Αποκαλυπτήρια για τον Πανάγιο Τάφο

Ολα είναι έτοιμα στα Ιερο­σό­λυμα για την Τετάρτη, οπότε και θα γίνει η παρά­δοση του έργου απο­κα­τά­στα­σης του Ιερού Κου­βου­κλίου του Πανα­γίου Τάφου.

Πρό­κει­ται για ένα γεγονός παγκό­σμιας εμβέ­λειας, καθώς δια­θέ­τει αξία όχι μόνο θρη­σκευ­τική αλλά και πολι­τι­στική. Παράλ­ληλα, υπεν­θυ­μί­ζει τους άρρη­κτους δεσμούς του Πατριαρ­χείου Ιερο­σο­λύ­μων με τον Ελλη­νι­σμό, που πρω­το­στά­τησε στην κατα­σκευή του, όταν οι Αρμέ­νιοι έκαψαν το Κου­βού­κλιο το 1808.

Οπως εξηγούν στο «Εθνος» επιστήμονες-ερευνητές, τότε σήμανε για πρώτη φορά «εθνικός συνα­γερ­μός» στους Ελληνες, που χρη­μα­το­δό­τη­σαν την ανα­κα­τα­σκευή του.

Η παρά­δοση του Κου­βου­κλίου θα γίνει ενώπιον του πρω­θυ­πουρ­γού Αλέξη Τσίπρα και του Οικου­με­νι­κού Πατριάρχη Βαρ­θο­λο­μαίου. Οι εργα­σίες, που είχαν στόχο τη διάσωσή του, υλο­ποι­ή­θη­καν από διε­πι­στη­μο­νική ομάδα του ΕΜΠ, με επι­κε­φα­λής την καθη­γή­τρια Αντωνία Μορο­πού­λου, σε διά­στημα μικρό­τερο του ενός έτους. Το Κου­βού­κλιο θα παρα­δο­θεί όπως ήταν πριν. Δύο μόνον είναι οι και­νο­το­μίες.

Παρά την ανα­γκαιό­τητά του, το έργο δεν ήταν αυτο­νό­ητο. Για να υλο­ποι­η­θεί, ο Πατριάρ­χης Ιερο­σο­λύ­μων Θεό­φι­λος έπρεπε να εξα­σφα­λί­σει τη συμ­φω­νία των άλλων δύο θρη­σκευ­τι­κών κοι­νο­τή­των, του Τάγ­μα­τος των Φρα­γκι­σκα­νών, και των Αρμε­νίων.

«Είναι μια δια­δι­κα­σία σύνθετη και πολύ­πλοκη» εξηγούν κύκλοι του Πατριαρ­χείου. Προ­σκε­κλη­μέ­νοι στο «πανορ­θό­δοξο, παγ­χρι­στια­νικό και παγκό­σμιο γεγονός» της παρά­δο­σης του Κου­βου­κλίου είναι κυρίως δωρητές. Το Πατριαρ­χείο θεωρεί ότι η τελετή θα στείλει μήνυμα συνερ­γα­σίας, ειρήνης και συν­διαλ­λα­γής, σε μια περιοχή με πολλές εντά­σεις.

Πρώτη φορά γίνεται απο­κα­τά­σταση του Ιερού Κου­βου­κλίου. Οι Βρε­τα­νοί είχαν τοπο­θε­τή­σει παλαιό­τερα σιδε­ρέ­νιες κολόνες, οι οποίες μετά την απο­κα­τά­σταση έχουν αφαι­ρε­θεί

Σκληρές μάχες
Η συνερ­γα­σία των τριών θρη­σκευ­τι­κών κοι­νο­τή­των δεν ήταν πάντα αυτο­νό­ητη. Στο παρελ­θόν, το Πατριαρ­χείο Ιερο­σο­λύ­μων έδωσε σκληρές μάχες να δια­τη­ρή­σει τα κυριαρ­χικά του δικαιώ­ματα στους Αγίους Τόπους.

«Είναι ένας χώρος με αόρατα σύνορα» εξηγεί ο προϊ­στά­με­νος του Ιστο­ρι­κού και Παλαιο­γρα­φι­κού Αρχείου του Μορ­φω­τι­κού Ιδρύ­μα­τος Εθνικής Τρα­πέ­ζης (ΙΠΑ-ΜΙΕΤ) Αγα­μέ­μνων Τσε­λί­κας. Ασχο­λού­με­νος με την κατα­γραφή και ταξι­νό­μηση του Ιστο­ρι­κού Αρχείου του Πατριαρ­χείου Ιερο­σο­λύ­μων από το 1988, εξηγεί τις εύθραυ­στες ισορ­ρο­πίες που υπάρ­χουν ανάμεσα στις θρη­σκευ­τι­κές κοι­νό­τη­τες, που διεκ­δι­κού­σαν η καθεμία περισ­σό­τερα προ­νό­μια. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσ­σε­ται η πυρ­κα­γιά που έβαλαν οι Αρμέ­νιοι στις 30 Σεπτεμ­βρίου 1808, καί­γο­ντας ολο­σχε­ρώς το Κου­βού­κλιο. «Στό­χευαν να διεκ­δι­κή­σουν την άδεια ανοι­κο­δό­μη­σης. Αν το πετύ­χαι­ναν, θα κέρ­δι­ζαν μερίδιο στα δικαιώ­ματα επί του Κου­βου­κλίου και του ναού. Θα γίνο­νταν ”ιδιο­κτή­τες” και θα απο­κτού­σαν προ­νό­μια που μέχρι τότε είχε το Πατριαρ­χείο» εξηγεί ο ιστορικός-συνεργάτης του ΙΠΑ-ΜΙΕΤ, Γιώργος Φυρο­γέ­νης.

«Οι Αγιο­τα­φί­τες αμέσως συνέ­τα­ξαν επι­στολή. Με θρήνο ενη­μέ­ρω­ναν τον τότε Πατριάρχη Ανθιμο που διέμενε στο Μετόχι του Πανα­γίου Τάφου στην Κων­στα­ντι­νού­πολη για το τραγικό συμβάν. Ομως η επι­στολή ήθελε 25-30 μέρες για να φθάσει. Στο μεταξύ ο Ανθιμος πέθανε. Τον δια­δέ­χθηκε ο Πολύ­καρ­πος, που κλήθηκε από πολύ νωρίς να δια­χει­ρι­στεί μια δύσκολη κατά­σταση. Πέντε μέρες αφότου ανέλαβε τα καθή­κο­ντά του, έφθασε το καράβι με τους Αγιο­τα­φί­τες και την επι­στολή» προ­σθέ­τει.

Παρ’ όλα αυτά, ο Πολύ­καρ­πος ακύρωσε τα σχέδια των Αρμε­νίων. «Ενη­με­ρώ­νει τον Οικου­με­νικό Πατριάρχη Καλ­λί­νικο Ε’ και τον μέγα διερ­μη­νέα της Υψηλής Πύλης. Συντάσ­σουν αναφορά προς τον τότε σουλ­τάνο Μαχμούτ Β’. Ο νέος Πατριάρ­χης κατα­φέρ­νει να λάβει ορισμό (φιρμάνι) για την ανοι­κο­δό­μηση του ναού» διη­γεί­ται ο κ. Φυρο­γέ­νης.

Ο Γιώργος Φυρο­γέ­νης (κρατάει τον κώδικα στον οποίο στη­ρί­χτηκε η διπλω­μα­τική του) στο Ιστο­ρικό Αρχείο του Πατριαρ­χείου Ιερο­σο­λύ­μων. Η δια­τριβή του περι­λαμ­βά­νει όλη την ιστορία της ανοι­κο­δό­μη­σης του Ιερού Κου­βου­κλίου

Ο ιστο­ρι­κός απο­δί­δει μεγάλο μέρος της δια­τή­ρη­σης των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των του Πατριαρ­χείου στον Πολύ­καρπο. Η έντονη προ­σω­πι­κό­τητα και οι ικα­νό­τη­τές του φωτί­ζο­νται στην αλλη­λο­γρα­φία του με τον επί­τροπό του στα Ιερο­σό­λυμα, που απο­τε­λεί μέρος της μετα­πτυ­χια­κής του δια­τρι­βής, που θα εκδοθεί από το Πατριαρ­χείο Ιερο­σο­λύ­μων. «Την κατα­σκευή του Κου­βου­κλίου ανέλαβε ο Μυτι­λη­νιός αρχι­τέ­κτο­νας Κομνη­νός.

Οι εργα­σίες ξεκί­νη­σαν τον Ιούλιο του 1809, αλλά υπήρξαν πολλά προ­βλή­ματα» διη­γεί­ται ο κ. Φυρο­γέ­νης. Οι Αρμέ­νιοι ξεσή­κω­σαν ντό­πιους μου­σουλ­μά­νους. Μπαί­νουν στον ναό και στα­μα­τούν τις εργα­σίες. Γίνεται δικα­στή­ριο («κρι­τή­ριο» το έλεγαν τότε) στα Ιερο­σό­λυμα, για να κερ­δί­σουν χρόνο.

«Παράλ­ληλα, στέλ­νουν αναφορά στην Κων­στα­ντι­νού­πολη, όπου ζητούν να μετέ­χουν στην ανοι­κο­δό­μηση. Γίνεται δεύτερο κρι­τή­ριο στην Υψηλή Πύλη, που δικαιώ­νει τους ορθό­δο­ξους» σημειώ­νει. Ακο­λού­θη­σαν νέες ανταρ­σίες, ωστόσο το έργο παρα­δό­θηκε το 1810. Εντυ­πω­σιακό είναι το έγγραφο της εξο­φλη­τι­κής από­δει­ξης. Οι εργάτες υπο­γρά­φουν ότι έλαβαν την αμοιβή τους με τα δακτυ­λικά τους απο­τυ­πώ­ματα.

Κινη­το­ποί­ηση Ελλήνων

Ενα εντυ­πω­σιακό γεγονός αφορά στην κινη­το­ποί­ηση των Ελλήνων, πριν συστα­θεί μάλιστα το ελλη­νικό κράτος για την ανοι­κο­δό­μηση του Κου­βου­κλίου.

Η εξο­φλη­τική από­δειξη των μαστό­ρων και των τεχνι­τών που μετεί­χαν στις εργα­σίες ανοι­κο­δό­μη­σης του Ιερού Κου­βου­κλίου και του Ναού της Ανα­στά­σεως. Οι ίδιοι βεβαιώ­νουν ότι πλη­ρώ­θη­καν με το δακτυ­λικό τους απο­τύ­πωμα

«Από το Πατριαρ­χείο ξεκί­νη­σαν να στέλ­νουν συνο­δι­κές εγκυ­κλί­ους προς τις κατά τόπους μητρο­πό­λεις. Με αυτές ζητούν να επι­τρα­πεί στον Αγιο­τα­φίτη διο­ρι­σμένο έξαρχο να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει έρανο (ζητείες) σε κουτιά για την ανα­κα­τα­σκευή του Κου­βου­κλίου και του ναού. Η αντα­πό­κριση ήταν εντυ­πω­σιακή, τα χρήματα μαζεύ­τη­καν άμεσα» εξηγεί.

«Για πρώτη φορά σήμανε όχι πανορ­θό­δο­ξος, αλλά εθνικός συνα­γερ­μός. Οι εγκύ­κλιοι είχαν ως απο­δέ­κτη τους Ελληνες ορθο­δό­ξους, όχι τους ξένους» εξηγεί ο κ. Τσε­λί­κας. «Το γεγονός μετέ­τρεψε ένα θρη­σκευ­τικό συναί­σθημα σε πανελ­λή­νιο» επι­ση­μαί­νει. Πάνω από την είσοδο του Κου­βου­κλίου, υπάρχει μια επι­γραφή, που απο­κά­λυ­ψαν οι εργα­σίες απο­κα­τά­στα­σης, που θα καλυ­φθεί και πάλι από την εικόνα των Λατίνων. Σε αυτήν ανα­γρά­φε­ται ότι η ανοι­κο­δό­μηση έγινε «δι’ ελέους (με τη χρη­μα­το­δό­τηση) των Ορθο­δό­ξων Ρωμαίων».

Ο κ. Τσε­λί­κας δεν διστά­ζει να προ­χω­ρή­σει σε παραλ­λη­λι­σμούς με το σήμερα. «Τότε ήταν η πρώτη φορά που ο Ελλη­νι­σμός αισθάν­θηκε ότι έχασε ένα σημείο ανα­φο­ράς. Επρεπε να το ανα­κτή­σουν. Ολοι συσπει­ρώ­θη­καν και ενώ­θη­καν γύρω από έναν κοινό σκοπό. Είναι αυτό που δεν συμ­βαί­νει σήμερα. Δεν υπάρχει σημείο ανα­φο­ράς, πίστη σε μια ιδέα» σχο­λιά­ζει.

Σύμφωνα με τον προϊ­στά­μενο του ΙΠΑ-ΜΙΕΤ, η ιστορία της ανοι­κο­δό­μη­σης του Κου­βου­κλίου δίνει και ένα άλλο μήνυμα. «Η διπλω­μα­τία έπαιξε τερά­στιο ρόλο στη δια­τή­ρηση των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των του Πατριαρ­χείου. Πρό­κει­ται για έναν τρόπο άσκησης πολι­τι­κής που σήμερα αγνο­ούμε» κατα­λή­γει.

Στις εργα­σίες απο­κα­τά­στα­σης ανοί­χτηκε παρά­θυρο στον δεύτερο θάλαμο, που είναι ο τάφος του Ιησού, για να φανεί μέρος του βράχου που μέχρι τώρα ήταν πλήρως καλυμ­μέ­νος

Κατε­ρίνα Τζουμερκιώτη-ΕΘΝΟΣ