Τα 15 προκαταρκτικά συμπεράσματα της έρευνας του ΕΚΠΑ για τις πυρκαγιές

Το Τμήμα Γεω­λο­γίας και Γεω­πε­ρι­βάλ­λο­ντος και το μετα­πτυ­χιακό πρό­γραμμα “Στρα­τη­γι­κές Δια­χεί­ρι­σης Περι­βάλ­λο­ντος, Κατα­στρο­φών και Κρίσεων” του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών έδωσαν στη δημο­σιό­τητα μια σειρά από επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα και προ­κα­ταρ­κτικά συμπε­ρά­σματα σχετικά με τις πυρ­κα­γιές που έπληξαν την Αττική την 23η Ιουλίου.

Τα στοι­χεία παρου­σιά­ζο­νται συγκε­ντρω­τικά σε ειδικό δίγλωσσο τεύχος, που έχει ως σκοπό την άμεση ενη­μέ­ρωση της διε­θνούς επι­στη­μο­νι­κής κοι­νό­τη­τας και του ευρύ­τε­ρου κοινού. Το πλήρες τεύχος, το οποίο έχει συντα­χθεί σε συνερ­γα­σία με το Εθνικό Αστε­ρο­σκο­πείο Αθηνών, είναι δια­θέ­σιμο στον σύν­δε­σμο: https://tinyurl.com/yanzams4.

Τα συμπε­ρά­σματα έχουν ανα­λυ­τικά ως εξής (επι­ση­μαί­νε­ται ότι καθώς η έρευνα και συλλογή δεδο­μέ­νων βρί­σκε­ται ακόμη σε εξέλιξη, υπάρχει πιθα­νό­τητα να μετα­βλη­θούν κάποια συμπε­ρά­σματα):

1. Το φαι­νό­μενο είναι μια χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση πυρ­κα­γιάς σε ζώνη μίξης δασών οικι­σμών (wildland urban interface), η οποία έδρασε ως ενεργή πυρ­κα­γιά κόμης. Οι ζώνες αυτές είναι από τις περιο­χές με την υψη­λό­τερη πιθα­νό­τητα ανθρώ­πι­νων απω­λειών παγκο­σμίως, καθώς και στον ελλη­νικό χώρο. Υπάρ­χουν δε πολυά­ριθ­μες περι­πτώ­σεις τέτοιων ζωνών στην Ελλάδα.

2. Κατά τη διάρ­κεια της πυρ­κα­γιάς οι ισχυροί δυτικοί άνεμοι, ταχύ­τη­τας κατά θέσεις και κατά δια­στή­ματα ακόμα και άνω των 90 χιλιο­μέ­τρων την ώρα (μεταξύ 17.00-21.00 στις 23/7/18), καθώς και η αλλη­λε­πί­δρασή τους με την τοπο­γρα­φία της περιο­χής δια­δρα­μά­τι­σαν πολύ σημα­ντικό ρόλο στη γρήγορη μετά­δοση της πυρ­κα­γιάς και την εξά­πλωσή της προς τα χαμη­λό­τερα υψό­με­τρα (downslope spread).

3. Η ταχύ­τατη εξά­πλωση της φωτιάς, συντέ­λεσε σημα­ντικά στην ελα­χι­στο­ποί­ηση του δια­θέ­σι­μου χρόνου αντί­δρα­σης, γεγονός που συντέ­λεσε στον μεγάλο αριθμό των θυμάτων.

4. Με βάση μαρ­τυ­ρίες που ανα­λύ­ο­νται συστη­μα­τικά, προ­κύ­πτει ότι ο πλη­θυ­σμός που βρι­σκό­ταν κοντά στην παραλία, του­λά­χι­στον σε ορι­σμέ­νες θέσεις, έλαβε πλη­ρο­φό­ρηση για το γεγονός ότι η πυρ­κα­γιά προ­σεγ­γί­ζει την ακτή, όχι με τη μορφή έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης από κάποιο φορέα, αλλά από άτομα που εκκέ­νω­ναν το δυτι­κό­τερο κομμάτι του οικι­σμού Μάτι. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι ο πλη­θυ­σμός είχε στη διάθεσή του σχεδόν μηδε­νικό χρόνο μεταξύ συνει­δη­το­ποί­η­σης του κιν­δύ­νου και από­φα­σης αντί­δρα­σης.

5. Σημα­ντική εκτι­μά­ται ότι είναι η ιδιαί­τερη πολε­ο­δο­μική διάταξη του οικι­σμού, η οποία ενήρ­γησε ως «παγίδα» για τον πλη­θυ­σμό που προ­σπά­θησε να δια­φύ­γει. Κάποια από τα σημα­ντικά χαρα­κτη­ρι­στικά του ήσαν: οδοί μικρού πλάτους, πολυά­ριθμα αδιέ­ξοδα, ιδιαί­τερα επιμήκη οικο­δο­μικά τετρά­γωνα, χωρίς δυνα­τό­τητα πλευ­ρι­κής δια­φυ­γής, απουσία χώρων συγκέ­ντρω­σης (π.χ. πλατεία, γήπεδο). Το ρόλο οδού δια­φυ­γής θα μπο­ρούσε να παίξει μια οδός παράλ­ληλη προς την ακτο­γραμμή αλλά μεγάλου πλάτους, που να μετα­βαί­νει σε διπλα­νούς οικι­σμούς.

6. Από την έρευνα πεδίου δια­πι­στώ­θη­καν ορι­σμέ­νες αδυ­να­μίες στις κατα­σκευές με ευαί­σθητα σημεία στη στέγη, τα κου­φώ­ματα, τους περι­βάλ­λο­ντες χώρους και άλλα μέρη. Παράλ­ληλα, κατα­γρά­φηκε ένας μεγάλος αριθμός κτηρίων που κατα­στρά­φη­καν ολο­σχε­ρώς.

7. Ως πρώτη εκτί­μηση, παρα­τη­ρή­θηκε ότι επη­ρε­ά­στη­καν κυρίως κατοι­κίες και κτήρια που ήταν υπε­ρυ­ψω­μένα ή με ορόφους, με μικρό­τε­ρες ζημιές στα ισόγεια και στα υπόγεια, δείγμα τυπικό μιας πυρ­κα­γιάς κόμης. Παράλ­ληλα, παρα­τη­ρή­θη­καν σημα­ντι­κές δια­φο­ρές μεταξύ των κτιρίων σε ό,τι αφορά τις επι­πτώ­σεις, που πιθα­νό­τητα σχε­τί­ζο­νται με τα υλικά κατα­σκευής και την παρα­κεί­μενη βλά­στηση.

8. Τα πρώτα συμπε­ρά­σματα που προ­κύ­πτουν με βάση μαρ­τυ­ρίες που ανα­λύ­ο­νται ακόμα συστη­μα­τικά, δεί­χνουν ότι η προ­σπά­θεια δια­φυ­γής από τον οικισμό ήταν άτακτη, δεν συνι­στούσε οργα­νω­μένη απο­μά­κρυνση πολιτών, προ­κά­λεσε κυκλο­φο­ριακή συμ­φό­ρηση, λόγω και της μεγάλης συγκέ­ντρω­σης πλη­θυ­σμού και του πανικού που επι­κρά­τησε. Εκτός από τους κατοί­κους υπήρχαν και επι­σκέ­πτες/του­ρί­στες, σημα­ντικό ποσοστό των οποίων δε γνώ­ρι­ζαν καλά την γεω­γρα­φία της περιο­χής.

9. Η μορ­φο­λο­γία της ακτο­γραμ­μής έκανε δυσχερή την πρό­σβαση στην παραλία στα περισ­σό­τερα σημεία (κρη­μνώ­δεις ακτές), ενώ οι προ­σβά­σι­μες παρα­λίες ήσαν περιο­ρι­σμέ­νες, γεγονός που, σε συν­δυα­σμό με την ελά­χι­στη ορα­τό­τητα και απο­πνι­χτική ατμό­σφαιρα, συντέ­λεσε σε σημα­ντικό βαθμό στον εγκλω­βι­σμό μεγάλου αριθμού πολιτών.

10. Θεω­ρεί­ται πιθανή η αλλαγή στη συμπε­ρι­φορά της πυρ­κα­γιάς λόγω αλλαγής στον τύπο της βλά­στη­σης. Η πυρ­κα­γιά ξεκί­νησε από περιο­χές που είχαν καεί στο παρελ­θόν με χαμηλή βλά­στηση και μεγάλη ταχύ­τητα και μετέβη σε ένα χώρο που δεν είχε καεί σε πρό­σφατη πυρ­κα­γιά με ιδιαί­τερα μεγάλη συγκέ­ντρωση καύ­σι­μης ύλης. Αυτό οδήγησε στην τρο­φο­δό­τηση της πυρ­κα­γιάς και στην έκλυση υψη­λό­τε­ρης ενέρ­γειας από το Νέο Βουτζά και μέχρι την ακτή. Η πυρ­κα­γιά ανα­το­λικά της Λεωφ. Μαρα­θώ­νος μετα­τρά­πηκε σε πυρ­κα­γιά που σάρωνε το σύνολο της επι­φα­νεια­κής βλά­στη­σης και των υψηλών δέντρων (ενεργή πυρ­κα­γιά κόμης), ως ένας «τοίχος φωτιάς», ο οποίος καθο­δη­γού­νταν από τον άνεμο (wind-driven) και επι­πλέον μετέ­διδε αρκετές δεκάδες καύτρες προς την ακτή.

11. Σε κτίρια με φέροντα οργα­νι­σμό από οπλι­σμένο σκυ­ρό­δεμα και τοι­χο­ποι­ίες πλή­ρω­σης που είχαν κλειστά παρά­θυρα, η φωτιά δεν πέρασε στο εσω­τε­ρικό των κτιρίων, με μονα­δικό απο­τέ­λε­σμα μια εξω­τε­ρική επι­δερ­μική παρα­μόρ­φωση των επι­χρι­σμά­των, χωρίς να επη­ρε­ά­σει τη στα­τι­κό­τητα των κτιρίων λόγω της μικρής διάρ­κειας επί­δρα­σης της φωτιάς.

12. Αντι­θέ­τως, σε όμοια κτίρια που διέ­θε­ταν ξύλινα ή πλα­στικά και ανοιχτά παρά­θυρα, η φωτιά πέρασε στο εσω­τε­ρικό τους και η επί­δρασή της ήταν μεγα­λύ­τερη, ανα­πτύ­χθη­καν υψηλές θερ­μο­κρα­σίες ιδιαί­τερα από την καύση του εξο­πλι­σμού στο εσω­τε­ρικό των κτιρίων και δημιουρ­γή­θη­καν ρωγμές που μπορούν να επη­ρε­ά­σουν όχι μόνο τα μη δομικά στοι­χεία των κατα­σκευών αλλά και τον φέροντα οργα­νι­σμό τους.

13. Οι ρωγμές αυτές επι­δει­νώ­νο­νται δυστυ­χώς κατά τη διάρ­κεια κατά­σβε­σης της πυρ­κα­γιάς που έχει εκδη­λω­θεί σε μια κατα­σκευή ως εξής: το τσι­μέ­ντο λόγω της πυρ­κα­γιάς έχει ανα­πτύ­ξει θερ­μό­τητα. Κατά την ρίψη νερού, πραγ­μα­το­ποιεί­ται ταχεία ψύξη και η θερ­μο­κρα­σία του φέρο­ντος οργα­νι­σμού πέφτει απότομα κατά περίπου 50-55 βαθμούς. Η θερ­μο­κρα­σιακή πτώση δημιουρ­γεί νέες ρωγμές ή διευ­ρύ­νει τις ήδη υπάρ­χου­σες.

14. Τα καλά δομη­μένα κτίρια οπλι­σμέ­νου σκυ­ρο­δέ­μα­τος που ήρθαν σε επαφή με τη φωτιά είτε με καύτρες είτε με έκθεση μέσω θερ­μι­κής ακτι­νο­βο­λίας είτε με απευ­θείας επαφή με τις φλόγες, αλλά αυτή δεν εισήλθε στα κτίρια, συμπε­ρι­φέρ­θη­καν πολύ καλά με μικρο­βλά­βες στα εξω­τε­ρικά μη δομικά στοι­χεία τους, κυρίως μικρο­ρωγ­μές στις τοι­χο­ποι­ίες πλή­ρω­σης και απο­κόλ­ληση των επι­χρι­σμά­των λόγω των υψηλών θερ­μο­κρα­σιών που ανα­πτύ­χθη­καν εξω­τε­ρικά του κτιρίου.

15. Η στα­τι­κό­τητα των κτιρίων που επη­ρε­ά­στη­καν από την πυρ­κα­γιά εξαρ­τά­ται από τη διάρ­κεια καύσης στο εξω­τε­ρικό του κτιρίου, από το αν το σκυ­ρό­δεμα έχει ασβε­στο­ποι­η­θεί και σε ποιο βάθος ή αν ο χάλυβας βρί­σκε­ται σε καλή κατά­σταση λόγω της μεγάλης διάρ­κειας καύσης εντός του σπιτιού.