην πορεία μας».

Στο φύλλο της περα­σμέ­νης Κυρια­κής, στις 8/9, δημο­σιεύ­θη­καν απο­τε­λέ­σματα της έρευνας SHARE για την επί­πτωση της κρίσης στη μακρο­χρό­νια φρο­ντίδα ηλι­κιω­μέ­νων.

Η φρο­ντίδα των εγγονών μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο κατά­θλι­ψης

Ακόμη και στις ευρω­παϊ­κές κοι­νω­νίες με πληθώρα επι­λο­γών όσον αφορά την ανάθεση της φρο­ντί­δας των παιδιών σε τρίτους, οι μεγα­λύ­τε­ροι, ηλικίας 50+ ετών, εξα­κο­λου­θούν να στη­ρί­ζουν έμπρα­κτα τα παιδιά τους όταν κι αυτά απο­κτούν παιδιά. Ομως ωφελεί τις για­γιά­δες και τους παπ­πού­δες η φρο­ντίδα των εγγονών;

Η κυρί­αρχη άποψη είναι ότι απο­τε­λεί μια νέα περίοδο ευδαι­μο­νίας για τους ηλι­κιω­μέ­νους. Ξανα­πιά­νουν το νήμα της ζωής από την αρχή για δεύτερη φορά, χαί­ρο­νται με τη δροσιά, το παι­χνίδι και τις μικρές κατα­κτή­σεις των εγγονών. Εκ των πραγ­μά­των υπο­χρε­ώ­νο­νται να ασκού­νται σωμα­τικά περισ­σό­τερο, να απα­σχο­λού­νται με ζητή­ματα της καθη­με­ρι­νό­τη­τας των παιδιών και να μη σκέ­πτο­νται συνεχώς τα δικά τους μικρο­προ­βλή­ματα. Ωστόσο, όπως έδειξε έρευνα με στοι­χεία SHARE μέσα στο 2019, για αρκε­τούς η φρο­ντίδα αυτή μετα­φρά­ζε­ται σε περισ­σό­τερο άγχος, μεγα­λύ­τε­ρες ευθύνες, λιγό­τερο ελεύ­θερο χρόνο, που τους κατα­βάλ­λουν ψυχο­λο­γικά. Το 60% των 13.000 ερω­τη­θέ­ντων σε 12 ευρω­παϊ­κές χώρες δήλωσε ότι φρο­ντί­ζει κατά ένα τρόπο τα εγγόνια, ενώ μεταξύ αυτών το 30% προ­σφέ­ρει του­λά­χι­στον 30 ώρες παι­δι­κής φρο­ντί­δας τον μήνα. Γενικά, οι γυναί­κες εμπλέ­κο­νται περισ­σό­τερο από τους άνδρες στη φρο­ντίδα των παιδιών και οι νότιοι περισ­σό­τερο από τους βόρειους.

Η φρο­ντίδα των εγγονών αυξάνει τον κίνδυνο κατά­θλι­ψης σε ορι­σμέ­νους πλη­θυ­σμούς ηλι­κιω­μέ­νων έδειξε η έρευνα. Υπό ορι­σμέ­νες συν­θή­κες, οι αρνη­τι­κές συνέ­πειες υπερ­τε­ρούν των θετικών και επη­ρε­ά­ζουν αρνη­τικά την ψυχική υγεία τους. Στην ομάδα κιν­δύ­νου περι­λαμ­βά­νο­νται ηλι­κιω­μέ­νοι που ζουν σε αστικές περιο­χές της νότιας και ανα­το­λι­κής Ευρώπης, έχουν λίγα παιδιά και σχετικά καλά οικο­νο­μικά και νιώθουν ότι σπα­τα­λούν πολύ μεγάλο μέρος του ελεύ­θε­ρου χρόνου τους, τον οποίο θα μπο­ρού­σαν να αξιο­ποι­ή­σουν αλλιώς.

Κάθε δέκα επι­πλέον ώρες φρο­ντί­δας ανά μήνα αυξά­νουν την πιθα­νό­τητα εμφά­νι­σης κατα­θλι­πτι­κών συμ­πτω­μά­των έως 3,3% στις για­γιά­δες και 6,1% στους παπ­πού­δες. Δηλαδή, οι για­γιά­δες επη­ρε­ά­ζο­νται συναι­σθη­μα­τικά λιγό­τερο από τους παπ­πού­δες. Η κατά­θλιψη αυξάνει έντονα τον κίνδυνο για άλλες ασθέ­νειες και ανα­πη­ρίες, ενώ η θερα­πεία της επι­βα­ρύ­νει τα συστή­ματα υγειο­νο­μι­κής περί­θαλ­ψης στην Ε.Ε., κατά 1% του συνο­λι­κού ευρω­παϊ­κού ΑΕΠ. Κατά τους ερευ­νη­τές, τα δεδο­μένα αυτά επι­βάλ­λουν την επα­νε­κτί­μηση των συστη­μά­των παροχής φρο­ντί­δας στα παιδιά.

Η επί­δραση της συντα­ξιο­δό­τη­σης στην ψυχική υγεία

Δεν κάνει σε όλους καλό η έξοδος από την αγορά εργα­σίας. Τα χρόνια στη σύνταξη δεν είναι πάντα η πολυα­να­με­νό­μενη περί­ο­δος ανέ­φε­λης ξεκού­ρα­σης. Σύμφωνα με έρευνα που δημο­σιεύ­θηκε το 2019 χρη­σι­μο­ποιώ­ντας στοι­χεία SHARE, «η συντα­ξιο­δό­τηση έχει δια­φο­ρε­τι­κές επι­πτώ­σεις στα άτομα. Εχει θετική επί­δραση στην ψυχική υγεία των γυναι­κών και των εργατών. Το αντί­θετο ισχύει για τους εργα­ζό­με­νους γρα­φείου και τους άνδρες», σημειώ­νει ο κ. Τήνιος.

Προ­τι­μό­τερη από τη συντα­ξιο­δό­τηση απο­δεί­χθηκε η παρα­μονή ατόμων μεγα­λύ­τε­ρων ηλικιών στην εργασία, σε θέσεις με λιγό­τε­ρες απαι­τή­σεις και μικρό­τερη ευθύνη.

Από την άλλη, η αύξηση του ορίου συντα­ξιο­δό­τη­σης έχει αρνη­τική επί­πτωση στα άτομα βεβα­ρη­μέ­νης ψυχικής υγείας. Αξίζει να σημειω­θεί ότι η κατά­θλιψη οδηγεί αρκε­τούς σε έξοδο από την αγορά εργα­σίας με συντά­ξεις ανα­πη­ρίας (20% των συντά­ξεων ανα­πη­ρίας οφεί­λο­νται σε κατά­θλιψη).

Η καλή οικο­νο­μική κατά­σταση εμφα­νί­ζει στενή συσχέ­τιση με την υγεία των ηλι­κιω­μέ­νων. Οι πλου­σιό­τε­ροι ζουν περισ­σό­τερο από τους φτω­χό­τε­ρους, τόσο γιατί οι πιο εύποροι μπορούν και αγο­ρά­ζουν την καλή υγεία όσο και γιατί η καλή υγεία που δια­θέ­τουν τους κάνουν εύπο­ρους – άτομα με κακή υγεία αντι­με­τω­πί­ζουν δυσκο­λίες στην εργα­σιακή τους ζωή, με απο­τέ­λε­σμα να κατα­λή­γουν φτω­χό­τε­ροι στην τρίτη ηλικία.

Επίσης ανα­δεί­χθη­καν σοβαρές ανι­σό­τη­τες στην υγεία μεταξύ γηγενών και μετα­να­στών. Κατά την άφιξή τους οι μετα­νά­στες είναι συνήθως υγιέ­στε­ροι από τους ντό­πιους, εικόνα η οποία αντι­στρέ­φε­ται με το πέρασμα του χρόνου και την αύξηση της ηλικίας. Μετα­νά­στες από δυτικές χώρες παρου­σιά­ζουν κίνδυνο ανά­πτυ­ξης ψυχικών προ­βλη­μά­των, ενώ γυναί­κες από μη δυτικές χώρες, κίνδυνο εμφά­νι­σης διαβήτη.

Αξίζει να σημειω­θεί ότι η φτώχεια κατά την παιδική ηλικία συμ­βάλ­λει στην εμφά­νιση σοβαρών ανα­πνευ­στι­κών προ­βλη­μά­των μετά τα 50 έτη.

Το SHARE εξε­τά­ζει από το 2004, κατά κύματα, όλες τις δια­στά­σεις της ζωής των Ευρω­παίων άνω των 50 ετών σε 26 κράτη-μέλη, στην Ελβετία και στο Ισραήλ, και απο­τε­λεί ένα εξαι­ρε­τικό εργα­λείο για τον σχε­δια­σμό του μέλ­λο­ντος των 50+ στη Γηραιά Ηπειρο. Ηταν η πρώτη έρευνα στην Ελλάδα που διε­ξή­χθη με τη μέθοδο CAPI (Computer Assisted Personal Interview). Η Ελλάδα συμ­με­τείχε στα πρώτα τρία κύματα SHARE, το 2004, 2007 και 2009. Δεν έλαβε μέρος στο κύμα 4 και στο κύμα 5, αλλά επέ­στρεψε το 2015 για το κύμα 6 και το 2017 (κύμα 7, δείγμα 4.937 άτομα). Είναι αξιο­ση­μεί­ωτο ότι πάνω από το 80% του δείγ­μα­τος του 2009 συμ­με­τείχε και στα κύματα 6 και 7, απο­τυ­πώ­νο­ντας τις δια­χρο­νι­κές συνέ­πειες της μακρο­βιό­τη­τας στους ίδιους ανθρώ­πους.

Στις αρχές του 2020 η διαΝΕΟσις θα εκδώσει βιβλίο για την Ελλάδα των 50+, το οποίο συγ­γρά­φουν οι Αντι­γόνη Λυμπε­ράκη, Πλάτων Τήνιος, Θωμάς Γεωρ­γιά­δης, αξιο­ποιώ­ντας στοι­χεία του SHARE που θα εξε­τά­ζει τις συνέ­πειες της κρίσης στις ζωές των ατόμων 50+.