Τρεις κορυφαίοι οικονομολόγοι μιλούν στην «Κ»: Ο πήχυς να τεθεί ψηλά

Η ελλη­νική οικο­νο­μία μπήκε σε περι­δί­νηση πριν από δέκα χρόνια, γιατί τα υψηλά εισο­δή­ματά της ήταν δυσα­νά­λογα με τη διεθνή αντα­γω­νι­στι­κό­τητά της. Επι­λο­γές πολι­τι­κής κατά τα λίγα χρόνια πριν και μετά την έναρξη της κρίσης ενέ­τει­ναν το πρό­βλημα, κυρίως γιατί προ­σπά­θη­σαν να κρύψουν το βάθος του. Σήμερα, με τα βασικά ελλείμ­ματα να έχουν στα­διακά εξα­λει­φθεί, η οικο­νο­μία ανα­ζη­τεί ακόμη δυνα­μική ανά­πτυ­ξης.

Η προσ­δο­κώ­μενη δια­φο­ρο­ποί­ηση της οικο­νο­μι­κής πολι­τι­κής από την επόμενη κυβέρ­νηση δημιουρ­γεί θετικές προσ­δο­κίες. Οι ανα­με­νό­με­νες κύριες προ­τε­ραιό­τη­τες είναι η μείωση των φόρων, ένα ευνοϊ­κό­τερο επι­χει­ρη­μα­τικό περι­βάλ­λον, μικρό­τερο ρυθ­μι­στικό βάρος, και ένας πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κός δημό­σιος τομέας. Σημα­ντική πρόοδος σε αυτούς τους τομείς θα ενι­σχύ­σει την οικο­νο­μία. Ηδη, η δρα­στική μείωση του κόστους χρη­μα­το­δό­τη­σης προ­ε­ξο­φλεί αλλά και υπο­βοηθά τις προ­ο­πτι­κές.

Για την επί­τευξη των παρα­πάνω στόχων, όμως, δεν επαρ­κούν οριακές παρεμ­βά­σεις στην επι­φά­νεια, αλλά απαι­τού­νται ουσια­στι­κές και ενίοτε δύσκο­λες αλλαγές στη δομή της οικο­νο­μίας. Η βαθιά κρίση δεν έγινε, δυστυ­χώς, ευκαι­ρία για να πραγ­μα­το­ποι­η­θούν πολλές από τις αλλαγές αυτές. Αυτό ακριβώς είναι το ζητού­μενο για το αμέσως επόμενο διά­στημα.

Ασφαλώς, ο εξορ­θο­λο­γι­σμός της δομής των δημό­σιων εσόδων και δαπανών πρέπει να είναι κέντρο των παρεμ­βά­σεων. Οσοι σήμερα εργά­ζο­νται και επι­χει­ρούν με δια­φά­νεια επι­βα­ρύ­νο­νται υπερ­βο­λικά. Η μείωση των φορο­λο­γι­κών συντε­λε­στών, όμως, δεν μπορεί να είναι καθο­λική γιατί θα οδη­γούσε σε δημο­σιο­νο­μικό εκτρο­χια­σμό. Περι­θώ­ριο για μείωση δαπανών υπάρχει, όμως και τομείς που οι δαπάνες πρέπει να αυξη­θούν, όπως οι δημό­σιες επεν­δύ­σεις σε ανθρώ­πινο κεφά­λαιο και υπο­δο­μές. Η μείωση των φορο­λο­γι­κών συντε­λε­στών πρέπει να εστια­στεί στην ενί­σχυση των κινή­τρων για παρα­γωγή και απο­τα­μί­ευση και όχι στην κατα­νά­λωση. Χαμη­λό­τε­ροι συντε­λε­στές, λοιπόν, πρέπει να ισχύ­σουν κατά προ­τε­ραιό­τητα στα εισο­δή­ματα.

Αν η φορο­λο­γία στα εισο­δή­ματα γίνει πιο απλή και ανε­ξάρ­τητη από την πηγή τους, και πολλές από τις εξαι­ρέ­σεις καταρ­γη­θούν, πολύ χαμη­λό­τε­ροι συντε­λε­στές θα απέ­φε­ραν τα ίδια έσοδα στα κρατικά ταμεία, ενι­σχύ­ο­ντας την ανά­πτυξη και χρη­μα­το­δο­τώ­ντας και ελά­χι­στο εγγυ­η­μένο εισό­δημα για τους ασθε­νέ­στε­ρους. Σήμερα, οι φόροι πλη­ρώ­νο­νται από μικρό ποσοστό του πλη­θυ­σμού, πολύ μικρό­τερο από τον μέσον όρο της Ευρώπης. Οσο η φορο­λο­γική βάση είναι μικρή, οι φορο­λο­γι­κοί συντε­λε­στές είναι υψηλοί, απο­θαρ­ρύ­νο­ντας την παρα­γω­γική δρα­στη­ριό­τητα και τη φορο­λο­γική συμ­μόρ­φωση, σε έναν φαύλο κύκλο. Η μετα­τό­πιση του σχε­τι­κού φορο­λο­γι­κού βάρους από το εισό­δημα στην κατα­νά­λωση, αν γίνει προ­σε­κτικά, μπορεί να διευ­ρύ­νει τη βάση χωρίς αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις στην κατα­νομή του εισο­δή­μα­τος.

Η μείωση των φορο­λο­γι­κών συντε­λε­στών στο εισό­δημα θα πρέπει να συνο­δευ­τεί από στα­διακή μετά­βαση σε ένα σύγ­χρονο ασφα­λι­στικό σύστημα. Με το υπάρχον, πλήρως δια­νε­μη­τικό σύστημα, οι εισφο­ρές έχουν μικρή σχέση με τις μελ­λο­ντι­κές συντά­ξεις, ιδιαί­τερα μετά τις ορι­ζό­ντιες περι­κο­πές, και επο­μέ­νως αντι­με­τω­πί­ζο­νται από τους εργα­ζο­μέ­νους ως επι­πλέον φόρος και όχι ως απο­τα­μί­ευση που τους ανήκει. Οι εισφο­ρές στο υπάρχον σύστημα, που στη­ρί­ζουν το ανα­δια­νε­μη­τικό σκέλος του, θα πρέπει να μειω­θούν ώστε να υπάρ­χουν και εισφο­ρές σε προ­σω­πι­κούς συντα­ξιο­δο­τι­κούς λογα­ρια­σμούς, με κίνητρα για απο­τα­μί­ευση και ενί­σχυση της εργα­σίας, ιδίως της νέας γενιάς.

Παράλ­ληλα, απαι­τού­νται ριζικές παρεμ­βά­σεις στον δημόσιο τομέα. Η ψηφιο­ποί­ηση, η δια­σύν­δεση των υπη­ρε­σιών και η αξιο­λό­γηση είναι σημα­ντικά βήματα. Τα απο­τε­λέ­σματα, όμως, θα είναι πενιχρά αν αυτές οι αλλαγές δεν συνο­δευ­θούν από μια πολύ βαθύ­τερη: τον δια­χω­ρι­σμό της δημό­σιας διοί­κη­σης από το πολι­τικό σύστημα και την εκά­στοτε κυβέρ­νηση.

Ο δια­χω­ρι­σμός αυτός απαιτεί δρα­στι­κές αλλαγές στη δια­δι­κα­σία διο­ρι­σμού και προ­α­γω­γής των δημο­σίων υπαλ­λή­λων και ιδιαί­τερα των υψη­λό­βαθ­μων, όπως και τη στα­διακή κατάρ­γηση των μετα­κλη­τών.

Αλλαγές προς αυτή την κατεύ­θυνση είναι πολι­τικά δύσκο­λες, αλλά απο­τε­λούν προ­ϋ­πό­θεση για την αξιο­πι­στία του συστή­μα­τος αξιο­λό­γη­σης, όπως και τη μείωση της δια­φθο­ράς και γρα­φειο­κρα­τίας, που είναι συγκοι­νω­νού­ντα δοχεία. Μια νέα φιλο­σο­φία για τη λει­τουρ­γία του κράτους είναι ανα­γκαία για την προ­σέλ­κυση μακρο­πρό­θε­σμων επεν­δύ­σεων αλλά και για να υπο­βοη­θη­θεί η στροφή της οικο­νο­μίας από εσω­στρε­φείς και άτυπες δρα­στη­ριό­τη­τες σε εξω­στρεφή επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα.

Η ανε­ξαρ­τη­σία στη δημόσια διοί­κηση θα πρέπει να συνο­δευ­θεί από περισ­σό­τερη ανε­ξαρ­τη­σία και λογο­δο­σία των μονάδων του ευρύ­τε­ρου δημό­σιου τομέα. Ειδι­κό­τερα, στο σύστημα εκπαί­δευ­σης το ασφυ­κτικό κρατικό πλαίσιο δεν συνα­ντά­ται σε άλλες ανε­πτυγ­μέ­νες χώρες και είναι βασικός λόγος για το διευ­ρυ­μένο χάσμα με την Ευρώπη, το οποίο υπο­νο­μεύει τις προ­ο­πτι­κές της νέας γενιάς. Ανα­μόρ­φωση της Δικαιο­σύ­νης και του δικαίου που διέπει τη διοί­κηση και τις επι­χει­ρή­σεις θα πρέπει επίσης να απο­τε­λέ­σει προ­τε­ραιό­τητα για τη νέα κυβέρ­νηση.

Ο πήχυς πρέπει να τεθεί ψηλά. Η ελλη­νική οικο­νο­μία δεν υστερεί μόνο στο επίπεδο επεν­δύ­σεων, και­νο­το­μίας, παρα­γω­γι­κό­τη­τας και επι­χει­ρη­μα­τι­κού περι­βάλ­λο­ντος. Υστερεί επίσης στη στήριξη των αδύ­να­μων νοι­κο­κυ­ριών και της νέας οικο­γέ­νειας, στην κοι­νω­νική κινη­τι­κό­τητα, στην αμοιβή των γυναι­κών, στην ποιό­τητα των υπη­ρε­σιών υγείας και εκπαί­δευ­σης και στην προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος. Κοινή μήτρα των παθο­γε­νειών είναι ένας ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κός δημό­σιος τομέας, η μη αντα­γω­νι­στική λει­τουρ­γία αγορών και η νοσηρή σχέση ανάμεσα στα δύο.

Κατά τη μακρά διάρ­κεια της κρίσης κυριάρ­χη­σαν τρεις παρε­ξη­γή­σεις:

Πρώτον, πως το μόνο πρό­βλημα ήταν το δημόσιο χρέος και πως έφταναν κινή­σεις των εταίρων και δανει­στών για να επι­στρέ­ψει η κανο­νι­κό­τητα, ενώ πραγ­μα­τι­κές αλλαγές στη χώρα δεν ήταν απα­ραί­τη­τες. Σήμερα, είναι σαφές πως οι συνε­χι­ζό­με­νες μεταρ­ρυθ­μί­σεις είναι συμπλη­ρω­μα­τι­κές και όχι αντα­γω­νι­στι­κές με ρυθ­μί­σεις για το χρέος.

Δεύ­τε­ρον, πως το άνοιγμα των αγορών και ο εκσυγ­χρο­νι­σμός του Δημο­σίου θα έβλαπτε το κοι­νω­νικό κράτος. Ισχύει ακριβώς το αντί­θετο, ότι αυτά πρέπει να λει­τουρ­γή­σουν μαζί, όπως στη μεγάλη πλειο­νό­τητα των ευρω­παϊ­κών χωρών.

Τρίτον, πως τελικά οι χώρες δεν αλλά­ζουν και όσοι προ­ω­θούν μεταρ­ρυθ­μί­σεις ματαιο­πο­νούν. Ομως, οι οικο­νο­μίες μπορούν να αλλά­ξουν, στη βάση αξιό­πι­στης πολι­τι­κής. Η Πορ­το­γα­λία βγήκε από τα προ­γράμ­ματα με ισχυ­ρό­τερη δυνα­μική, η Ισπανία γίνεται περισ­σό­τερο αντα­γω­νι­στική από την Ιταλία, χώρες της Ανα­το­λι­κής Ευρώπης συγκλί­νουν γρήγορα. Η Ελλάδα προς το παρόν κατα­γρά­φε­ται ως ασθενής περί­πτωση, μια χώρα που δεν πλη­σιά­ζει τις πραγ­μα­τι­κές δυνα­τό­τη­τές της.

Βέβαια, οι οικο­νο­μίες δεν αλλά­ζουν από τη μια μέρα στην άλλη. Ακριβώς όμως γι’ αυτό, οι απο­φά­σεις οικο­νο­μι­κής πολι­τι­κής πρέπει να είναι άμεσες και αξιό­πι­στες. Η ανά­πτυξη στα επόμενα χρόνια για την ελλη­νική οικο­νο­μία, μπορεί να είναι ισχυρή, αλλά μόνο υπό όρους. Το παρά­θυρο ευκαι­ρίας δεν πρέπει να χαθεί.

* Ο κ. Δ. Βαγια­νός είναι καθη­γη­τής στο London School of Economics, ο κ. Ν. Βέττας είναι γενικός διευ­θυ­ντής του ΙΟΒΕ και καθη­γη­τής στο ΟΠΑ και ο κ. Κ. Μεγήρ είναι καθη­γη­τής στο Yale.