Εκθεση ΔΝΤ: Τα επτά λάθη που έκανε το ΔΝΤ στην Ελλάδα

Το Διεθνές Νομι­σμα­τικό Ταμείο σε εσω­τε­ρική του έκθεση, που αξιο­λο­γεί το πρώτο πρό­γραμμα στην Ελλάδα, αλλά και τα προ­γράμ­ματα στην Ιρλαν­δία και στην Πορ­το­γα­λία, κατα­λή­γει σε μία πολύ αυστηρή κριτική.

Η έκθεση που έχει σε απο­κλει­στι­κό­τητα και φέρνει στη δημο­σιό­τητα η «Κ» είναι απο­τέ­λε­σμα της δου­λειάς ομάδας ανε­ξάρ­τη­των από το Ταμείο οικο­νο­μο­λό­γων και ειδικών που μελέ­τη­σαν σε βάθος το πρό­γραμμα μέσα από σειρά συνε­ντεύ­ξεων και εσω­τε­ρι­κών εγγρά­φων του Ταμείου, κατα­λή­γο­ντας στα εξής λάθη:

1. Η Χαλαρή «αφε­τη­ρία»

Πριν ξεσπά­σει η κρίση χρέους, το ΔΝΤ δεν παρα­κο­λου­θούσε πολύ προ­σε­κτικά την κατά­σταση στην Ελλάδα. Η έκθεση ανα­φέ­ρει ότι το Ταμείο πολύ γρήγορα επαι­νούσε τη χώρα για τις μεταρ­ρυθ­μί­σεις, χωρίς όμως να αξιο­λο­γεί αν έχουν εφαρ­μο­σθεί. Στην περί­πτωση της Ελλάδας, το 2007, η έκθεση του ΔΝΤ μιλούσε θετικά για τις μεταρ­ρυθ­μί­σεις στη φορο­λο­γία και για τα μέτρα ενάντια στη φορο­δια­φυγή, ενώ στην πραγ­μα­τι­κό­τητα από το 2004 έως το 2009 η ελλη­νική κυβέρ­νηση έθετε μέσω νομο­θε­τη­μά­των εμπόδια στην αγορά προ­ϊ­ό­ντων. Ακόμα και όταν η Ελλάδα μπήκε σε πρό­γραμμα με το ΔΝΤ, το Ταμείο χρειά­στηκε μήνες για να συνει­δη­το­ποι­ή­σει ότι η διοι­κη­τική ικα­νό­τητα της χώρας ήταν πολύ αδύναμη και ότι τα συμ­φέ­ρο­ντα του κατε­στη­μέ­νου δημιουρ­γού­σαν σχεδόν ανυ­πέρ­βλητα εμπόδια.

Συγ­χρό­νως είχε επι­κρα­τή­σει η λογική στο Ταμείο πως η «Ευρώπη αντι­με­τω­πί­ζε­ται δια­φο­ρε­τικά», όπως ανα­φέ­ρε­ται στην έκθεση. Επειδή το ενδε­χό­μενο να χρεια­στεί να δανεί­σει ένα κράτος-μέλος της Ευρω­ζώ­νης ήταν απίθανο, ποτέ δεν χρειά­στηκε να σχε­δια­στεί η προ­ε­τοι­μα­σία ενός προ­γράμ­μα­τος στην Ευρω­ζώνη, με όρους και προ­ϋ­πο­θέ­σεις, και το Ταμείο βρέθηκε απρο­ε­τοί­μα­στο.

Αν η διοί­κηση του ΔΝΤ είχε έξι μήνες στη διάθεσή του, πριν ζητήσει η Ελλάδα πρό­γραμμα, να σχε­διά­σει μία προ­λη­πτική σχέση με ένα κράτος-μέλος της Ευρω­ζώ­νης, τότε, σύμφωνα με την έκθεση, το προ­σω­πικό του Ταμείου θα είχε καλύ­τερη κατα­νό­ηση των ιδιαί­τε­ρων περιο­ρι­σμών που υπάρ­χουν σε μία χώρα του ευρώ και θα μπο­ρού­σαν να απο­φα­σί­σουν πιο εμπε­ρι­στα­τω­μένα αν θα συμ­με­τά­σχουν ή όχι σε ένα τέτοιο πρό­γραμμα.

2. Η Ανα­διάρ­θρωση του χρέους

Η άρνηση για ανα­διάρ­θρωση του χρέους της Ελλάδας στην αρχή του προ­γράμ­μα­τος, παρά τη μεγάλη πιθα­νό­τητα το χρέος να μην απο­δει­χθεί βιώσιμο, απο­τε­λεί αντι­κεί­μενο κρι­τι­κής. Στην περί­πτωση της Ελλάδας, όπου το Ταμείο απο­φά­σισε το 2010 να τη χρη­μα­το­δο­τή­σει με ποσό μεγα­λύ­τερο από αυτό που της αντι­στοι­χούσε («exceptional access»), θα έπρεπε να είχε προη­γη­θεί η ανα­διάρ­θρωση χρέους.

Η έκθεση ανα­φέ­ρει πως αρχικά, επειδή η Ευρω­παϊκή Επι­τροπή, η ΕΚΤ και μερικά κράτη-μέλη ήταν αντί­θετα με την ανα­διάρ­θρωση του χρέους για οικο­νο­μι­κούς, τεχνι­κούς ή πολι­τι­κούς λόγους, οι ελλη­νι­κές αρχές συντά­χθη­καν γιατί χρειά­ζο­νταν την ευρω­παϊκή βοήθεια. Το ΔΝΤ είχε απο­μο­νω­θεί στις συζη­τή­σεις για την Ευρώπη και όταν κλήθηκε τον Μάιο του 2010 το θέμα της ανα­διάρ­θρω­σης ήταν εκτός ατζέ­ντας. «Το τρένο είχε φύγει ήδη από τον σταθμό», ανα­φέ­ρε­ται στην έκθεση.

Επίσης υπήρχε έντονη δια­φω­νία και στους κόλπους του ΔΝΤ για το κατά πόσον χρειά­ζε­ται η Ελλάδα ανα­διάρ­θρωση του χρέους. Με τη μία ομάδα να υπο­στη­ρί­ζει την ανάγκη γεν­ναίας και άμεσης ανα­διάρ­θρω­σης, και την άλλη να υπο­στη­ρί­ζει ότι η Ελλάδα θα κατα­φέ­ρει να αντι­με­τω­πί­σει την κρίση χωρίς ανα­διάρ­θρωση χρέους. Μία τρίτη ομάδα, ενώ συμ­φω­νούσε ότι το χρέος δεν είναι βιώσιμο, θεω­ρούσε ότι δεν ήταν εφικτή η μείωσή του λόγω των χρο­νι­κών περιο­ρι­σμών και των κιν­δύ­νων, ελλεί­ψει μηχα­νι­σμού προ­στα­σίας στην Ε.Ε. την εποχή εκείνη.

Μία κριτική που επίσης ασκεί­ται έχει να κάνει με το γεγονός ότι, αφού δεν ακο­λου­θή­θηκε η ανα­διάρ­θρωση του χρέους πριν από τη χρη­μα­το­δό­τηση από το ΔΝΤ, τότε όφειλε το Ταμείο να έχει ζητήσει από τους Ευρω­παί­ους μεγα­λύ­τερη χρη­μα­το­δό­τηση. Οσον αφορά τις δια­δι­κα­σίες που τηρή­θη­καν, η έκθεση ανα­φέ­ρει κριτικά πως «δεν υπήρχε ανοιχτή και από την αρχή συζή­τηση όλων των δια­θέ­σι­μων επι­λο­γών». Μπορεί «το ρίσκο της μετά­δο­σης της κρίσης» να έπαιξε σημα­ντικό ρόλο στη λήψη της από­φα­σης για συμ­με­τοχή του Ταμείου, αλλά την ίδια στιγμή οι συνέ­πειες μετά­δο­σης της κρίσης, ειδικά αν δεν γινόταν η ανα­διάρ­θρωση του χρέους, «δεν ποσο­τι­κο­ποι­ή­θη­καν αυστη­ρώς ούτε συζη­τή­θη­καν διε­ξο­δικά στο εσω­τε­ρικό του Ταμείου».

Ενώ οι κανο­νι­σμοί του Ταμείου θέλουν ανά­μειξη του διοι­κη­τι­κού του συμ­βου­λίου από την αρχή, όταν ο δανει­σμός της χώρας ξεπερνά τα κανο­νικά χρη­μα­τικά όρια –όπως ήταν στην περί­πτωση της Ελλάδας–, η συμ­με­τοχή έγινε «με απρό­σε­κτο τρόπο», όπως χαρα­κτη­ρι­στικά ανα­φέ­ρει η έκθεση. Συγ­χρό­νως εγείρει ερω­τη­μα­τικά νομι­μό­τη­τας της δια­δι­κα­σίας που ακο­λου­θή­θηκε, καθώς, όπως ανα­φέ­ρει, αν υπήρχε η ανά­μειξη του Διοι­κη­τι­κού Συμ­βου­λίου του Ταμείου από την αρχή, όπως υπα­γο­ρεύει ο κανο­νι­σμός, μπορεί να μην είχε οδη­γή­σει σε δια­φο­ρε­τική απόφαση για το χρέος αλλά «αλλά θα είχε ενι­σχύ­σει τη νομι­μό­τητα οποιασ­δή­ποτε από­φα­σης».

3. Μη λει­τουρ­γική στρα­τη­γική

Ακο­λου­θή­θηκε μία ολοένα και περισ­σό­τερο μη λει­τουρ­γική στρα­τη­γική για πολύ μεγάλο χρονικό διά­στημα. Οι ιδιαί­τερα θετικές προ­βλέ­ψεις που έκανε το ΔΝΤ αρχικά και οι οποίες στην πράξη δεν έβγαι­ναν αλη­θι­νές είχαν ως απο­τέ­λε­σμα να γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη η επί­τευξη των στόχων. Επίσης, σε Ελλάδα και Πορ­το­γα­λία οι προ­βλέ­ψεις ήταν ιδιαί­τερα θετικές ως προς την ικα­νό­τητα των αρχών να εφαρ­μό­σουν δύσκο­λες πολι­τικά μεταρ­ρυθ­μί­σεις. Συγ­χρό­νως γίνεται αναφορά και στην υπε­ραι­σιό­δοξη, όπως απο­δεί­χθηκε, εκτί­μηση του ΔΝΤ ότι τα έσοδα από τις ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεις θα φτάσουν τα 50 δισ. ευρώ από τα 12,5 δισ. που αρχικά είχαν υπο­λο­γι­στεί, ενώ οι επίσης αισιό­δο­ξες προ­βλέ­ψεις για την ανά­πτυξη ανα­θε­ω­ρή­θη­καν μόνον όταν είχαν περάσει περισ­σό­τε­ροι από 18 μήνες από την αρχή του προ­γράμ­μα­τος.

4. Ελλειψη ευε­λι­ξίας

Μία σημα­ντική παρά­με­τρος, στην οποία δεν δόθηκε ιδιαί­τερη σημασία, είναι ότι η Ελλάδα ως μέλος μίας νομι­σμα­τι­κής ένωσης δεν είχε δυνα­τό­τητα ευε­λι­ξίας, καθώς η συμ­με­τοχή της δημιουρ­γούσε περιο­ρι­σμούς για εναλ­λα­κτική στρα­τη­γική. Αρα χρεια­ζό­ταν ένα πρό­γραμμα που λάμβανε υπ’ όψιν αυτούς τους περιο­ρι­σμούς, σε αντί­θεση με τα μέχρι τώρα προ­γράμ­ματα του ΔΝΤ σε χώρες εκτός νομι­σμα­τι­κής ένωσης.

5. Σχέσεις με Ευρω­παί­ους

Στη συνερ­γα­σία του ΔΝΤ με τους Ευρω­παί­ους εταί­ρους η έκθεση ανα­φέ­ρει πως το Ταμείο βρέθηκε «απρο­ε­τοί­μα­στο». Η έκθεση περι­γρά­φει ότι, παρόλο που η Τρόικα απο­δεί­χθηκε «απο­τε­λε­σμα­τι­κός μηχα­νι­σμός» στο να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει συζη­τή­σεις με τις κυβερ­νή­σεις, το Ταμείο «έχασε τη χαρα­κτη­ρι­στική του ευε­λι­ξία ως δια­χει­ρι­στής κρίσεων». Ανα­φέ­ρε­ται στην έκθεση πως επειδή η Ευρω­παϊκή Επι­τροπή δια­πραγ­μα­τευό­ταν εξ ονό­μα­τος του Eurogroup, οι τεχνι­κές επι­ση­μάν­σεις του προ­σω­πι­κού του Ταμείου βρί­σκο­νταν υπό πολι­τική πίεση από την αρχή. Γι’ αυτό και μία από τις συστά­σεις της έκθεσης προς το Συμ­βού­λιο είναι να προ­ω­θή­σουν δια­δι­κα­σίες που θα ελα­χι­στο­ποι­ή­σουν οποια­δή­ποτε πολι­τική παρεμ­βολή στην τεχνική ανάλυση του ΔΝΤ.

6. Η Τεχνική βοήθεια

Οσον αφορά την τεχνική βοήθεια που παρείχε το ΔΝΤ στην Ελλάδα, η έκθεση ανα­φέ­ρει ότι αντι­με­τώ­πισε πολλές δυσκο­λίες, λόγω της ανάγκης συντο­νι­σμού με την Task Force (ομάδα δράσης της Ε.Ε.), η οποία βασι­ζό­ταν σε εξω­τε­ρι­κούς συμ­βού­λους από τα μεγα­λύ­τερα κράτη-μέλη. Η τεχνική βοήθεια παρου­σί­αζε το σοβαρό μειο­νέ­κτημα να μην έχει σαφείς προ­τε­ραιό­τη­τες αλλά να λει­τουρ­γεί με πρω­το­βου­λίες ad hoc, με στόχους που συνεχώς άλλαζαν και δεν λάμ­βα­ναν υπ’ όψιν τη δυσκο­λία αφο­μοί­ω­σης από την Ελλάδα.

7. Η Απόδοση του προ­σω­πι­κού

Οσον αφορά το προ­σω­πικό που συμ­με­τείχε στα προ­γράμ­ματα της Ελλάδας, της Ισπα­νίας και της Ιρλαν­δίας, η έκθεση ανα­φέ­ρει ότι η απόδοση του προ­σω­πι­κού ήταν άνιση. Υπήρχαν περι­στά­σεις που «οι τεχνι­κές γνώσεις του προ­σω­πι­κού έλαμψαν», όπως στον σχε­δια­σμό και στην εφαρ­μογή του προ­γράμ­μα­τος στην Ιρλαν­δία, όπου η έκθεση τη χαρα­κτη­ρί­ζει «σχεδόν υπο­δειγ­μα­τική», αλλά δεν έγινε το ίδιο στην Ελλάδα. Η δουλειά που έγινε στον τρα­πε­ζικό τομέα ήταν «πρώτης τάξεως στην Ισπανία» αλλά όχι αρκετά καλή στην Πορ­το­γα­λία. «Η απο­σπα­σμα­τική δια­θε­σι­μό­τητα του προ­σω­πι­κού, παρότι είχε εμπει­ρία και τεχνο­γνω­σία, μπορεί να ήταν μεταξύ των λόγων γι’ αυτήν την άνιση απόδοση» ανα­φέ­ρει η έκθεση.

Τα μαθή­ματα και οι συστά­σεις

Στο τέλος της έκθεσης παρα­τί­θε­νται τα μαθή­ματα που μπορεί να πάρει το προ­σω­πικό του Ταμείου από τη δια­χεί­ριση της κρίσης στην Ευρω­ζώνη. Μερικά από αυτά είναι:

• Η ανα­διάρ­θρωση του χρέους πολλές φορές είναι πολύ μικρή και πολύ αργο­πο­ρη­μένη, απο­τυγ­χά­νο­ντας να κάνει το χρέος βιώσιμο με σταθερό τρόπο.

• Η εκτε­τα­μένη αναφορά στη σημασία ανα­διάρ­θρω­σης του χρέους σε ολό­κληρη την έκθεση είναι πολύ ενδει­κτική για το τι θα επα­κο­λου­θή­σει τους επό­με­νους μήνες στη δια­πραγ­μά­τευση μεταξύ της Ε.Ε. και του ΔΝΤ για το ελλη­νικό χρέος.

• Η βιω­σι­μό­τητα του χρέους είναι από­λυ­της προ­τε­ραιό­τη­τας όρος για το Ταμείο και η έκθεση αυτή ανα­μέ­νε­ται να ασκήσει ακόμη μεγα­λύ­τερη πίεση στο Συμ­βού­λιο του ΔΝΤ να μην ενερ­γή­σει με πολι­τι­κούς όρους και να μη συμ­φω­νή­σει σε μια ήπια ελά­φρυνση, προς την οποία προ­σα­να­το­λί­ζο­νται οι Ευρω­παίοι εταίροι.

Οσον αφορά την Ελλάδα, οι συστά­σεις του ανε­ξάρ­τη­του γρα­φείου αξιο­λό­γη­σης του ΔΝΤ είναι να υπάρχει καλύ­τερη προ­σαρ­μογή των πολι­τι­κών δανει­σμού του Ταμείου σε περι­πτώ­σεις νομι­σμα­τι­κής ένωσης, όπως είναι η Ευρω­ζώνη. Να απο­φεύ­γο­νται «αδι­καιο­λό­γη­τες καθυ­στε­ρή­σεις στην ανα­διάρ­θρωση του χρέους», να δίνεται περισ­σό­τερη προσοχή στην πολι­τική οικο­νο­μία της προ­σαρ­μο­γής, να υπάρχει περισ­σό­τερη φειδώ στις διαρ­θρω­τι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις και τέλος περισ­σό­τε­ρος ορθο­λο­γι­σμός της δια­δι­κα­σίας που ακο­λου­θεί η τρόικα, έτσι ώστε να μειώ­νε­ται το βάρος που πέφτει στις Αρχές.

Καθη­με­ρινή