«Το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθές»

Μάθαμε την φράση, αλλά ποτέ δεν την σκε­φθή­καμε ως το τέλος. Γιατί αν το κάναμε, θα είχαμε ανα­τρέ­ψει τα μισά σχολικά μας βιβλία, που είναι γεμάτα εθνι­κι­στι­κές υπερ­βο­λές. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα κατα­σκευά­στη­καν, λένε σήμερα οι ιστο­ρι­κοί, οι «μύθοι» για την ικα­νό­τητα των Ελλήνων να αντι­στέ­κο­νται στους Οθω­μα­νούς και να βρί­σκουν διαύ­λους διά­σω­σης της ελλη­νι­κής ταυ­τό­τη­τας. Τότε δια­δό­θηκε και εδραιώ­θηκε η άποψη ότι η Εκκλη­σία λει­τούρ­γησε κρυφά ελλη­νικά σχολειά κάτω από τη μύτη των Τούρκων. Μύθος που συντη­ρεί­ται και σήμερα με «Κρυφά σχολειά»-μουσεία σε όλη την Ελλάδα: στην Πεντέλη, στο Θέρμο Αιτω­λο­α­καρ­να­νίας και, επάνω, σε κρύπτη της Μονής Αγίου Γεωρ­γίου Φενεού, στην Κοριν­θία

«Η από­κλιση ανάμεσα στην επι­στη­μο­νική και τη δημόσια ιστορία απο­τε­λεί σοβαρό πολι­τι­στικό πρό­βλημα για την Ελλάδα», λέει στα “ΝΕΑ” ο ιστο­ρι­κός Βασίλης Πανα­γιω­τό­που­λος, ομό­τι­μος διευ­θυ­ντής ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. «Η δημόσια ιστορία κυριαρ­χεί­ται από μύθους και αφη­γή­σεις φορ­τι­σμέ­νες συναι­σθη­μα­τικά. Και την ώρα που η επι­στη­μο­νική ιστορία γίνεται όλο και πιο σοβαρή, λύνει προ­βλή­ματα της εθνικής συγκρό­τη­σης, η δημόσια ιστορία- σχολικά εγχει­ρί­δια, τηλε­ό­ραση, εκλαϊ­κευ­τικά βιβλία- ανα­πα­ρά­γει στε­ρε­ό­τυπα, συνήθως μέσω ερα­σι­τε­χνών λογίων».

Το ελλη­νικό σχολειό επί Τουρ­κο­κρα­τίας όχι μόνο δεν ήταν κρυφό αλλά και οδήγησε, μέσω του εκσυγ­χρο­νι­σμού του, στην Επα­νά­σταση του ΄21, υπο­στη­ρί­ζουν ιστο­ρι­κοί που ανα­λύ­ουν παρα­νο­ή­σεις και πραγ­μα­τι­κό­τη­τες του Αγώνα της Ανε­ξαρ­τη­σίας  «Τα ελλη­νικά διδά­σκο­νταν ελεύ­θερα επί Τουρ­κο­κρα­τίας ήδη από τον 14ο αιώνα, οπότε οι Τούρκοι άρχισαν να ελέγ­χουν περιο­χές με χρι­στια­νι­κούς πλη­θυ­σμούς», λέει  ο Αλέξης Πολίτης, καθη­γη­τής στο Πανε­πι­στή­μιο Κρήτης στον Τομέα Βυζα­ντι­νής και Νεο­ελ­λη­νι­κής Φιλο­λο­γίας. Άρα δεν υπήρχε «κρυφό σχολειό», αλλά… φανερό.

Ως προς τη διδα­σκα­λία των ελλη­νι­κών, «δεν υπάρχει ούτε μία μαρ­τυ­ρία που να λέει ότι εμπο­δι­ζό­ταν. Για την πρώιμη οθω­μα­νική περίοδο ξέρουμε ότι υπήρχαν χιλιά­δες άνθρω­ποι που γνώ­ρι­ζαν γράμ­ματα. Αυτοί κάπου θα τα είχαν διδα­χθεί. Και το ότι δεν δια­σώ­ζο­νται πολλές πρώιμες πηγές οφεί­λε­ται στον τρόπο που οι άνθρω­ποι σημεί­ω­ναν στα λεγό­μενα παρά­φυλλα, δηλαδή στα άγραφα λευκά φύλλα των βιβλίων και σε οποιο­δή­ποτε σημείο τους υπήρχε ελεύ­θε­ρος χώρος όσα ήθελαν να δια­τη­ρή­σουν στη μνήμη τους. Μπλο­κάκι δεν υπήρχε. Τα παλιά βιβλία (κυρίως ευαγ­γέ­λια και λει­τουρ­γικά κείμενα) όμως φθεί­ρο­νταν και αντι­κα­θί­στα­ντο. Και έτσι χάνο­νταν πολλές πλη­ρο­φο­ρίες για τη ζωή τους». Από μια εποχή και πέρα υπάρ­χουν, συνε­χί­ζει ο Αλέξης Πολίτης, «ατε­λεί­ω­τες μαρ­τυ­ρίες για σχολεία και πλη­ρω­μές δασκά­λων από την κοι­νό­τητα. Και καμία ότι κάποιος εμπο­δί­στηκε να μάθει ελλη­νικά. Ειδικά από τα μέσα του 18ου αιώνα έχουμε σημα­ντική αύξηση του αριθμού των σχο­λείων. Είναι πολλά τα σχολεία που μνη­μο­νεύ­ο­νται. Αντί­θετα, πουθενά δεν μνη­μο­νεύ­ε­ται ότι ένας παπάς διδά­σκει κρυφά στο σπίτι του.  Οι ιστο­ρι­κοί αισθά­νο­νται πικρία γιατί ενώ παρά­γουν υπεύ­θυνο έργο, η γενική εικόνα που ανα­πα­ρά­γει η δημόσια ιστορία βρί­σκε­ται σε καθυ­στέ­ρηση»

Ο ιστο­ρι­κός Τ. Γρι­τσό­που­λος (1910-2008), ένας από τους πλέον ένθερ­μους υπο­στη­ρι­κτές του Κρυφού Σχο­λειού, λίγο πριν φύγει από τη ζωή έγραφε ότι : «Ορθώς αμφι­σβη­τεί­ται η λει­τουρ­γία Κρυφού Σχο­λείου. Διότι δεν μαρ­τυ­ρεί­ται στις πηγές, αφού μάλιστα οι Τούρκοι δεν απα­γό­ρευαν την λει­τουρ­γία σχο­λείων μετά την Άλωσιν» («Το Αμφι­σβη­τού­με­νον Κρυφό Σχολειό». Εκκλη­σία 81 (2004), σ.557.)