Η συμβολή της τοπικής Εκκλησίας στην παιδεία και στο εθνικό ζήτημα -Aρθρο του Θ. Παπαγεωργίου

Του Θε­ό­δω­ρου Μιχ. Πα­πα­γε­ωρ­γί­ου

Νο­μι­κού, ΄Αρ­χο­ντα

Δι­καιο­κο­φύ­λα­κα της Μ.τ.Χ.Ε.

Στο χωριό μου, στο μικρό Βάτι της Νό­τιας Ρόδου, στη κτι­σμέ­νη το 1856 Εκ­κλη­σία και ση­με­ρι­νό Κα­θο­λι­κό, στον θόλο του Ιερού, πάνω από την Αγία Τρά­πε­ζα, υπάρ­χει κάτι το ξε­χω­ρι­στό. Από τα χρό­νια της ανέ­γερ­σης της εκ­κλη­σί­ας επί τουρ­κο­κρα­τί­ας η Πλα­τυ­τέ­ρα πα­ρα­χώ­ρη­σε τη θέση της και αντί αγιο­γρα­φί­ας της Πα­να­γί­ας είναι ζω­γρα­φι­σμέ­νες δύο με­γά­λες Γα­λα­νό­λευ­κες Ση­μαί­ες με το Σταυ­ρό.

Επί­σης σε ένα από τα μο­να­στή­ρια του χω­ριού μου, στο Εξω­κλή­σι του Αρ­χάγ­γε­λου Μι­χα­ήλ του Πα­ρα­λι­μιώ­τη, σώ­ζε­ται στο τέ­μπλο μια παλιά πε­ρί­ο­πτη ει­κό­να της Πα­να­γί­ας, με αγιο­γρά­φο τον ιε­ρο­μό­να­χο Παρ­θέ­νιο από τη Χίο και έτος αγιο­γρά­φη­σης το 1702. Η ει­κό­να της Πα­να­γί­ας, πάνω δεξιά με με­γά­λα κε­φα­λαία γράμ­μα­τα φέρει το προ­σω­νύ­μιο: ΕΛΠΙΣ ΧΡΙ­ΣΤΙΑ­ΝΩΝ.

Και τα δύο αυτά σύμ­βο­λα, ση­μειο­λο­γι­κά πε­ρι­γρά­φουν νο­μί­ζω πε­ριε­κτι­κά, όλη την ιστο­ρία, τη πίστη, τη ταυ­τό­τη­τα, τις ιδέες, το ψυ­χι­σμό των απλών αν­θρώ­πων και ενός λαού σπαρ­μέ­νου στο Αι­γαίο, που μέσα στους τό­σους αιώ­νες σκλα­βιάς και απο­μό­νω­σης μπό­ρε­σε και κρά­τη­σε τα εθνι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του, τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του Ελ­λη­νι­κού Γέ­νους και της Ελ­λη­νι­κής Εθνό­τη­τας, με μο­να­δι­κό πο­λύ­τι­μο στή­ριγ­μα τη θρη­σκεία, τις αρε­τές και τα σύμ­βο­λα της Ορ­θο­δο­ξί­ας.

Και η ση­μειο­λο­γία αυτή είναι νο­μί­ζω, όχι μόνο για το χωριό μου, τη Ρόδο, τα Δω­δε­κά­νη­σα, το Αι­γαίο, την Ελ­λά­δα, αλλά και την και την απα­ντα­χού ελ­λη­νι­κό­τη­τα, σα­φέ­στα­τη από­δει­ξη του άρ­ρη­κτου δε­σμού και της ταυ­το­ποί­η­σης έθνους και ορ­θό­δο­ξης θρη­σκεί­ας.

Από τα πολύ παλιά χρό­νια, πριν δη­λα­δή ακόμη τη τουρ­κο­κρα­τία, η θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα της Ρόδου ήταν γε­γο­νός τόσο αξιο­θαύ­μα­στο που το 1191, στη τρίτη σταυ­ρο­φο­ρία, ο ΄Αγ­γλος βα­σι­λιάς Ρι­χάρ­δος ο Λε­ο­ντό­καρ­δος πη­γαί­νο­ντας για τους ΄Α­γιους Τό­πους πέ­ρα­σε από τη Ρόδο και σύμ­φω­να με το «Οδοι­πο­ρι­κό» που συ­νέ­γρα­ψε, αυτό που του έκανε ιδιαί­τε­ρη εντύ­πω­ση από τον σταθ­μό του στη Ρόδο, ήταν ο αυ­τό­χθων θρη­σκευ­τι­κός πο­λι­τι­σμός, η έντο­νη θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα του λαού και τα πολλά τοι­χο­γυ­ρι­σμέ­να μο­να­στή­ρια που σε με­γά­λη ακμή υπήρ­χαν στην ύπαι­θρο.

Πράγ­μα­τι με­τα­ξύ 9ου και 10ου αιώνα στη Μονή του Αρ­τα­μί­τη ιδρύ­θη­κε και έκτο­τε λει­τουρ­γού­σε μέχρι την ιπ­πο­τι­κή πε­ρί­ο­δο Κέ­ντρο Ελ­λη­νι­κών Σπου­δών, στο οποίο έλ­λη­νες και λα­τί­νοι ασχο­λή­θη­καν με τη με­λέ­τη και αντι­γρα­φή χει­ρο­γρά­φων και πα­ράλ­λη­λα υπήρ­ξε για όλο το νησί πνευ­μα­τι­κός και χρι­στια­νι­κός πυ­ρή­νας γνώ­σης και κα­τα­φυ­γής.

Αυτή λοι­πόν η τόσο με­γά­λη θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα, ιστο­ρι­κά προ­σέ­δω­σε την ανα­γνώ­ρι­ση ότι οι κοι­νω­νί­ες των νη­σιών μας, πα­ρό­τι στους πρώ­τους αιώ­νες της σκλα­βιάς που ακο­λού­θη­σαν ήσαν χωρίς ορ­γα­νω­μέ­να σχο­λειά και χωρίς επί­ση­μη εκ­παί­δευ­ση, πα­ρό­λα αυτά είχαν δη­μιουρ­γή­σει έναν ιδιαί­τε­ρο πο­λι­τι­σμό, μέσω του οποί­ου, καλ­λιερ­γή­θη­κε βα­θειά στις κοι­νω­νί­ες των νη­σιών η εθνι­κή συ­νεί­δη­ση της ελ­λη­νι­κό­τη­τας σε ένα τόσο απο­μα­κρυ­σμέ­νο από τον ηπει­ρω­τι­κό κορμό νησί, μαζί βέ­βαια και με τα άλλα νησιά της Δω­δε­κα­νή­σου, της Κρή­της και του Αι­γαί­ου.

Φτά­νο­ντας έτσι ήδη από το 1929, σκλα­βω­μέ­να ακόμη τα Δω­δε­κά­νη­σα, με τον πιο επί­ση­μο τρόπο να κα­τα­γρα­φεί σε υπό­μνη­μα του Υπουρ­γεί­ου Εξω­τε­ρι­κών της Ελ­λά­δας για τη Δω­δε­κά­νη­σο η πα­ρα­δο­χή ότι: Η Ορ­θο­δο­ξία απο­τε­λεί το κυ­ριώ­τε­ρον έρει­σμα της εθνι­κής συ­νει­δή­σε­ως του ελ­λη­νι­κού πλη­θυ­σμού των υπο­δού­λων νήσων.

Και αυτό μόνο τυ­χαίο δεν υπήρ­ξε. Από τη πρώτη κιό­λας πε­ρί­ο­δο της οθω­μα­νι­κής σκλα­βιάς, το Οι­κου­με­νι­κό Πα­τριαρ­χείο Κων­στα­ντι­νου­πό­λε­ως με όρ­γα­να και μέσα τις Μη­τρο­πό­λεις, τις Ενο­ρια­κές Εκ­κλη­σί­ες και τα Μο­να­στή­ρια, έδωσε όλο του το βάρος στην εκ­παί­δευ­ση με ελ­λη­νορ­θό­δο­ξο πε­ριε­χό­με­νο, έστω και με κολ­λυ­βο­γράμ­μα­τα αρ­χι­κά.

Απλοί κα­λό­γη­ροι στους θό­λους των μο­να­στη­ριών και απλοί πα­πά­δες στους νάρ­θη­κες των εκ­κλη­σιών, αφο­σιώ­θη­καν στο διπλό ρόλο του Παπά και του Δά­σκα­λου.

Από τον 16ο/17ο πια αιώνα και πιο έντο­να στα τέλη του 19ου αιώνα που τα πράγ­μα­τα άλ­λα­ξαν για τις ξένες εθνι­κο­θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες, οι Μη­τρο­πό­λεις στα Δω­δε­κά­νη­σα πήραν ακόμη πιο απο­φα­σι­στι­κά την ευ­θύ­νη της εκ­παί­δευ­σης των ελ­λη­νο­παί­δων.

Εν­δει­κτι­κά στη Ρόδο από το 1870 επί Μη­τρο­πο­λί­τη Ρόδου Γερ­μα­νού, με κο­ρύ­φω­ση στη συ­νέ­χεια από το 1900 επί Μη­τρο­πο­λί­τη Ρόδου Αγα­πί­ου, υπό την επι­στα­σία της Μη­τρό­πο­λης Ρόδου, τα Εκ­κλη­σια­στι­κά Συμ­βού­λια των Ενο­ριών ανέ­λα­βαν δράση και πήραν τα ηνία της παι­δεί­ας και όχι μόνο. Αρ­χι­κά στη Χώρα, τη πρω­τεύ­ου­σα της Ρόδου και στη συ­νέ­χεια στα χωριά ίδρυ­σαν και συ­ντη­ρού­σαν σχο­λεία και μι­σθο­δο­τού­σαν κα­νο­νι­κούς πια δα­σκά­λους σε όλο το νησί της Ρόδου.

Σύμ­φω­να με τους Κώ­δι­κες των Λο­γα­ρια­σμών των Ενο­ριών που σώ­ζο­νται στη Μη­τρό­πο­λη Ρόδου, το με­γα­λύ­τε­ρο μέρος των ενο­ρια­κών εσό­δων εκεί­νη τη πε­ρί­ο­δο, προ­ο­ρι­ζό­ταν για την ίδρυ­ση σχο­λεί­ων και τη πλη­ρω­μή των δα­σκά­λων. Η δε­κα­ε­τία 1870-1880 επί Μη­τρο­πο­λί­τη Ρόδου Γερ­μα­νού, ήταν η πε­ρί­ο­δος της συ­στη­μα­τι­κής πια ίδρυ­σης των σχο­λεί­ων στα χωριά της Ρόδου. Ο με­γά­λος ωστό­σο ανα­μορ­φω­τής της παι­δεί­ας κα­τα­γρά­φε­ται ο Μη­τρο­πο­λί­της Ρόδου Ιω­α­κείμ (1900-1910), ο οποί­ος δια­κο­νού­σε πι­στεύ­ο­ντας πως πρυ­τά­νευε η ίδρυ­ση και η λει­τουρ­γία των σχο­λεί­ων, ακόμη και από την ίδρυ­ση και τη συ­ντή­ρη­ση των ναών. ΄Ε­χο­ντας αυτή τη πε­ποί­θη­ση σύ­ντα­ξε Κα­νο­νι­σμούς και εκ­παι­δευ­τι­κά προ­γράμ­μα­τα με τα οποία λει­τουρ­γού­σε τα σχο­λεία, διό­ρι­ζε και επι­μόρ­φω­νε δα­σκά­λους και επέ­βα­λε υπο­χρε­ω­τι­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση των μα­θη­μά­των από όλους τους μα­θη­τές μέχρι 12 ετών. Επί Μη­τρο­πο­λί­τη Ιω­α­κείμ το 1909 έπεσε και ο θε­μέ­λιος λίθος του Βε­νε­το­κλεί­ου Γυ­μνα­σί­ου Ρόδου, προ­σφο­ρά των ευ­ερ­γε­τών αδελ­φών Δη­μή­τριου και Μίνωα Βε­νε­το­κλή.

Οι ίδιες εκ­παι­δευ­τι­κές εκ­κλη­σια­στι­κές δομές, επι­κρά­τη­σαν και στη συ­νέ­χεια όταν όλα αυτά βρέ­θη­καν υπό την γε­νι­κή επι­στα­σία της Ορ­θό­δο­ξης Κοι­νό­τη­τας Ρόδου. Η Ορ­θό­δο­ξη Κοι­νό­τη­τα Ρόδου ιδρύ­θη­κε γύρω στο 1843 με πε­ρι­φέ­ρεια αρ­χι­κά μόνο τη Χώρα και έπει­τα και όλα χωριά της Ρόδου και την διοι­κού­σε η Δη­μο­γε­ρο­ντία, την οποία διό­ρι­ζε ο Μη­τρο­πο­λί­της Ρόδου.

Στα χρό­νια της ιτα­λο­κρα­τί­ας που επα­κο­λού­θη­σαν, η στάση της Εκ­κλη­σί­ας όχι πλέον μόνο στην εκ­παί­δευ­ση αλλά ανοι­κτά πια στο εθνι­κό ζή­τη­μα, ήταν ίσως ακόμη πιο κα­θο­ρι­στι­κή.

Ξε­κι­νώ­ντας από τα γε­γο­νό­τα του 1913 στις θρη­σκευ­τι­κές τε­λε­τές των Θε­ο­φα­νεί­ων Στις οποί­ες πρω­το­στα­τού­ντος του κλή­ρου, ο λαός είχε προ­ε­τοι­μα­σθεί ξε­δι­πλώ­νο­ντας ελ­λη­νι­κές ση­μαί­ες να ζη­τω­κραυ­γά­σει για την ένωση με τη Ελ­λά­δα και πα­ρε­μπο­δί­στη­κε βίαια τη τε­λευ­ταία στιγ­μή από τους κα­τα­κτη­τές, αφυ­πνί­ζο­ντας ωστό­σο εθνι­κά όλο το νησί με δια­μαρ­τυ­ρί­ες και συλ­λα­λη­τή­ρια.

Πράγ­μα που ακόμη πιο έντο­να επα­να­λή­φθη­κε στα εθνι­κά συλ­λα­λη­τή­ρια που έγι­ναν το αι­μα­τη­ρό Πάσχα του 1919, στις αυλές των εκ­κλη­σιών υπό την αι­γί­δα του Μη­τρο­πο­λί­τη Ρόδου Από­στο­λου και όλων ανε­ξαι­ρέ­τως των Εφη­με­ρί­ων, με την ηρω­ϊ­κή θυσία του Παπα-Λουκά και της Αν­θού­λας Ζερ­βού, στη Βιλ­λα­νό­βα, στο Πα­ρα­δεί­σι.

Ακόμη όμως πιο κα­τα­λυ­τι­κός ήταν ο ρόλος της Εκ­κλη­σί­ας από το 1924 και μετά που ξε­κί­νη­σε η δεύ­τε­ρη πε­ρί­ο­δος της ιτα­λο­κρα­τί­ας και που ιστο­ρι­κά ήταν η πιο σκλη­ρή πε­ρί­ο­δος σκλα­βιάς και συ­στη­μα­τι­κής πο­λι­τι­κής άμε­σου αφελ­λη­νι­σμού για τα σκλα­βω­μέ­να Δω­δε­κά­νη­σα.

Στα δύ­σκο­λα αυτά χρό­νια κα­ταρ­γή­θη­καν ου­σια­στι­κά οι Ορ­θό­δο­ξες Κοι­νό­τη­τες, πλην όμως και πάλι η Εκ­κλη­σία στά­θη­κε στο ύψος, της αφού με λε­πτές ισορ­ρο­πί­ες και με δια­κιν­δύ­νευ­ση της ζωής τους, οι κλη­ρι­κοί κα­τά­φε­ραν με τα Κα­τη­χη­τι­κά να συ­νε­χί­σουν να καλ­λιερ­γούν μαζί με τη θρη­σκεία και την εθνι­κή συ­νεί­δη­ση των παι­διών και των οι­κο­γε­νειών τους.

Ακόμη και το 1937 που ο ιτα­λός διοι­κη­τής της Δω­δε­κα­νή­σου και μέλος της φα­σι­στι­κής ιτα­λι­κής τε­τραρ­χί­ας De Vecchi, ανέ­λα­βε τις πιο σκλη­ρές πο­λι­τι­κές αφελ­λη­νι­σμού. Την ίδρυ­ση στρα­το­πέ­δων συ­γκέ­ντρω­σης για τους έλ­λη­νες υπη­κό­ους και τους αγω­νι­στές. Την ίδρυ­ση των Dopolavoro για να πο­δη­γε­τή­σει την ελ­λη­νι­κή νε­ο­λαία στα εθνι­κι­στι­κά και φα­σι­στι­κά πρό­τυ­πα. Το κλεί­σι­μο των δύο ελ­λη­νι­κών εφη­με­ρί­δων, της Νέας Ρόδου και της Ρο­δια­κής, αλλά και του Πε­ριο­δι­κού ορ­θό­δο­ξης δι­δα­χής της Μη­τρό­πο­λης Ρόδου. Τη κα­τάρ­γη­ση των ελ­λη­νι­κών σχο­λεί­ων και τη με­τα­τρο­πή τους σε κα­θα­ρά και επί­ση­μα ιτα­λι­κά κρα­τι­κά σχο­λεία με εκ­παι­δευ­τι­κούς μόνο απο­φοί­τους ιτα­λι­κών σχο­λαρ­χεί­ων. Με γλώσ­σα την ιτα­λι­κή και με δι­δα­σκα­λία των ελ­λη­νι­κών, χωρίς βι­βλία, μόνο 2 ώρες την εβδο­μά­δα και μόνο στο γυ­μνά­σιο και όχι στα δη­μο­τι­κά. Με προ­γράμ­μα­τα δι­δα­σκα­λί­ας του Υπουρ­γεί­ου Παι­δεί­ας της Ιτα­λί­ας, με πρό­σθε­ση ενός νέου μα­θή­μα­τος της cultura fascista και με αναρ­τη­μέ­νη ση­μαία την ιτα­λι­κή. Μια ξένη ση­μαία όμως τη οποία επί­μο­να τα γα­λου­χη­μέ­να ελ­λη­νό­που­λα αρ­νιό­ντου­σαν τα να ση­κώ­σουν στις πα­ρε­λά­σεις και στις γιορ­τές.

Και επί του De Vecchi λοι­πόν η Εκ­κλη­σία δεν έμει­νε αδρα­νής. ΄Ηδη από το 1934 υπο­τυ­πω­δώς και από το 1938 πιο ορ­γα­νω­μέ­να, με πρω­το­βου­λία του Μη­τρο­πο­λί­τη Από­στο­λου Τρύ­φω­νος και την επο­πτεία του Πρω­το­σύ­γκε­λου Από­στο­λου Πα­παϊ­ω­άν­νου, η Μη­τρό­πο­λη ορ­γά­νω­σε και λει­τούρ­γη­σε Κα­τη­χη­τι­κά σε όλη την Επαρ­χία Ρόδου. Τα Κα­τη­χη­τι­κά γρή­γο­ρα με­τα­τρά­πη­καν σε ελ­λη­νι­κά δη­μο­τι­κά σχο­λεία που τα παι­διά δι­δά­σκο­νταν ελ­λη­νι­κά, θρη­σκευ­τι­κά, αριθ­μη­τι­κή, ιστο­ρία γε­ω­γρα­φία. Οιο­νεί σχο­λεία στα οποία τη­ρού­νταν φύλλα προ­ό­δου και μοι­ρά­ζο­νταν συ­νό­ψεις και άλλα θρη­σκευ­τι­κά βι­βλία για να χρη­σι­μο­ποιού­νται σαν ανα­γνω­στι­κά. Το 1943 μά­λι­στα και αφού οι γερ­μα­νοί κα­τα­κτη­τές δια­δέ­χθη­καν τους ιτα­λούς, το Βε­νε­τό­κλειο Γυ­μνά­σιο άρ­χι­σε να λει­τουρ­γεί ως Ανώ­τε­ρο Κα­τη­χη­τι­κό, μέσα στον Ναό των Ει­σο­δί­ων του Νιο­χω­ρί­ου.

Και όλα αυτά μέσα από Συ­μπλη­γά­δες Πέ­τρες. Καθώς ήδη από το 1925 δια­πι­στώ­νο­ντας οι ιτα­λοί κα­τα­κτη­τές την εθνι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα των Μη­τρο­πό­λε­ων Δω­δε­κα­νή­σου, επι­δί­ω­ξαν να πα­ρέμ­βουν στα εσω­τε­ρι­κά τους απο­βλέ­πο­ντας να τις δια­σπά­σουν από το κα­θο­δη­γη­τι­κό κέ­ντρο τους, το Οι­κου­με­νι­κό Πα­τριαρ­χείο Κων­στα­ντι­νου­πό­λε­ως. Με υπό­σχε­ση τη δια­τή­ρη­ση των δι­κα­στι­κών και εκ­παι­δευ­τι­κών προ­νο­μί­ων που είχαν οι Μη­τρο­πό­λεις της Δω­δε­κα­νή­σου επί τουρ­κο­κρα­τί­ας, οι κα­τα­κτη­τές προ­σπά­θη­σαν να δη­μιουρ­γή­σουν εκ του μη­δε­νός ζή­τη­μα ίδρυ­σης Αυ­το­κέ­φα­λης Ορ­θό­δο­ξης Εκ­κλη­σί­ας Δω­δε­κα­νή­σου. Αντί­στοι­χο δη­λα­δή ζή­τη­μα με αυτό της Αυ­το­κέ­φα­λης Εκ­κλη­σί­ας της Ελ­λά­δος που το 1833 επί ΄Ο­θω­να δη­μιούρ­γη­σε ο γερ­μα­νός αντι­βα­σι­λιάς Μά­ου­ρερ, ο οποί­ος όμως τε­λι­κά, με ει­σπή­δη­ση στα εσω­τε­ρι­κά της Εκ­κλη­σί­ας, κα­τά­φε­ρε πρα­ξι­κο­πη­μα­τι­κά να ιδρύ­σει, άσχε­τα που ανα­γνω­ρί­σθη­κε αρ­γό­τε­ρα με τον Πα­τριαρ­χι­κό Τόμο του 1850. Ωστό­σο στη Δω­δε­κά­νη­σο οι ιτα­λοί κα­τα­κτη­τές δεν τα κα­τά­φε­ραν ενώ και ο λαός όλος επα­να­στά­τη­σε και στά­θη­κε απο­φα­σι­στι­κά δίπλα και υπό την σκέπη του Οι­κου­με­νι­κού Πα­τριαρ­χεί­ου Κων­στα­ντι­νου­πό­λε­ως.

Για να συ­νε­χί­σει έκτο­τε η Δω­δε­κά­νη­σος, δια­σφα­λι­σμέ­νη και από το άρθρο 3 παρ. 2 του Συ­ντάγ­μα­τος, να υπά­γε­ται άμεσα στο Οι­κου­με­νι­κό Πα­τριαρ­χείο και απο­φα­σι­στι­κά να συ­νε­χί­ζει να γρά­φει την ιστο­ρία της από­λυ­τα δια­κρι­τά από τα άλλα σχή­μα­τα, της αυ­τό­νο­μης Εκ­κλη­σί­ας της Ελ­λά­δας, της ημιαυ­τό­νο­μης Εκ­κλη­σί­ας της Κρή­της και του αυ­το­διοι­κού­με­νου Αγίου Όρους, καθώς επί­σης της ει­δι­κής υπο­κα­τη­γο­ρί­ας των Νέων Χωρών (Ήπει­ρος, Μα­κε­δο­νία, Θράκη, Β. Αι­γαίο) που διοι­κη­τι­κά υπά­γο­νται στην Εκ­κλη­σία της Ελ­λά­δας αλλά πνευ­μα­τι­κά συ­νε­χί­ζουν να υπά­γο­νται στο Οι­κου­με­νι­κό Πα­τριαρ­χείο.