Πτήσεις πάνω από το Αιγαίο

Οι πρώτες παρα­βιά­σεις του ελλη­νι­κού ενα­ε­ρίου χώρου από τουρ­κικά μαχη­τικά αερο­σκάφη σημειώ­θη­καν τον Μάιο του 1964. Συνε­χί­σθη­καν πιο συστη­μα­τικά το φθι­νό­πωρο του 1967. Είχε προη­γη­θεί η πατα­γώ­δης απο­τυ­χία της ελλη­νο­τουρ­κι­κής συνα­ντή­σεως κορυφής του Εβρου τον Σεπτέμ­βριο του 1967. Η τρίτη περί­ο­δος των παρα­βιά­σεων ήταν τον Μάρτιο του 1974, οπότε ανα­κοι­νώ­θηκε ότι είχαν ανα­κα­λυ­φθεί πετρε­λαϊκά κοι­τά­σματα έξω από τη Θάσο.

Και στις τρεις περι­πτώ­σεις, οι Τούρκοι έπαιζαν ένα ψυχρο­πο­λε­μι­κής αντι­λή­ψεως παι­χνίδι νεύρων. Οι παρα­βιά­σεις ήταν περι­στα­σια­κές και δεν συνο­δεύ­ο­νταν από τις ευρύ­τε­ρες αμφι­σβη­τή­σεις ελλη­νι­κών κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των ή διεθνών διοι­κη­τι­κών αρμο­διο­τή­των. Το πιο σοβαρό περι­στα­τικό εκείνης της περιό­δου συνέβη κατά την τουρ­κική εισβολή στην Κύπρο. Ενα ελλη­νικό μαχη­τικό ενε­πλάκη σε αερο­μα­χία με ζεύγος τουρ­κι­κών. Το ένα τουρ­κικό μαχη­τικό επλήγη από πύραυλο και κατερ­ρί­φθη, ενώ το δεύτερο κατέ­πεσε λόγω ελλεί­ψεως καυ­σί­μων.

Της αερο­μα­χίας είχε προη­γη­θεί η αμφι­σβή­τηση των ορίων του FIR Αθηνών, δηλαδή του ενα­έ­ριου χώρου στον οποίον η Ελλάδα έχει διεθνώς την αρμο­διό­τητα να ελέγχει και να συντο­νί­ζει τις πτήσεις για να προ­λη­φθούν ατυ­χή­ματα. Η Τουρκία απαί­τησε μονο­με­ρώς και παρα­νό­μως τη μετα­φορά των ορίων του FIR Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως στο μέσον του Αιγαίου, κατά τρόπο που συνέ­πι­πτε με τις τουρ­κι­κές διεκ­δι­κή­σεις επί της υφα­λο­κρη­πί­δας.

Επι­πλέον, τον Απρίλιο του 1975 η Τουρκία ζήτησε από την Ελλάδα να περιο­ρί­σει στα 6 μίλια τον εκτει­νό­μενο σε 10 μίλια ελλη­νικό εθνικό εναέριο χώρο, ταυ­τί­ζο­ντας τα όριά του με αυτά της αιγια­λί­τι­δας ζώνης. Η Ελλάδα αρνή­θηκε και συνε­χί­ζει να υπο­δει­κνύει ότι «κανένα αερο­σκά­φος δεν δύναται να προ­σεγ­γί­σει το ελλη­νικό έδαφος πλη­σιέ­στερα από 10 ναυτικά μίλια».

Η αμφι­σβή­τηση των ορίων του FIR και του εύρους του ελλη­νι­κού ενα­ε­ρίου χώρου συνο­δεύ­θηκε από αιφ­νί­διες εισό­δους τουρ­κι­κών μαχη­τι­κών στο FIR Αθηνών χωρίς υποβολή σχεδίου πτήσεως στις αρμό­διες ελλη­νι­κές αρχές. Σε περί­πτωση απλής εισόδου στο FIR (δηλαδή παρα­βά­σεως των κανόνων ενα­ε­ρίου κυκλο­φο­ρίας), απο­γειώ­νο­νται ελλη­νικά μαχη­τικά που «ανα­γνω­ρί­ζουν» την ταυ­τό­τητα των παρα­βα­τών. Σε περί­πτωση παρα­βιά­σεως του ελλη­νι­κού ενα­ε­ρίου χώρου, «ανα­χαι­τί­ζουν» τα τουρ­κικά, που υπο­χρε­ώ­νο­νται να εγκα­τα­λεί­ψουν τον ελλη­νικό εναέριο χώρο. Λόγω των χιλιά­δων νησιών του Αιγαίου και της συχνής εναλ­λα­γής διε­θνούς και εθνικού ενα­ε­ρίου χώρου, οι παρα­βά­σεις των κανόνων ενα­ε­ρίου κυκλο­φο­ρίας μετα­τρέ­πο­νται σχεδόν πάντα σε παρα­βιά­σεις του εθνικού ενα­έ­ριου χώρου. Στις επι­κίν­δυ­νες αερο­μα­χίες που γίνο­νται έχουν χάσει τη ζωή τους, υπε­ρα­σπι­ζό­με­νοι την ελλη­νική κυριαρ­χία, τέσ­σε­ρις πιλότοι (Γιαν­νι­κά­κης και Πετρού­τσος το 1977, Σιαλμάς το 1992 και Ηλιάκης το 2006). Παράλ­ληλα έχουν κατα­πέ­σει τέσσερα τουρ­κικά αερο­σκάφη με δύο νεκρούς.

Παρά τις ανα­χαι­τί­σεις, ουδέ­ποτε δια­μη­νύ­θηκε με σαφή­νεια υπό ποιες σαφείς και αυστη­ρές προ­ϋ­πο­θέ­σεις οι παρά­νο­μες είσοδοι στον ελλη­νικό εναέριο χώρο θα οδη­γού­σαν σε κατάρ­ριψη του ξένου μαχη­τι­κού. Ετσι, από λίγες παρα­βιά­σεις τον χρόνο, μέχρι τα τέλη της δεκα­ε­τίας του 1980, φτάσαμε σε κάποιες παρα­βιά­σεις την ημέρα. Παλαιό­τερα, οι Τούρκοι παρα­βί­α­ζαν τον ελλη­νικό εναέριο χώρο μεταξύ 6 και 10 μιλίων. Τα τελευ­ταία χρόνια προ­βαί­νουν και σε υπερ­πτή­σεις μικρών ελλη­νι­κών νησιών του ανα­το­λι­κού Αιγαίου.

Στα­διακά, το Αιγαίο μετε­βλήθη σε μία sui generis περιοχή ελλη­νι­κής περιο­ρι­σμέ­νης κυριαρ­χίας, όπου, εάν πλέον αντι­δρά­σει η Ελλάδα με τον τρόπο που αρμόζει σε σοβαρό κράτος, θα την κοι­τά­ξουν όλοι με έκπληξη και ενό­χληση. Εχει εμπε­δω­θεί διεθνώς η αντί­ληψη ότι οι παρα­βιά­σεις του ελλη­νι­κού ενα­ε­ρίου χώρου από τουρ­κικά μαχη­τικά είναι μία απο­δε­κτή πρα­κτική.

Η κατάρ­ριψη του ρωσικού αερο­σκά­φους για την επί 17 δευ­τε­ρό­λε­πτα παρα­βί­αση του τουρ­κι­κού ενα­ε­ρίου χώρου προ­σφέ­ρει στην Ελλάδα τη σπάνια ευκαι­ρία να ξανα­θέ­σει το θέμα των σοβαρών καθη­με­ρι­νών παρα­βιά­σεων της εθνικής κυριαρ­χίας. Βεβαίως, οι Τούρκοι ήδη επα­νέ­λα­βαν την ίδια πρα­κτική ως αντί­δραση στα ατυχή ηλε­κτρο­νικά «τιτι­βί­σματα» του Ελληνα πρω­θυ­πουρ­γού. Για λίγες, όμως, ημέρες ακόμη «το κλίμα της ημέρας», στο οποίο ανα­φέρ­θηκε ο Τούρκος πρω­θυ­πουρ­γός, μας επι­τρέ­πει να θέσουμε τις τουρ­κι­κές παρα­βιά­σεις σε πολύ υψηλό πολι­τικό επίπεδο και να εκμε­ταλ­λευ­θούμε τη θέση του ΝΑΤΟ, που εκφρά­ζει την αλλη­λεγ­γύη του στην Τουρκία, που «υπε­ρα­σπί­στηκε την εδαφική της ακε­ραιό­τητα».

Αγγελος Μ. Συρίγος πίκου­ρος καθη­γη­τής Διε­θνούς Δικαίου και Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής στο Πάντειο.