H λεηλασία του αρχαιολογικού πλούτου της Κω από τους Γερμανούς

Δημο­σιεύ­ουμε σήμερα ένα άκρως συγκλο­νι­στικό και ιδιαί­τερα απο­κα­λυ­πτικό έγγραφο, που φέρει την υπο­γραφή του Ιταλού Διευ­θυ­ντή των Αρχαιο­τή­των Luigi Morricone, του χαρι­σμα­τι­κού εκείνου ανα­σκα­φέα της Κωακής γης, το οποίο συντά­χθηκε στην αγγλική και στάλ­θηκε από την Κω προς τη Βρε­τα­νική Στρα­τιω­τική Διοί­κηση – Τμήμα Δημο­σίων Έργων της Ρόδου και στο Γραφείο Πολι­τι­κών Υπο­θέ­σεων της Κω με ημε­ρο­μη­νία 11 Σεπτεμ­βρίου 1945, τέσ­σε­ρις, δηλαδή, μήνες μετά την άφιξη των Βρε­τα­νών στο νησί της Κω και το οποίο ανα­φέ­ρει λεπτο­με­ρώς τις ζημιές και τις λεη­λα­σίες που προ­κά­λε­σαν στις εκεί αρχαιό­τη­τες οι Γερ­μα­νοί.

Είναι ευτύ­χημα που η Ιταλική Αρχαιο­λο­γική Σχολή της Αθήνας συμπε­ριέ­λαβε για πρώτη φορά το 1997 την αναφορά αυτή στην έκδοση του γνωστού βιβλίου της με τίτλο: “La presenza Italiana nel Dodecaneso tra il 1912 e il 1948” (σσ.206-207), για να μάθουμε εμείς οι νεό­τε­ροι τις κατα­στρο­φές που επέ­φε­ραν οι Γερ­μα­νοί στον αρχαιο­λο­γικό μας πλούτο κατά τη διάρ­κεια της φρικτής κατοχής τους. Στα απο­τρό­παια εγκλή­ματα που διέ­πρα­ξαν οι Γερ­μα­νοί κατά της ζωής και της περιου­σίας των πολιτών, προ­στί­θε­νται και οι λεη­λα­σίες των πολι­τι­στι­κών μας θησαυ­ρών, που αδί­στα­κτα προ­κά­λε­σαν.

Αρχίζει, λοιπόν, ο Morricone την αναφορά του περι­γρά­φο­ντας όσα δια­πί­στωσε ο ίδιος κατά την επί­σκεψή του στο Κάστρο της Νεραν­τζιάς (Castello). Μέχρι τον Σεπτέμ­βρη του 1943, δηλαδή πριν από την κατά­ληψη του νησιού από τους Γερ­μα­νούς, το Κάστρο των Ιπποτών της Κω, όπως γράφει, περιείχε σαν αρχαιο­λο­γι­κός χώρος ένα μεγάλο αριθμό αρχαίων αντι­κει­μέ­νων, που ήταν φυλαγ­μένα σε απο­θή­κες ή σε υπόγεια δωμάτια (κατα­φύ­για) ή χωμένα σε χαντά­κια στις αυλές του Κάστρου.

Α) Οι απο­θή­κες: Ήταν έξι στο ψηλό­τερο μέρος του Κάστρου και δύο ακόμη αίθου­σες στο μικρό σπίτι του φύλακα στη γωνιά της αυλής. ΕΧΟΥΝ ΕΝΤΕΛΩΣ ΛΕΗΛΑΤΗΘΕΙ ΚΑΤΑ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΚΩ. Περιεί­χαν:

Το 1ο δωμάτιο: μικρά αντι­κεί­μενα όλων των ειδών (μπρούν­τζινα, δοχεία, τερα­κό­τες, γυάλινα) από τις ανα­σκα­φές ρωμαϊ­κών σπιτιών κατά μήκος της “Via Decumana”, καθώς και μερικές εκα­το­ντά­δες από ελλη­νο­ρω­μαϊκά λυχνά­ρια από τα αρχαία τείχη της πόλης Κω.

Το 2ο δωμάτιο: μια πολύ τερά­στια ποσό­τητα δοχείων και τεμάχια μυκη­ναϊ­κών δοχείων από τις ανα­σκα­φές της προϊ­στο­ρι­κής πόλης Κω, κυτιό­σχη­μοι τάφοι της αρχαϊ­κής περιό­δου με τα περιε­χό­μενα τους.

Το 3ο δωμάτιο: αντι­κεί­μενα της κλα­σι­κής, ελλη­νι­στι­κής, ρωμαϊ­κής και βυζα­ντι­νής περιό­δου: μια πλούσια συλλογή από λυχνά­ρια και αγαλ­μα­τί­δια από τερα­κότα.

Το 4ο δωμάτιο: περιείχε μερικά μπρούν­τζινα αγαλ­μα­τί­δια και μπρούν­τζινα αντι­κεί­μενα από την “Città Murata” και τερα­κό­τες από ανα­σκα­φές στην Κέφαλο.

Το 5ο δωμάτιο: δοχεία μεγάλου μεγέ­θους (τους επο­νο­μα­ζό­με­νους πίθους) από αρχαϊ­κούς ελλη­νι­κούς τάφους. Επί πλέον πέντε ξύλινες κάσες με μερικές εκα­το­ντά­δες αγαλ­μα­τίων από τερα­κότα. Η απώλεια τους είναι μια ανε­κτί­μητη ζημιά για τις συλ­λο­γές τέχνης του Μου­σείου.

Σύμφωνα με τις έρευνες που μπόρεσα να κάνω στην Κω, τονίζει ο Morricone, ένας αριθμός τέτοιων αγαλ­μα­τίων ήταν στην κατοχή κάποιου Γερ­μα­νού λοχαγού, του γιατρού Bernhard Hensel από το Königsberg.Υποθέτω ότι τα αγαλ­μά­τια, λόγω της καλ­λι­τε­χνι­κής τους αξίας, δεν δια­σκορ­πί­στη­καν, αλλά μοι­ρά­στη­καν μεταξύ ειδη­μό­νων της τέχνης.

Οι δύο αίθου­σες στο σπίτι του Φύλακα περιεί­χαν μια συλλογή από μεγά­λους αμφο­ρείς με σφρα­γι­σμέ­νες χει­ρο­λα­βές, τεμάχια από τα μωσαϊκά επέν­δυ­σης τοίχου και μάρμαρα από το επο­νο­μα­ζό­μενο «Νυμφαίο».

Β) Τα κατα­φύ­για: Μέσα στα κατα­φύ­για ή στα υπόγεια δωμάτια είχαν τοπο­θε­τη­θεί αντι­κεί­μενα μεγα­λύ­τε­ρης αξίας.

Είναι τρία: Το 1ο (κάτω από τον πύργο με το οικό­σημο του Μεγάλου Μαγί­στρου Μilly) περιείχε το άγαλμα του Ιππο­κράτη και μερικές μαρ­μά­ρι­νες κεφαλές, οι οποίες ήταν χωμένες μέσα σ’ ένα προ­στα­τευ­τικό τοίχο. Οι Γερ­μα­νοί κατε­δά­φι­σαν εν μέρει τον προ­στα­τευ­τικό τοίχο και έκλεψαν δυο κεφαλές, πρω­τό­τυπα Ελλη­νικά έργα της ελλη­νι­στι­κής περιό­δου. Μια τρίτη κεφαλή (το πορ­τρέτο της Αυτο­κρά­τει­ρας Λιβίας) την άφησαν, λόγω του μεγέ­θους της, σε κάποια από­σταση από το κατα­φύ­γιο.- Μόνο το άγαλμα του Ιππο­κράτη έμεινε άθικτο μέσα στο κατα­φύ­γιο [!].

Το 2ο , ένα μικρό υπόγειο δωμάτιο κοντά στην πόρτα της εσω­τε­ρι­κής αυλής, ανοί­χτηκε και λεη­λα­τή­θηκε εντελώς. Περιείχε 106 τεμάχια γλυπτών. Μόνο το τρίτο υπόγειο δωμάτιο δεν ανοί­χτηκε από τους Γερ­μα­νούς.

Γ) Τα χαντά­κια: Είναι δεκα­τέσ­σερα, που ανα­σκά­φτη­καν σε διάφορα σημεία, μερικά στους προ­μα­χώ­νες, μερικά στις αυλές. Φαί­νε­ται ότι δεν ανοί­χτη­καν για να λεη­λα­τη­θούν. Περιέ­χουν ένα πολύ μεγάλο αριθμό από αρχι­τε­κτο­νικά κομ­μά­τια ( κολώνες, κιο­νό­κρανα, επι­στή­λια, κορ­νί­ζες, χαραγ­μένα μάρμαρα, επι­γρα­φές κλπ.). Έχω σημειώ­σει όμως, συνε­χί­ζει ο Morricone, ότι μερικά χαραγ­μένα μάρμαρα χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν σαν πάτωμα μέσα στα οική­ματα των στρα­τιω­τών στους πύργους.

Το Κάστρο έπαθε μεγάλες ζημιές. Οι Γερ­μα­νοί έκτισαν μικρά οική­ματα για τη στέγαση των στρα­τιω­τών εδώ κι εκεί, πάνω στους προ­μα­χώ­νες, στους πύργους και μέσα στις αυλές. Χρη­σι­μο­ποί­η­σαν όχι μόνο κιο­νό­κρανα, σπόν­δυ­λους κιόνων και μάρμαρα που έμεναν έκθετα στην αυλή του Κάστρου, – αλλά κατε­δά­φι­σαν μέχρις ενός σημείου τις ψηλό­τε­ρες σειρές των τειχών, με σκοπό να πάρουν τις πέτρες που χρειά­ζο­νταν για τέτοια κατα­σκευά­σματα. Επο­μέ­νως το Κάστρο είναι αγνώ­ρι­στο.

Ειδικά στους πύργους έγιναν μεγάλες ζημιές, ενώ μεγάλος χώρος των επάλ­ξεων στην εσω­τε­ρική αυλή έχει κατα­στρα­φεί. Για να απο­φύ­γουμε περαι­τέρω ζημιές, τονίζει ο Morricone, μου φαί­νε­ται ορθό να κλείσει το Κάστρο, ούτως ώστε πέτρες και μάρμαρα που έχουν αρχαιο­λο­γική και καλ­λι­τε­χνική αξία να μην μπορούν να μετα­φερ­θούν.

Εάν είναι ανα­γκαίο να κατε­δα­φι­σθούν τα οική­ματα που έχτισαν οι Γερ­μα­νοί, νομίζω ότι αυτή η δουλειά μπορεί να γίνει με τη βοήθεια των υπαλ­λή­λων της Αρχαιο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας Κω, οι οποίοι είναι ικανοί να επα­νορ­θώ­σουν όλα τα μάρμαρα και τις πέτρες που έχουν ενδια­φέ­ρον και να απο­φευ­χθεί η αφαί­ρεση τους από τον αρχαιο­λο­γικό χώρο (Antiquarium). Εάν θα δου­λεύ­ουν οι εργάτες στο Κάστρο, τα γερ­μα­νικά βλήματα, που είναι συγκε­ντρω­μένα στις απο­θή­κες πυρο­μα­χι­κών ή σκορ­πι­σμένα στις αυλές, θα είναι μεγάλος κίν­δυ­νος γι αυτούς, επι­ση­μαί­νει ο Morricone και συνε­χί­ζει:

Τα κατα­φύ­για κάτω από το Ρωμαϊκό Ωδείο

Όλα τα αντι­κεί­μενα μεγα­λύ­τε­ρης καλ­λι­τε­χνι­κής αξίας (γλυπτά, επι­γρα­φές και τα καλύ­τερα δοχεία) φυλάσ­σο­νται μέσα σε τρία θολωτά δωμάτια κάτω από το Ρωμαϊκό Ωδείο. Οι πόρτες των δωμα­τίων αυτών είναι κλει­σμέ­νες με τοίχο. Πολλές φορές οι Γερ­μα­νοί προ­σπά­θη­σαν να δια­πε­ρά­σουν στα κατα­φύ­για, αλλά τους παρε­μπό­δι­ζαν οι υπάλ­λη­λοι της Αρχαιο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας.

Το περα­σμένο φθι­νό­πωρο, κατά διαταγή του Συνταγ­μα­τάρχη Ruf, η Γερ­μα­νική Αστυ­νο­μία κατε­δά­φισε ένα προ­στα­τευ­τικό τοίχο και άνοιξε μερικά ξύλινα κιβώτια, που περιεί­χαν αρχαία ελλη­νικά δοχεία πολύ μεγάλης αξίας. Μερικά από αυτά τα δοχεία ξανα­βρέ­θη­καν από τους υπαλ­λή­λους, αλλά δεν μπο­ρούμε να πούμε τι έχει συληθεί εφόσον ο τοίχος ξανα­χτί­στηκε αμέσως. Και κατα­λή­γει ο Morricone την αναφορά του ως εξής:

Τα χρυσά αντι­κεί­μενα από το Ιντζιρλί

Στις 23 Αυγού­στου του 1944, Γερ­μα­νοί στρα­τιώ­τες που δού­λευαν στο Ιντζιρλί, 4 χιλιό­με­τρα δυτικά της πόλης Κω, βρήκαν μέσα σ’ ένα ρωμαϊκό τάφο μερικά χρυσά αντι­κεί­μενα (ένα διάδημα, ένα περι­δέ­ραιο και ένα δαχτυ­λίδι). Στις 7 του Σεπτέμ­βρη, κατά παρά­κληση της (Ιτα­λι­κής) Αρχαιο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας, ο Γερ­μα­νός Πολι­τι­κός Επί­τρο­πος της Κω έγραψε ότι τα αντι­κεί­μενα αυτά είχαν σταλεί στη Ρόδο, στη Γερ­μα­νική Στρα­τιω­τική Διοί­κηση. Το Μουσείο της Ρόδου δεν έλαβε ποτέ τέτοια αντι­κεί­μενα.

Αυτή είναι η λεπτο­με­ρής περι­γραφή των λεη­λα­σιών του αρχαιο­λο­γι­κού πλούτου του νησιού της Κω από τους Γερ­μα­νούς, όπως παρα­στα­τικά αναλύει στο ιστο­ρικό εκείνο έγγραφο του ο Ιταλός αρχαιο­λό­γος Luigi Morricone. Έχουν περάσει από τότε 70 χρόνια και πέπλος σιωπής και λησμο­σύ­νης καλύ­πτει αυτές τις κατα­στρο­φές και λεη­λα­σίες, που διέ­πρα­ξαν χωρίς αιδώ και μετα­μέ­λεια οι Γερ­μα­νοί σε βάρος της πατρί­δας μας. Ηθικό χρέος έχει η Ελλη­νική Πολι­τεία να συμπε­ρι­λά­βει ανάμεσα στις άλλες δίκαιες αξιώ­σεις της και την ανα­γνώ­ριση από τη σημε­ρινή Γερ­μα­νία των απω­λειών των ανε­κτί­μη­των αυτών αρχαιο­λο­γι­κών θησαυ­ρών του νησιού της Κω, που απο­τε­λούν κτήμα εσαεί ολό­κλη­ρης της Ανθρω­πό­τη­τας.

Αρθρο του κ. Βασίλη Χατζη­βα­σι­λείου

τ. δικηγόρου-ιστορικού

kostoday.com