Κι όμως. Το πραξικόπημα είχε προαναγγελθεί από τους Αμερικανούς

Παρά­ξε­νες συμ­πτώ­σεις ή μήπως ήξεραν κάτι περισ­σό­τερο οι Αμε­ρι­κα­νοί για το τουρ­κικό πρα­ξι­κό­πημα που «ξάφ­νιασε» όλο τον κόσμο; Κι όμως, κάποιοι είχαν προ­βλέ­ψει τις εξε­λί­ξεις μέρες ή μήνες πριν.

Για παρά­δειγμα, τον Μάρτιο υπάρχει άρθρο στην ιστο­σε­λίδα του «American Enterprise Institute» και ανα­δη­μο­σιεύ­τηκε στο ειδη­σε­ο­γρα­φικό περιο­δικό «Newsweek».

Επίσης, στις 30 Μαΐου, το αμε­ρι­κα­νικό περιο­δικό «Foreign Affairs», που απηχεί τις απόψεις του Στέιτ Ντι­πάρ­τμεντ, δημο­σί­ευε άρθρο με τίτλο: «Το επόμενο πρα­ξι­κό­πημα στην Τουρκία – Πώς οι απο­δυ­να­μω­μέ­νοι στρα­τη­γοί μπορούν να αντι­δρά­σουν».

Το πρώτο άρθρο που υπέ­γραφε ο Michael Rubin επι­σή­μαινε: «Δεν είναι μόνον ότι χει­ρο­τε­ρεύει η κατά­σταση ασφά­λειας στην Τουρκία, μέσα από κύμα τρο­μο­κρα­τι­κών επι­θέ­σεων, αλλά και η οικο­νο­μική κατά­σταση χει­ρο­τε­ρεύει, με το ιδιω­τικό χρέος να έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Ο ίδιος (ο Ερντο­γάν) δια­τά­ζει να φυλα­κί­σουν αντι­πά­λους, κατα­διώ­κει δημο­σιο­γρά­φους και αντι­πο­λι­τευό­με­νες εφη­με­ρί­δες, ενώ χτίζει παλάτι με το όνειρο να γίνει σουλ­τά­νος… Η δια­φθορά βασι­λεύει… Ο γιος του, Μπιλάλ, έχει κατα­φύ­γει στην Ιταλία με πλαστό διπλω­μα­τικό σαου­δα­ρα­βικό δια­βα­τή­ριο εν μέσω σκαν­δά­λου ξεπλύ­μα­τος βρό­μι­κου χρή­μα­τος…

»Τα ξεσπά­σματά του προ­κα­λούν τόσο στο εσω­τε­ρικό όσο και στο εξω­τε­ρικό, ενώ ακόμη και μέλη του κόμ­μα­τός του υπο­στη­ρί­ζουν ότι κατα­λαμ­βά­νε­ται από αυξα­νό­μενη παρά­νοια. Μέχρι του σημείου να θέλει να τοπο­θε­τή­σει αντια­ε­ρο­πο­ρι­κούς πυραύ­λους για την προ­στα­σία του προ­ε­δρι­κού παλα­τιού. Οι Τούρκοι πολίτες και οι στρα­τιω­τι­κοί πιστεύ­ουν ότι οδηγεί την Τουρκία στα βράχια…».

Και ο αρθρο­γρά­φος ανα­ρω­τιέ­ται: «Αν τελικά αντι­δρά­σουν οι Τούρκοι στρα­τιω­τι­κοί για να διώξουν τον Ερντο­γάν και φυλα­κί­σουν το εσω­τε­ρικό περι­βάλ­λον του. Θα τα κατα­φέ­ρουν; Επειδή πρα­ξι­κο­πη­μα­τίες θα προ­σπα­θή­σουν να κατευ­νά­σουν την έντονη αντί­δραση των υπέρ­μα­χων των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των σε Ευρώπη και ΗΠΑ και τις επι­κρί­σεις της κοι­νω­νίας των Τούρκων πολιτών, ελευ­θε­ρώ­νο­ντας αμέσως τους φυλα­κι­σμέ­νους δημο­σιο­γρά­φους και τους πανε­πι­στη­μια­κούς και απο­δί­δο­ντας τις κατα­σχε­μέ­νες εφη­με­ρί­δες και τηλε­ο­πτι­κούς σταθ­μούς στους νόμι­μους ιδιο­κτή­τες τους».

Το δεύτερο άρθρο στο Foreign Affairs, που μετα­φρά­στηκε και στην Ελλάδα πριν λίγες ημέρες είχε τον προ­φη­τικό τίτλο: «Το επόμενο πρα­ξι­κό­πημα στην Τουρκία – Πώς οι απο­δυ­να­μω­μέ­νοι στρα­τη­γοί μπορούν να αντι­δρά­σουν». Το υπο­γρά­φει η Gonul Tol, διευ­θύ­ντρια στο Κέντρο Τουρ­κι­κών Σπουδών στο Middle East InstituteΚαι ανα­φέ­ρει:

«Πριν η Τουρκία κάνει μια αυταρ­χική στροφή υπό τον πρόεδρό της, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντο­γάν, πολλοί πίστευαν ότι ο πρώην επι­κε­φα­λής του Κόμ­μα­τος Δικαιο­σύ­νης και Ανά­πτυ­ξης (ΑΚΡ) θα μείνει στην ιστορία ως ο ηγέτης που εξη­μέ­ρωσε τελικά τον τουρ­κικό στρατό και επέλυσε την υπερ­δε­κα­ετή σύγκρουση της χώρας με τους Κούρ­δους. Τέτοιες ελπίδες τώρα φαί­νο­νται εξω­φρε­νικά άστοχες. Ο Ερντο­γάν έδωσε στον στρατό λευκή επιταγή για να εξα­πο­λύ­σει πόλεμο ενα­ντίον των Κούρδων ανταρ­τών και σύναψε μια ευχά­ρι­στη συμ­μα­χία με τους στρα­τη­γούς. Από την πλευρά του, ο Ερντο­γάν πρέπει να πιστεύει ότι χτυπάει «με έναν σμπάρο πολλά τρυ­γό­νια». Η στρα­τιω­τική εκστρα­τεία ενα­ντίον των Κούρδων, και απο­δυ­να­μώ­νει την μεγα­λύ­τερη μειο­νό­τητα της χώρας η οποία κατά­φερε πρό­σφατα ένα πλήγμα στις φιλο­δο­ξίες του Ερντο­γάν για ανε­ξέ­λεγ­κτη δύναμη, αλλά και εδραιώ­νει την ισχύ του μεταξύ των εθνι­κι­στών της χώρας. Στην πορεία, ο Ερντο­γάν μπορεί να επι­διορ­θώ­σει τους δεσμούς του με τον από μακρού χρόνου απο­ξε­νω­μένο στρατό της χώρας, κάτι που θα μπο­ρούσε να φανεί πρα­κτικό καθώς εγχώ­ριοι και διε­θνείς αντί­πα­λοί του αρχί­ζουν να τον περι­κυ­κλώ­νουν. Αλλά για τον Ερντο­γάν, η ενδυ­νά­μωση του στρατού θα μπο­ρούσε να είναι επι­κίν­δυνη. Υπάρ­χουν ακόμη και εκείνοι στο στενό κύκλο του, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων ορι­σμέ­νων από τους συμ­βού­λους του, οι οποίοι φοβού­νται ότι ο πρό­ε­δρος καβά­λησε μια τίγρη που, μετά από χρόνια σκληρής μετα­χεί­ρι­σης στο πλαίσιο του κυβερ­νώ­ντος ΑΚΡ, είναι πιο άγρια και πιο εκδι­κη­τική.

Ο στρατός έχει λόγο να κρα­τή­σει μνη­σι­κα­κία. Για ένα μεγάλο μέρος της τουρ­κι­κής ιστο­ρίας, είχε σημα­ντική επιρροή στις πολι­τι­κές υπο­θέ­σεις, πραγ­μα­το­ποιώ­ντας τέσσερα ανοιχτά πρα­ξι­κο­πή­ματα, ανα­γκά­ζο­ντας αρκε­τούς άλλους πολι­τι­κούς ηγέτες να παραι­τη­θούν, και ενερ­γώ­ντας ως αδιαμ­φι­σβή­τη­τος φύλακας της κοσμι­κής δημο­κρα­τίας. Αφότου ανήλθε στην εξουσία το 2002, το ΑΚΡ έχει περι­κό­ψει την επιρροή των στρα­τη­γών, κάτι που άφησε τις άλλοτε παντο­δύ­να­μες ένοπλες δυνά­μεις της Τουρ­κίας αδύ­να­μες και διχα­σμέ­νες. Για να πληροί τα κρι­τή­ρια ένταξης στην ΕΕ, η Άγκυρα εφάρ­μοσε μέτρα για να φέρει τον στρατό υπό πολι­τικό έλεγχο. Περιό­ρισε την δικαιο­δο­σία των στρα­τιω­τι­κών δικα­στη­ρίων υπέρ των πολι­τι­κών δικα­στη­ρίων, και άρχισε να δια­δρα­μα­τί­ζει ενεργό ρόλο στους διο­ρι­σμούς των κορυ­φαίων στρα­τιω­τι­κών διοι­κη­τών. Ένα ακόμη πλήγμα για το κύρος του στρατού ήρθε τον Απρίλιο του 2007, αφότου ο στρατός ανάρ­τησε στην ιστο­σε­λίδα του ένα τελε­σί­γραφο (αργό­τερα ονο­μά­στηκε «e-πραξικόπημα») για να προει­δο­ποι­ή­σει το AKP κατά της υπο­στή­ρι­ξης του Αμπ­ντου­λάχ Γκιούλ για την προ­ε­δρία, ο οποίος στο παρελ­θόν ανήκε σε ένα ισλα­μικό κόμμα και του οποίου η σύζυγος φοράει μαντίλα. Το κοινό και το ΑΚΡ ήταν εξορ­γι­σμέ­νοι, και ο Γκιούλ εξελέγη. Η προ­σπά­θεια του στρατού να παρέμ­βει ενάντια σε ένα δημο­φι­λές κόμμα κατά­φερε ένα σοβαρό πλήγμα για το κύρος του στην κοι­νω­νία, και σε πρόωρες εκλογές που πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν αμέσως μετά το e-πραξικόπημα, το AKP αύξησε το μερίδιο των ψήφων του κατά 13%.

Περίπου την ίδια εποχή, οι τότε σύμ­μα­χοι της κυβέρ­νη­σης στο δικα­στικό σώμα, οι Γκιου­λε­νι­στές (ένα ισλα­μικό κίνημα που συν­δέ­ε­ται με τον κληρικό Fethullah Gulen που εδρεύει στις ΗΠΑ), ξεκί­νη­σαν αρκετές ποι­νι­κές έρευνες για αξιω­μα­τι­κούς του στρατού. Σύμφωνα με τις διώξεις «Εργκέ­νε­κον» και «Βαριο­πούλα», οι οποίες ισχυ­ρί­στη­καν μια συνω­μο­σία για την ανα­τροπή της κυβέρ­νη­σης του ΑΚΡ, πολλοί στρα­τη­γοί φυλα­κί­στη­καν και εκα­το­ντά­δες συντα­ξιού­χοι αξιω­μα­τι­κοί του στρατού τέθηκαν υπό κράτηση. Η σύγκρουση ανάμεσα στην κυβέρ­νηση του ΑΚΡ και τον στρατό κορυ­φώ­θηκε με την μαζική παραί­τηση της στρα­τιω­τι­κής ηγεσίας της Τουρ­κίας στα τέλη Ιουλίου του 2011, σημα­το­δο­τώ­ντας «την ημέρα που ο στρατός έριξε στην πετσέτα» όπως το απο­κά­λεσε ο ειδικός για την Τουρκία, Henri Barkey.

Στρα­τιώ­τες στέ­κο­νται σε στάση προ­σο­χής κατά την διάρ­κεια τελετής στο μαυ­σω­λείο του Μου­σταφά Κεμάλ Ατα­τούρκ στην Άγκυρα, τον Νοέμ­βριο του 2014. UMIT BEKTAS / REUTERS

—————————————-

Τον τελευ­ταίο καιρό, όμως, ο στρατός φαί­νε­ται να βιώνει μια αντι­στροφή της τύχης. Από τότε που ο Νετζ­ντέτ Οζέλ, ένας πιστός στον Ερντο­γάν, έγινε αρχηγός του στρατού αφότου ο προ­κά­το­χός του παραι­τή­θηκε σε ένδειξη δια­μαρ­τυ­ρίας, ο Ερντο­γάν και οι ένοπλες δυνά­μεις είχαν κάπως βελ­τιω­μέ­νους δεσμούς, του­λά­χι­στον στα κορυ­φαία επίπεδα. Αλλά η πραγ­μα­τική ανα­θέρ­μανση ήρθε όταν οι Γκιου­λε­νι­στές στο δικα­στικό σώμα ξεκί­νη­σαν μια έρευνα κατά της δια­φθο­ράς εμπλέ­κο­ντας την οικο­γέ­νεια του Ερντο­γάν και τον στενό κύκλο του. Ο Ερντο­γάν είδε τον στρατό ως πιθανό σύμμαχο σε αυτό που θα γίνει ένας ολο­μέ­τω­πος πόλεμος ενα­ντίον των Γκιου­λε­νι­στών, τους κάποτε συντρό­φους του. Μετά από μια δήλωση από έναν από τους στενούς συμ­βού­λους του Ερντο­γάν, ο στρατός υπέβαλε καταγ­γε­λία προς την δικαιο­σύνη ζητώ­ντας την επα­νεκ­δί­καση της υπό­θε­σης για τους κατη­γο­ρού­με­νους στην υπόθεση «Βαριο­πούλα». Το δικα­στή­ριο απέρ­ριψε το σύνολο της υπό­θε­σης, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι τα απο­δει­κτικά στοι­χεία ήταν «κατα­σκευα­σμένα» και απε­λευ­θέ­ρωσε τους στρα­τη­γούς που είχαν φυλα­κι­στεί. Η πιο πρό­σφατη ένδειξη ότι το ΑΚΡ και ο στρατός επέ­στρε­ψαν σε καλές σχέσεις ήταν η συμ­με­τοχή του Hulusi Akar, του αρχηγού του γενικού επι­τε­λείου, στον γάμο της κόρης του Ερντο­γάν ως ένας από τους μάρ­τυ­ρες στην τελετή.

Ημε­ρη­σία