Η επόμενη ημέρα στις σχέσεις Ελλάδας – ΠΓΔΜ-Πέντε διεθνολόγοι αναλύουν

Το νέο τοπίο που δια­μορ­φώ­νε­ται στις διμε­ρείς σχέσεις Ελλάδας και Βόρειας Μακε­δο­νίας, αλλά και στην ευρύ­τερη περιοχή των Βαλ­κα­νίων, μετά την κύρωση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών, καθώς και τα επόμενα βήματα, σκια­γρα­φούν με συνε­ντεύ­ξεις τους στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων πέντε δια­κε­κρι­μέ­νοι Έλληνες διε­θνο­λό­γοι. Ειδι­κό­τερα, οι Μαρι­λένα Κοππά, Δημή­τρης Χρι­στό­που­λος, Ηλίας Κου­σκου­βέ­λης, Κων­στα­ντί­νος Φίλης και Χρι­στό­δου­λος Γιαλ­λου­ρί­δης, μιλώ­ντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, φωτί­ζουν τις κομ­βι­κές πτυχές της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών, συν­θέ­τουν συμ­φω­νώ­ντας αλλά και δια­φω­νώ­ντας τις σημα­ντι­κές πολι­τι­κές, οικο­νο­μι­κές και διε­θνείς ψηφίδες του νέου μωσαϊ­κού που ανα­δύ­ε­ται και δίνουν το στίγμα της επό­με­νης ημέρας, με το βλέμμα στραμ­μένο στην εφαρ­μογή της.

Παράλ­ληλα, κατα­θέ­τουν τους προ­βλη­μα­τι­σμούς και τα κύρια επι­χει­ρή­ματα τους και απα­ντούν σε μια σειρά ερω­τη­μά­των σε σχέση με τη σημασία της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών:

-Κλείνει μια σχεδόν 30χρονη περί­ο­δος αντι­πα­ρά­θε­σης ή μπορεί να υπάρ­ξουν και νέα προ­βλή­ματα;

-Θα εφαρ­μο­στεί η συμ­φω­νία απο τις δυο πλευρές και τη διεθνή κοι­νό­τητα;

-Τι θα αλλάξει στις διπλω­μα­τι­κές, οικο­νο­μι­κές, εμπο­ρι­κές, πολι­τι­στι­κές σχέσεις των δυο χωρών;

-Θα συμ­βάλ­λει στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων και την αλλαγή του οικο­νο­μι­κού τοπίου στην ευρύ­τερη περιοχή;

-Μπορεί η Συμ­φω­νία να απο­τε­λέ­σει πρότυπο επί­λυ­σης και άλλων δια­φο­ρών στην περιοχή μας;

Μαρι­λένα Κοππά: Η Συμ­φω­νία των Πρεσπών σημαί­νει την αρχή μιας νέας περιό­δου ειρήνης και συνερ­γα­σίας

 «Η Συμ­φω­νία των Πρεσπών σημαί­νει το τέλος μιας περιό­δου σχεδόν 27 χρόνων έντασης, δυσκο­λιών, πόλωσης και αντε­γκλή­σεων. Σημαί­νει την αρχή μιας νέας περιό­δου ειρήνης και συνερ­γα­σίας για τις δύο χώρες αλλά και για την ευρύ­τερη περιοχή» τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ανα­πλη­ρώ­τρια καθη­γή­τρια του Τμή­μα­τος Διεθνών, Ευρω­παϊ­κών και Περι­φε­ρεια­κών Σπουδών του Παντείου Πανε­πι­στη­μίου και πρώην ευρω­βου­λευ­τής, Μαρι­λένα Κοππά.

Ερω­τη­θείσα πώς η διεθνής κοι­νό­τητα θα εναρ­μο­νι­στεί με την απόφαση για αλλαγή ονο­μα­σίας, η κ. Κοππά ανα­φέ­ρει πως θα ανα­γκα­στεί να συμ­μορ­φω­θεί «εφόσον υπάρχει συμ­φω­νη­μένη απόφαση, δηλαδή κάτι που το δέχο­νται και τα δύο μέρη, το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας θα ανα­γκα­στεί να τη χαι­ρε­τί­σει». Σε αυτό το σημείο δια­ψεύ­δει κατη­γο­ρη­μα­τικά δημο­σιεύ­ματα που ανέ­φε­ραν ότι η Ρωσία μπορεί να βάλει βέτο: «Δεν μπορεί γιατί σύμφωνα με την ίδια τη Συμ­φω­νία, η οποία παράγει απο­τε­λέ­σματα από τη στιγμή που κυρώ­νε­ται από τις δύο πλευρές, το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας απλά χαι­ρε­τί­ζει και η Συμ­φω­νία γνω­στο­ποιεί­ται στον Γενικό Γραμ­μα­τέα των Ηνω­μέ­νων Εθνών. Δεν υπάρχει καμία δυνα­τό­τητα μπλο­κα­ρί­σμα­τος της Συμ­φω­νίας. Αυτή τη στιγμή θα ανα­γνω­ρι­στεί με το νέο όνομα, καταρ­γεί­ται πλέον το πρώην Γιου­γκο­σλα­βική Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας, τα ταξι­διω­τικά έγγραφά τους στα­διακά, μέσα στη μετα­βα­τική περίοδο που έχει οριστεί, θα πάρουν το και­νούρ­γιο όνομα, “Δημο­κρα­τία της Βόρειας Μακε­δο­νίας” και θα χρεια­στεί με αυτό το όνομα να κάνουν την αίτησή τους και στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ. Έτσι, στα­διακά το νέο όνομα θα κατο­χυ­ρω­θεί και θα γίνει πια η νέα ονο­μα­σία του κράτους».

Επίσης, εκφρά­ζει την πεποί­θηση πως η Συμ­φω­νία των Πρεσπών θα συμ­βάλ­λει στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων. «Τα τελευ­ταία χρόνια αυτό που ζούμε στα Βαλ­κά­νια – και το παρα­τη­ρούμε όλοι όσοι ασχο­λού­μα­στε με τις διε­θνείς σχέσεις – είναι ότι νέοι παρά­γο­ντες επα­να­δρα­στη­ριο­ποιού­νται στην περιοχή. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2017 η Ύπατη Εκπρό­σω­πος της ΕΕ Φεντε­ρίκα Μογκε­ρίνι είχε πει ότι τα Βαλ­κά­νια ξανα­γί­νο­νται η σκα­κιέρα όπου θα συγκρου­στούν τα συμ­φέ­ρο­ντα των μεγάλων δυνά­μεων. Τα Βαλ­κά­νια ξανα­πο­κτούν γεω­στρα­τη­γική σημασία. Η Ρωσία εμφα­νί­ζε­ται πάλι πιο ενεργά στην περιοχή, η Τουρκία προ­σπα­θεί να εκμε­ταλ­λευ­τεί την επιρροή της σε διά­φο­ρους πλη­θυ­σμούς. Αυτή τη στιγμή, με αυτήν τη Συμ­φω­νία, εξα­σφα­λί­ζουμε την περιοχή, στε­γα­νο­ποιούμε τα σύνορα μας από ξένες επιρ­ροές και έχουμε τη δυνα­τό­τητα να ανα­λά­βουμε αυτή τη χώρα, να τη βοη­θή­σουμε στο δρόμο προς την ΕΕ. Θα ήταν πολύ σημα­ντικά όχι μόνο να εκπαι­δεύ­σουμε τα παιδιά σε ένα διεθνές πανε­πι­στή­μιο στη Θεσ­σα­λο­νίκη, όπου εκεί θα έρθουν πραγ­μα­τικά σε επαφή με τον αρχαιο­ελ­λη­νικό πολι­τι­σμό και ευρύ­τερα την ελλη­νική κουλ­τούρα, αλλά να μπο­ρέ­σουμε να ανα­λά­βουμε να εκπαι­δεύ­σουμε και στρα­τιω­τι­κούς της χώρας αυτής. Δηλαδή, η φιλία και η συνερ­γα­σία είναι ο καλύ­τε­ρος τρόπος για τη δια­σφά­λιση της στα­θε­ρό­τη­τας» ανα­φέ­ρει.

Η κ. Κοππά σκια­γρα­φεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων και το νέο οικο­νο­μικό τοπίο που δια­μορ­φώ­νε­ται μετά την κύρωση της Συμ­φω­νίας: «Θα ενο­ποι­ή­σει όλο τον βαλ­κα­νικό χώρο και ουσια­στικά αν τα πράγ­ματα προ­χω­ρή­σουν όπως πιστεύ­ουμε, θα απο­τε­λέ­σει όλη η περιοχή μια βαλ­κα­νική ενδο­χώρα για την Ελλάδα με πρω­τεύ­ουσα τη Θεσ­σα­λο­νίκη. Αυτό το ζητούν μετ’ επι­τά­σεως οι επι­χει­ρη­μα­τίες της Βόρειας Ελλάδας που ασφυ­κτιού­σαν μέσα από τους σκλη­ρούς ελέγ­χους και δυσκο­λίες που είχαμε με τη γει­το­νική χώρα. Τώρα έχουν όλη τη δυνα­τό­τητα πολυ­ε­πί­πεδα να ανα­πτύ­ξουν τις σχέσεις» σημειώ­νει.

Ακόμα, εκφρά­ζει την πεποί­θηση πως η Συμ­φω­νία των Πρεσπών μπορεί να απο­τε­λέ­σει πρότυπο επί­λυ­σης και άλλων δια­φο­ρών στην περιοχή μας. «Για μια περιοχή που είναι γνωστή για τις συγκρού­σεις και τα άλυτα προ­βλή­ματα, η Συμ­φω­νία αυτή είναι η πρώτη καλή είδηση μετά από πολλά χρόνια. Νομίζω ότι μπορεί να απο­τε­λέ­σει πρότυπο. Δεν είναι τυχαίο ότι από την Κύπρο το βλέπουν με πάρα πολύ ενδια­φέ­ρον και υπήρξαν Κύπριοι αρθρο­γρά­φοι και καθη­γη­τές οι οποίοι δια­τύ­πω­σαν ακριβώς αυτή τη σκέψη: πώς μπορεί να βοη­θή­σει άλυτες συγκρού­σεις στην ευρύ­τερη περιοχή. Το επόμενο μεγάλο θέμα είναι το Κόσοβο στα Βαλ­κά­νια, πολύ δύσκολο θέμα κι αυτό. Αλλά νομίζω ότι η δυνα­μική που δημιούρ­γησε η Συμ­φω­νία των Πρεσπών ανοίγει νέες προ­ο­πτι­κές και για την επίλυση εκείνου του θέματος».

Η ανα­πλη­ρώ­τρια καθη­γή­τρια στο Πάντειο μιλά και για την επόμενη ημέρα στις σχέσεις Ελλάδας-πΓΔΜ.«Έχουμε ακόμα ένα πολύ μακρύ δρόμο, που κυρίως η πλευρά της Βόρειας Μακε­δο­νίας πρέπει να απο­δεί­ξει έμπρα­κτα τη σοβα­ρό­τητα απέ­να­ντι στην υλο­ποί­ηση της Συμ­φω­νίας. Γιατί αυτό θα μπο­ρέ­σει να άρει και τις οποιεσ­δή­ποτε επι­φυ­λά­ξεις, βάσιμες ή αβά­σι­μες, υπήρχαν στην Ελλάδα. Η ίδια η Συμ­φω­νία προ­βλέ­πει ανα­λυ­τικά τα βήματα για τη δημιουρ­γία επι­τρο­πών για τα σχολικά βιβλία, για τη δημιουρ­γία επι­τρο­πών για τα εμπο­ρικά σήματα. Βέβαια, υπάρχει η μετα­βα­τική περί­ο­δος, γιατί αυτά τα πράγ­ματα δεν μπορούν να γίνουν από τη μία ημέρα στην άλλη. Σ Το θέμα των ταξι­διω­τι­κών εγγρά­φων ή άλλων εγγρά­φων δίνεται ένα περι­θώ­ριο κάποιων χρόνων. Κι αυτό είναι λογικό. Σκε­φτείτε όταν ενο­ποι­ή­θηκε η Ανα­το­λική με τη Δυτική Γερ­μα­νία, που μιλάμε ουσια­στικά για την ίδια χώρα, η οποία χωρί­στηκε μόνο 45 χρόνια, χρειά­στη­καν τέσσερα χρόνια για να ομο­γε­νο­ποι­η­θούν τα έγγραφα, για να μπο­ρέ­σει να υλο­ποι­η­θεί πλήρως το πλαίσιο της συμ­φω­νίας πάνω στο οποίο έγινε η ένωση των δύο Γερ­μα­νιών. Άρα χρειά­ζε­ται χρόνος, χρειά­ζε­ται συστη­μα­τική προ­σή­λωση στη Συμ­φω­νία και προ­σπά­θεια κι από τις δύο μεριές. Γιατί οποια­δή­ποτε προ­σπά­θεια να παρα­καμ­φθεί η Συμ­φω­νία, μόνο κακό μπορεί να κάνει στη σχέση των δύο χωρών και να δώσει ερεί­σματα σε αυτούς οι οποίοι είναι δύσπι­στοι για τη βιω­σι­μό­τητα του εγχει­ρή­μα­τος» σημειώ­νει.

Τέλος, η κ. Κοππά υπο­γραμ­μί­ζει πως «νομίζω ότι η θέληση υπάρχει. Οι δύο χώρες είναι απο­φα­σι­σμέ­νες να προ­χω­ρή­σουν μπροστά και ουσια­στικά να προ­χω­ρή­σει μπροστά η Βαλ­κα­νική και είμαι πολύ αισιό­δοξη».

 Δημή­τρης Χρι­στό­που­λος: Η συμ­φω­νία απε­λευ­θε­ρώ­νει μία δυνα­μική συνεν­νό­η­σης που ήταν παγω­μένη

Ως «ένα πολύ μεγάλο κεφά­λαιο της ειρη­νι­κής επί­λυ­σης των δια­φο­ρών στο Διεθνές Δίκαιο» και «μία πολύ σημα­ντική αρχή της ειρη­νι­κής συνύ­παρ­ξης των κρατών», χαρα­κτη­ρί­ζει τη Συμ­φω­νία των Πρεσπών ο καθη­γη­τής στο τμήμα Πολι­τι­κής Επι­στή­μης και Ιστο­ρίας Παντείου Πανε­πι­στη­μίου, Δημή­τρης Χρι­στό­που­λος μιλώ­ντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Η Συμ­φω­νία αυτή, όπως τονίζει, «απε­λευ­θε­ρώ­νει μια δυνα­μική συνενν­νό­η­σης που ήταν παγω­μένη, απο­τε­λεί ένα επί­τευγμα της διπλω­μα­τίας και των δύο κρατών» και ως τέτοιο «φυσικά είναι ένας συμ­βι­βα­σμός» ανάμεσα στα δύο μέρη. «Συμ­βι­βα­σμός που προ­κα­λεί ανα­τα­ραχή και ταραγ­μούς και στις δύο πλευρές» συμπλη­ρώ­νει.

Ο κ. Χρι­στό­που­λος απα­ντώ­ντας στο πώς η διεθνής κοι­νό­τητα θα συμ­μορ­φω­θεί με την απόφαση για αλλαγή της ονο­μα­σίας, σημειώ­νει πως είναι αυτή που πιέζει με κάθε τρόπο, εύλογο και μη, στην κατεύ­θυνση της επί­λυ­σης αυτής της δια­φο­ράς από τότε που αυτή η διαφορά υπάρχει. «Προ­βλέ­πε­ται, είναι δρο­μο­λο­γη­μένο νομο­τε­χνικά, ότι άπαξ και ολο­κλη­ρω­θούν τα βήματα του οδικού χάρτη που προ­βλέ­πει η Συμ­φω­νία των Πρεσπών- που ξεκι­νάει από το δημο­ψή­φι­σμα στη γείτονα, τη συνταγ­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση και κλείνει με την κύρωση της και του πρω­το­κόλ­λου ένταξης στο ΝΑΤΟ στη δική μας πλευρά-, τότε η διεθνής ονο­μα­σία της χώρας αλλάζει» επι­ση­μαί­νει.

Σε ό,τι αφορά στη συμβολή της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων, ο καθη­γη­τής στο τμήμα Πολι­τι­κής Επι­στή­μης και Ιστο­ρίας Παντείου Πανε­πι­στη­μίου επα­να­λαμ­βά­νει πως οτι­δή­ποτε εντάσ­σε­ται στην ευρύ­τερη προ­βλη­μα­τική της ειρη­νι­κής επί­λυ­σης των δια­φο­ρών, εντάσ­σε­ται και στη γεω­πο­λι­τική στα­θε­ρο­ποί­ηση μιας περιο­χής, και μάλιστα όταν αυτή δεν φημί­ζε­ται για τη στα­θε­ρό­τητά της.

Εστιά­ζο­ντας στη Συμ­φω­νία, ανα­δει­κνύει ως βασική της ιδιαι­τε­ρό­τητα ότι συνιστά κάτι πρω­το­φα­νές στην ιστορία του Διε­θνούς Δικαίου: την άρνηση ενός κράτους να απο­δε­χτεί την ονο­μα­σία ενός άλλου. «Είναι πρω­το­φα­νές διότι συνήθως τα κράτη αλλά­ζουν ονομασία- τις σπάνιες φορές που αλλάζουν- είτε επειδή τα ίδια το θέλουνε είτε επειδή ένας πόλεμος τα οδηγεί στην ταπεινή συμ­μόρ­φωση με τη βούληση των νικητών. Ένα τέτοιο παρά­δειγμα είναι το παρά­δειγμα της Αυστρίας».

Ο κ. Χρι­στό­που­λος εκφρά­ζει επίσης την άποψη πως «το πνεύμα της συν­θή­κης, η γραμμή της προ­σέγ­γι­σης και των αμοι­βαίων συμ­βι­βα­σμών προς την κατεύ­θυνση του κατευ­να­σμού των παθών ένθεν κακεί­θεν των συνόρων μπορεί να απο­τε­λέ­σει ένα μοντέλο και για άλλες τέτοιου τύπου συνο­μο­λο­γή­σεις διεθνών συμ­βά­σεων, όχι μόνο στην περιοχή μας αλλά και για αλλού».

Παράλ­ληλα, εκτιμά πως δεν θα αλλάξει δρα­στικά το οικο­νο­μικό τοπίο και συμπλη­ρώ­νει πως ούτως ή άλλως ο καπι­τα­λι­σμός βρίσκει λύσεις πολύ πριν τα κεφάλια των θερ­μο­κέ­φα­λων και από τις δύο πλευρές των συνόρων απο­φα­σί­σουν να συμ­μορ­φω­θούν ή όχι με τα απο­τε­λέ­σματα μιας συμ­φω­νίας. «Οι ελλη­νι­κές τρά­πε­ζες και τα ελλη­νικά κεφά­λαια είναι ήδη εδώ και 25 χρόνια, δηλώ­νουν παρόν στη γει­το­νική μας δημο­κρα­τία, παρά το γεγονός ότι το όνομα ήταν ακόμη μία εκκρε­μό­τητα» λέει, εκφρά­ζο­ντας την πεποί­θηση ότι η Συμ­φω­νία «θα δώσει μία δυνα­μική διότι θα απε­λευ­θε­ρώ­σει έτσι δυνά­μεις οι οποίες βρι­σκό­ντου­σαν σε μία συστολή. «Πάντως ούτε οι ελλη­νι­κές τρά­πε­ζες και τα σούπερ μάρκετ εμπο­δί­στη­καν από την εκκρε­μό­τητα του ονό­μα­τος για να δρα­στη­ριο­ποι­η­θούν στη γείτονα, ούτε οι γεί­το­νές μας εμπο­δί­στη­καν από την εκκρε­μό­τητα του ονό­μα­τος για να κάνουν τα μπάνια τους στην Χαλ­κι­δική» συμπλη­ρώ­νει.

Σε ερώτηση αν εκτιμά ότι θα υπάρξει αύξηση των εμπο­ρι­κών συναλ­λα­γών και τι θα γίνει με τα εμπο­ρικά σήματα, ο κ. Χρι­στό­που­λος ανα­φέ­ρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ πως για τα εμπο­ρικά σήματα προ­βλέ­πε­ται η σύσταση μιας μικτής επι­τρο­πής η οποία θα ανα­λά­βει να διευ­θε­τή­σει ό,τι τυχόν διαφορά υπάρχει σχετικά με τη χρήση το όρου “Μακε­δο­νι­κός” κ.λπ. Υπεν­θυ­μί­ζει ότι η ελλη­νική πλευρά δεν προ­σέρ­χε­ται μόνο με το δικό της θεσμικό οπλισμό στη Συμ­φω­νία εδώ, αλλά και με τη θεσμική περι­χα­ρά­κωση που της δίνει και το δίκαιο της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης επί του προ­κεί­με­νου. Ως εκτού­του, θεωρεί ότι στις λίγες φορές που πιθανόν θα προ­κύ­ψουν ζητή­ματα εμπο­ρι­κών σημάτων θα λυθούν χωρίς πολλά προ­βλή­ματα. Σε ό,τι αφορά τις εμπο­ρι­κές συναλ­λα­γές καθ’ αυτές, ανα­φέ­ρει πως περι­μέ­νει από τη Συνθήκη να δώσει μια ώθηση.

Ανα­φε­ρό­με­νος στις αλλαγές που φέρει η Συμ­φω­νία στις μεταξύ των δύο κρατών διπλω­μα­τι­κές σχέσεις και εδρες των Γρα­φείων Συν­δέ­σμων ο κ. Χρι­στό­που­λος εξηγεί ότι θα υπάρξει μία περί­ο­δος κατά την οποία θα εντα­χθούν και θα ορι­στι­κο­ποι­η­θούν οι διπλω­μα­τι­κές θέσεις κασι προ­σθέ­τει: «Εγώ είμαι καθη­γη­τής Πανε­πι­στη­μίου θα ήθελα πάρα πολύ να εντα­τι­κο­ποι­η­θεί η διεύ­ρυνση και στο πεδίο της ακα­δη­μαϊ­κής συνεν­νό­η­σης με τέτοιου είδους μέτρα εμπι­στο­σύ­νης και είμαι βέβαιος ότι συνο­λικά, αν υπάρχει βούληση, τέτοιου είδους κινή­σεις θα είναι το ερχό­μενο κεφά­λαιο στην κατεύ­θυνση της εδραί­ω­σης του πνεύ­μα­τος και του γράμ­μα­τος της συμ­φω­νίας. Αλλά γι’ αυτό πρέπει να υπάρχει βούληση από τις κυβερ­νή­σεις των δύο κρατών. Το μόνο σίγουρο είναι πάντως ότι από μόνη της η συνο­μο­λό­γηση της συμ­φω­νίας απε­λευ­θε­ρώ­νει μία δυνα­μική συνεν­νό­η­σης, η οποία τόσα χρόνια βρι­σκό­ταν παγω­μένη εξαι­τίας της δια­φο­ράς περί του ονό­μα­τος».

Τέλος, ο Δημή­τρης Χρι­στό­που­λος ανα­φέρ­θηκε και στις αλλαγές που θα δρο­μο­λο­γη­θούν στον τομέα της εκπαί­δευ­σης. «Οι αλλαγές στα σχολικά βιβλία και συνο­λικά οι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι δύο πολι­τι­κές κοι­νό­τη­τες βλέπουν το παρελ­θόν τους, κατά την άποψή μου είναι από τα πολύ σημα­ντικά κεφά­λαια στην κατεύ­θυνση της εδραί­ω­σης του πνεύ­μα­τος και του γράμ­μα­τος στη Συμ­φω­νία των Πρεσπών. Η συμ­φω­νία προ­βλέ­πει τη σύσταση επι­τρο­πής. Πιστεύω ότι υπάρχει πολλή δουλειά να γίνει εδώ και από τη μία και από την άλλη πλευρά των συνόρων. Πάντως η άλλη πλευρά ξεκινά ούτως ή άλλως με έναν περιο­ρι­σμό, που προ­βλέ­πε­ται από την ίδια τη Συμ­φω­νία, ότι ποτέ δεν ΘΑ μπορεί να ξανα-επιχειρήσει την οικειο­ποί­ηση του παρελ­θό­ντος της μακε­δο­νι­κής αρχαιό­τη­τος. Αυτό λύνει τα χέρια, εφόσον υπάρχει καλή βούληση και από τα δύο μέρη, προ­κει­μέ­νου να έρθουμε σε μία καλύ­τερη συνεν­νό­ηση σε ό,τι αφορά τα ζητή­ματα που χωρί­ζουν τους δύο λαούς, κυρίως στο πεδίο της μετα-οθωμανικής Μακε­δο­νίας. Γιατί το μακε­δο­νικό πρό­βλημα δεν είναι ένα πρό­βλημα το οποίο μας έρχεται από την αρχαιό­τητα, μας έρχεται από τη διάρ­κεια της οθω­μα­νι­κής αυτο­κρα­το­ρίας. Αν βγει από τη μέση ο ιδε­ο­λο­γι­κός βραχνάς της αρχαιό­τη­τας ο οποίος μας στοίχησε- σε μας και σε αυτούς- την τελευ­ταία 15ετία, τότε νομίζω ότι έχουμε λιγό­τερη δουλειά, όχι όμως ασή­μα­ντη. Θέλει πολλή δουλειά, για την οποία ευελ­πι­στούμε ότι υπάρ­χουν άνθρω­ποι και από τις δύο πλευρές που έχουν να κάνουν αυτά που πρέπει προ­κει­μέ­νου να το ολο­κλη­ρώ­σουν» υπο­στη­ρί­ζει.

Ηλίας Κου­σκου­βέ­λης: Η Συμ­φω­νία των Πρεσπών δημιουρ­γεί συν­θή­κες για το μέλλον, υπό την προ­ϋ­πό­θεση ότι οι δύο πλευρές θα εφαρ­μό­σουν και το γράμμα και το πνεύμα της συμ­φω­νίας

Η συμ­φω­νία δημιουρ­γεί συν­θή­κες για το μέλλον υπό την προ­ϋ­πό­θεση ότι οι δύο πλευρές θα εφαρ­μό­σουν και το «γράμμα και το πνεύμα» αυτής, λέει στο Αθη­ναϊκό – Μακε­δο­νικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων ο καθη­γη­τής Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Διεθνών και Ευρω­παϊ­κών Σπουδών του Πανε­πι­στη­μίου Μακε­δο­νίας, Ηλίας Κου­σκου­βέ­λης.

«Θεωρώ ότι η συμ­φω­νία ότι είναι μια έκφραση εμπι­στο­σύ­νης σε επίπεδο κυβερ­νη­τικό των δύο πλευρών, που δημιουρ­γεί συν­θή­κες για το μέλλον, υπό την προ­ϋ­πό­θεση ότι θα επι­χει­ρή­σουν να εφαρ­μό­σουν (οι δύο πλευρές) και το γράμμα και το πνεύμα της συμ­φω­νίας. Διότι η όλη λογική είναι αφενός μεν να εγκα­τα­λει­φθεί αυτό που ονο­μά­ζουμε αλυ­τρω­τι­σμό καθώς και η προ­σπά­θεια οικειο­ποί­η­σης πλευρών του ελλη­νι­κού πολι­τι­σμού και από την άλλη η Ελλάδα να βοη­θή­σει στο να συμ­με­τά­σχει το γει­το­νικό κράτος στους διε­θνείς οργα­νι­σμούς και προ­ο­δευ­τικά, μέσα από την πορεία προ­σαρ­μο­γής, στην “ευρω­παϊκή οικο­γέ­νεια”», τονίζει ο κ. Κου­σκου­βέ­λης.

Εκφρά­ζει, δε, την ελπίδα ότι οι αντίρ­ρο­πες δυνά­μεις που υπάρ­χουν «ειδικά στην πλευρά των Σκοπίων, να μην δημιουρ­γούν διαρκώς ζητή­ματα σε σχέση με την εφαρ­μογή της συμ­φω­νίας».

Αυτό που, όπως λέει ο καθη­γη­τής του ΠΑΜΑΚ, είναι ανα­γκαίο την επομένη της συμ­φω­νίας, είναι «να εκπο­νή­σουμε μία πολι­τική, η οποία αφενός θα υπάρχει για να παρα­κο­λου­θεί την εφαρ­μογή της συμ­φω­νίας εκ μέρους της άλλης πλευράς, από την άλλη πλευρά όμως να δια­σφα­λί­σει ότι το γει­το­νικό μας κράτος αλλά και τα υπό­λοιπα κράτη στη ΝΑ Ευρώπη θα πορεύ­ο­νται μαζί μας στον ευρω­παϊκό δρόμο».

Κι αυτό, διότι, όπως λέει ο κ. Κου­σκου­βέ­λης, «επί πολλές δεκα­ε­τίες δεν έχουμε μία συγκε­κρι­μένη πολι­τική», αλλά «δεν μπο­ρούμε να τα αφή­νουμε στην τύχη και όπως τα πράγ­ματα έρθουν. Κάναμε τη συμ­φω­νία, αλλά στην επόμενη μέρα θα πρέπει να εκπο­νή­σουμε μία πολι­τική μεσο­μα­κρο­πρό­θε­σμη».

Σε ό,τι αφορά την εφαρ­μογή της συμ­φω­νίας από τη διεθνή κοι­νό­τητα, ο κ. Κου­σκου­βέ­λης εκτιμά ότι «τα δυτικά κράτη θα προ­χω­ρή­σουν προς αυτή την κατεύ­θυνση καθώς η συμ­φω­νία, όπως προ­κύ­πτει από τις μέχρι τώρα δηλώ­σεις γίνεται πολύ θετικά απο­δε­κτή», ωστόσο, όπως λέει, «υπάρ­χουν και κράτη τα οποία δεν είναι ικα­νο­ποι­η­μένα από την επί­τευξη αυτής της συμ­φω­νίας και ενδε­χο­μέ­νως θα επι­χει­ρή­σουν να δημιουρ­γή­σουν προ­βλή­ματα».

Παρόλα αυτά, ο καθη­γη­τής του ΠΑΜΑΚ δεν θεωρεί «ότι το εύρος των θεσμι­κών τους δυνα­το­τή­των (σ.σ. των παρα­πάνω κρατών) είναι μεγάλο, εντού­τοις σε πολι­τικό – οικο­νο­μικό επίπεδο ενδε­χο­μέ­νως να δούμε κινή­σεις τους, οι οποίες θα δυσκο­λέ­ψουν την υλο­ποί­ηση των προ­νοιών της συμ­φω­νίας ή θα επι­χει­ρή­σουν να δημιουρ­γή­σουν κλίμα δυσπι­στίας».

Ο κ. Κου­σκου­βέ­λης εκτιμά, επίσης, πως η συμ­φω­νία μπορεί να συμ­βά­λει -υπό προϋποθέσεις- στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων.

«Η συμ­φω­νία», σημειώ­νει, «έχει ενο­χλή­σει κάποιες πολι­τι­κές δυνά­μεις περισ­σό­τερο στη Βουλ­γα­ρία, φαί­νε­ται ότι από πλευράς Αλβα­νίας η συμ­φω­νία γίνεται θετικά απο­δε­κτή, δεν έχουμε δει επίσης την επίσημη στάση ακόμα της Σερβίας, η οποία, για άλλους λόγους ενδε­χο­μέ­νως, μπορεί να μην είναι πολύ ικα­νο­ποι­η­μένη. Ωστόσο, θεωρώ πως γενι­κό­τερα και εφόσον ελεγ­χθούν κάποιες “σκο­τει­νές δυνά­μεις εθνι­κι­σμού” στη ΝΑ Ευρώπη, η συμ­φω­νία μπορεί να συμ­βά­λει σε μία γενι­κό­τερα μείωση των εντά­σεων, αφού μπορεί να θεω­ρη­θεί και ένα παρά­δειγμα ειρη­νι­κής επί­λυ­σης δια­φο­ρών».

Ανα­φο­ρικά με την οικο­νο­μία και κατά πόσο μπορεί η συμ­φω­νία να αλλάξει το τοπίο στην περιοχή, ο κ. Κου­σκου­βέ­λης επι­ση­μαί­νει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Δεν μπορώ να εκτι­μήσω πόσο μπορεί να αλλάξει το οικο­νο­μικό πεδίο διότι οι δυνά­μεις της αγοράς θέλουν μεν στα­θε­ρό­τητα, την οποία προ­φα­νώς μία τέτοια συμ­φω­νία προ­σφέ­ρει, ωστόσο κινού­νται με βάση την ευκαι­ρία που προ­σφέ­ρει κάθε κράτος ή ποιες είναι οι επι­χει­ρη­μα­τι­κές δυνα­τό­τη­τες οι οποίες προ­σφέ­ρο­νται ή ανα­πτύσ­σο­νται. Υπό αυτή την έννοια η δια­λεύ­κανση του τοπίου δημιουρ­γεί δυνα­τό­τη­τες ώστε να ανα­λη­φθούν πρω­το­βου­λίες. Βεβαίως το γει­το­νικό μας κράτος θα τύχει ενι­σχύ­σεων από τους δυτι­κούς θεσμούς κι αυτό θα συμ­βά­λει ως έναν βαθμό στη βελ­τί­ωση της οικο­νο­μι­κής κατά­στα­σης του ίδιου».

Κων­στα­ντί­νος Φίλης: «Να δώσουμε έναν άλλον αέρα στις διμε­ρείς σχέσεις»

«Αναμ­φί­βολα δια­μορ­φώ­νο­νται οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις για να εξο­μα­λυν­θούν οι σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών, θα έχουμε ούτως ή άλλως εγκα­θί­δρυση αντι­προ­σω­πειών διπλω­μα­τι­κών σε έκαστη χώρα και νομίζω ότι το επόμενο βήμα, που είναι και το πιο σημα­ντικό, είναι αφενός αυτό της εφαρ­μο­γής της ίδιας της Συμ­φω­νίας αφε­τέ­ρου -και κυρίως- το να βρούμε τον τρόπο ώστε αυτή η Συμ­φω­νία να λει­τουρ­γή­σει επ’ αμοι­βαία ωφέλεια για τις δύο χώρες», τονίζει ο διευ­θυ­ντής ερευνών του Ινστι­τού­του Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ) Κων­στα­ντί­νος Φίλης, μιλώ­ντας στο Αθη­ναϊκό – Μακε­δο­νικό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σεων για την επόμενη μέρα μετά την ψήφιση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών.

«Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα, επι­λύ­ο­ντας μία διαφορά, η οποία χρο­νί­ζει εδώ και του­λά­χι­στον 27 χρόνια, του­λά­χι­στον από την ίδρυση του γει­το­νι­κού κράτους και μετά, να δώσουμε έναν άλλον αέρα στις διμε­ρείς σχέσεις», σημειώ­νει ο κ. Φίλης, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας τη σημασία που έχει αυτή η πτυχή λόγω του υφέρ­πο­ντα ανθελ­λη­νι­σμού στο εσω­τε­ρικό της γεί­το­νος, που καλ­λιερ­γή­θηκε την εποχή της κυριαρ­χίας Γκρού­εφ­σκι, ο οποίος «χρέωνε στην Ελλάδα όλα τα δεινά που συνέ­βαι­ναν στη χώρα του».

«Αυτός ο ανθελ­λη­νι­σμός συν τω χρόνω θα μπο­ρούσε να μετρια­στεί και μετριά­ζο­ντάς τον, δημιουρ­γού­νται άλλες δυνα­τό­τη­τες και για τη δική μας επιρροή στη γει­το­νική χώρα και για την ανά­σχεση της μεγάλης επιρ­ροής τρίτων χωρών, όπως είναι η Τουρκία ή όπως είναι η Ρωσία», σημειώ­νει ο κ. Φίλης.

Ανα­φο­ρικά, δε, με το πώς θα προ­χω­ρή­σει η δια­δι­κα­σία της αλλαγής ονό­μα­τος στη διεθνή κοι­νό­τητα, επι­ση­μαί­νει: «Εφόσον τεθεί σε ισχύ η συνταγ­μα­τική τρο­πο­ποί­ηση, η οποία περι­λαμ­βά­νει και την αλλαγή του ονό­μα­τος “erga omnes” και εφόσον τα δύο μέρη θα ενη­με­ρώ­σουν τον ΟΗΕ, από εκείνη τη στιγμή τα κράτη τα οποία έχουν ανα­γνω­ρί­σει σήμερα τη FYROM ως Δημο­κρα­τία της Μακε­δο­νίας, θα πρέπει να την ανα­γνω­ρί­σουν ως Δημο­κρα­τία της Βόρειας Μακε­δο­νίας. Ήδη το Ισραήλ προέβη σε μια έμμεση διόρ­θωση του ονό­μα­τος των γει­τό­νων από Μακε­δο­νία σε Βόρεια Μακε­δο­νία αλλά τύποις αυτό θα γίνει από τη στιγμή που η γει­το­νική χώρα ζητήσει στον ΟΗΕ την αλλαγή της συνταγ­μα­τι­κής της ονο­μα­σίας».

Κληθείς να εκτι­μή­σει αν η ψήφιση της συμ­φω­νίας μπορεί να συμ­βά­λει στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων, ο κ. Φίλης, αφού επι­ση­μαί­νει πως η κατά­σταση, σήμερα, στα Βαλ­κά­νια δια­κρί­νε­ται από «κακή δια­κυ­βέρ­νηση» και είναι ρευστή και ασταθής, σημειώ­νει πως «οποια­δή­ποτε συμ­φω­νία έρχεται να διευ­θε­τή­σει μία χρο­νί­ζουσα διαφορά, ασφαλώς δίνει ένα πλαίσιο και κυρίως δίνει μια άλλη δυνα­μική».

«Δεν είμαι βέβαιος ότι αυτή η δυνα­μική θα αξιο­ποι­η­θεί επί παρα­δείγ­ματι στη διαφορά μεταξύ Κοσόβου – Σερβίας ή οποιεσ­δή­ποτε άλλες από τις δια­φο­ρές που υφί­στα­νται, αλλά σε κάθε περί­πτωση μία τέτοια λύση δίνει τον τόνο, θα μπο­ρούσε να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί και ως ένα μοντέλο διευ­θέ­τη­σης».

Σημειώ­νει, δε, ότι είναι ένας συμ­βι­βα­σμός, «ο οποίος είναι ισορ­ρο­πη­μέ­νος και γι’ αυτό έχουμε και τις έντονες αντι­δρά­σεις και στη μία και στην άλλη πλευρά, δεν είναι δηλαδή 99-1 υπέρ του ισχυρού» και προ­σθέ­τει πως «η διάθεση και η απο­φα­σι­στι­κό­τητα των δύο κυβερ­νή­σεων να βρουν έναν κοινό παρα­νο­μα­στή παρά τις δεδο­μέ­νες δια­φο­ρές τους και να κάνουν τις ανα­γκαίες παρα­χω­ρή­σεις, αυτή η διά­σταση θα μπο­ρούσε να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί από τον διεθνή παρά­γο­ντα ως υπό­δειγμα για την επίλυση άλλων δια­φο­ρών, που αυτή τη στιγμή αφορούν τα Δυτικά Βαλ­κά­νια».

Σε ό,τι αφορά το πώς η συμ­φω­νία μπορεί να αλλάξει το οικο­νο­μικό τοπίο στην περιοχή, ο κ. Φίλης ανα­φέ­ρει -μεταξύ άλλων- ότι «από στρα­τη­γική οικο­νο­μική παρου­σία αυτή τη στιγμή εμείς απέ­χουμε (στη γει­το­νική χώρα), δεν βρι­σκό­μα­στε μέσα σε κανέναν κλάδο της οικο­νο­μίας που να μπορεί να μας δίνει ένα λόγο αλλά και ρόλο στα τεκται­νό­μενα» και αυτό, όπως σημειώ­νει, «είναι κάτι το οποίο πρέπει να διορ­θώ­σουμε» με πολλή δουλειά.

Στο πλαίσιο αυτό θεωρεί λογική την ίδρυση, με έδρα τη Θεσ­σα­λο­νίκη, μέσα στα επόμενα χρόνια, μιας Γραμ­μα­τείας Βαλ­κα­νι­κών Υπο­θέ­σεων αντί του υπουρ­γείου Μακε­δο­νίας – Θράκης, που θα μπο­ρούσε να έχει «απευ­θείας αναφορά στον εκά­στοτε πρω­θυ­πουργό, θα ασχο­λείτο ακριβώς με αυτό το θέμα της οικο­νο­μι­κής, πολι­τι­στι­κής, εκπαι­δευ­τι­κής παρου­σίας της Ελλάδας και θα είχε ως στόχο να ενδυ­να­μώ­σει την χώρα μας στην ευρύ­τερη περιοχή συνο­λικά».

Χρι­στό­δου­λος Γιαλ­λου­ρί­δης : Η Ελλάδα δεν κερ­δί­ζει τίποτε από τη Συμ­φω­νία των Πρεσπών, οφέλη υπάρ­χουν για τα Σκόπια, τους δυτι­κούς και το ΝΑΤΟ

Τα Σκόπια απο­κτούν μια «διεθνή νομι­μο­ποί­ηση» στο παγκό­σμιο σύστημα κρατών, που «παρέ­χε­ται από την Ελλάδα», η οποία όμως «δεν κερ­δί­ζει τίποτε» από την κύρωση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών, ανα­φέ­ρει σε συνέ­ντευξη του στο ΑΠΕ–ΜΠΕ ο ομό­τι­μος καθη­γη­τής Διε­θνούς Πολι­τι­κής του Παντείου Πανε­πι­στη­μίου Χρι­στό­δου­λος Γιαλ­λου­ρί­δης. Ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης εκτιμά ότι η Συμ­φω­νία έχει οφέλη για τα Σκόπια, τους δυτι­κούς και το ΝΑΤΟ, αλλά όχι για τη χώρα μας και αμφι­σβη­τεί και την δυνη­τικά θετική επί­δραση της στην οικο­νο­μική ανά­πτυξη περιο­χής.

“Για τα Σκόπια σημαί­νει μια διεθνή νομι­μο­ποί­ηση, που παρέ­χε­ται από την Ελλάδα, που είναι πολύ σημα­ντική για τη στα­θε­ρό­τητα της χώρας αυτής, την ευρω­παϊκή προ­ο­πτική της και την οικο­νο­μική ανά­πτυξη της. Η Ελλάδα δεν κερ­δί­ζει τίποτε, γιατί ούτως ή άλλως είχαμε μια καλή σχέση με τα Σκόπια, πάντοτε, από τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Η Ελλάδα δεν είχε προ­βλή­ματα. Δεν ήταν ανα­γκαία η Συμ­φω­νία των Πρεσπών για να κερ­δί­σουμε την επι­κοι­νω­νία και την οικο­νο­μική μας παρου­σία στα Σκόπια, αυτή υπήρχε πάντοτε” τονίζει ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης.

Σε ότι αφορά τη νέα ονο­μα­σία της γει­το­νι­κής χώρας, όπως προ­βλέ­πε­ται από τη Συμ­φω­νία των Πρεσπών, ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης επι­ση­μαί­νει ότι “ανα­γκα­στικά” θα χρη­σι­μο­ποιεί­ται στις διε­θνείς επί­ση­μες συνα­ντή­σεις, αλλά όχι και στην καθη­με­ρι­νό­τητα, στην επι­κοι­νω­νία, στις επαφές.

«Στο “ταμπε­λάκι” στις διε­θνείς συνα­ντή­σεις θα λέγεται Βόρεια Μακε­δο­νία. Στη γλώσσα, τη διε­θνο­πο­λι­τική, δηλαδή, στην επαφή, στην παρου­σία στα διεθνή media θα είναι “μακε­δό­νες”, με ελλη­νική υπο­γραφή πλέον. Υπήρξε, μέσα από τη Συμ­φω­νία, εκχώ­ρηση γλώσσας και ιθα­γέ­νειας” υπο­στη­ρί­ζει ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης και προ­σθέ­τει : “Σε επίπεδο αντι­προ­σω­πειών θα υπάρχει το ταμπε­λάκι, όπου θα λέγεται Βόρεια Μακε­δο­νία, ανα­γκα­στικά, δηλαδή, στις διε­θνείς συνα­ντή­σεις, τις επί­ση­μες. Αλλά στην πολι­τική χρήση του όρου, που είναι πολύ πιο συχνή, στα ραδιό­φωνα, στις τηλε­ο­ρά­σεις, στα ΜΜΕ, παντού θα είναι “Μακε­δο­νία”. Θα είναι μια παρου­σία ταυ­τό­τη­τας “μακε­δο­νι­κής” διεθνώς. Τα κράτη είναι φορείς ταυ­το­τή­των».

Ο γνωστός διε­θνο­λό­γος αμφι­σβη­τεί επίσης την άποψη ότι η ψήφιση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών, διά της εισόδου της γει­το­νι­κής χώρας στο ΝΑΤΟ, θα συμ­βάλ­λει στην περαι­τέρω στα­θε­ρο­ποί­ηση των Βαλ­κα­νίων. «Δεν υπάρ­χουν προ­βλή­ματα στην περιοχή μας, τα οποία να επι­λύ­σει ή να διορ­θώ­σει το ΝΑΤΟ. Τα Σκόπια δεν είχαν δημιουρ­γή­σει ποτέ προ­βλή­ματα με την Ελλάδα, ούτε και υπήρχε περί­πτωση στο μέλλον. Τα προ­βλή­ματα με την Αλβανία δεν είναι αυτής της φύσης που να αντι­με­τω­πί­σει το ΝΑΤΟ. Η Σερβία είναι φιλική χώρα προς την Ελλάδα…. Εμείς, αντί­θετα, δια­σα­λεύ­ουμε τις σχέσεις μας με τη Ρωσία – δεν είναι εχθρι­κές – αλλά δεν είναι αυτές που θα μπο­ρούσε να είναι. Οι σχέσεις μας με τη Ρωσία ήταν δια­χρο­νικά καλές».

Σε ερώτηση εάν μπορεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί αυτή η Συμ­φω­νία ως πρότυπο επί­λυ­σης δια­φο­ρών μεταξύ άλλων χωρών, ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης απαντά αρνη­τικά. «Τα κράτη, όταν δια­πραγ­μα­τεύ­ο­νται, δια­πραγ­μα­τεύ­ο­νται για αμοι­βαίο όφελος. Δεν δια­πραγ­μα­τεύ­ο­νται για να δώσει το ένα στο άλλο, χωρίς να πάρει τίποτε. Διότι αμοι­βαίο όφελος σε αυτή την περί­πτωση δεν υπάρχει. Υπάρχει όφελος των Σκοπίων, υπάρχει όφελος των Δυτικών, υπάρχει όφελος του ΝΑΤΟ, δεν υπάρχει όφελος της Ελλάδας. Είναι παρά­δειγμα προς αποφυγή» υπο­στη­ρί­ζει.

Σε ό,τι αφορά το οικο­νο­μικό τοπίο στην ευρύ­τερη περιοχή μετά την υπερ­ψή­φιση της Συμ­φω­νίας, ο κ. Γιαλ­λου­ρί­δης ισχυ­ρί­ζε­ται ότι η επί­δραση της Συμ­φω­νίας των Πρεσπών είναι αδιά­φορη, του­λά­χι­στον για τα οικο­νο­μικά συμ­φέ­ρο­ντα της χώρας μας.

«Η Ελλάδα είχε και έχει οικο­νο­μική παρου­σία στο χώρο των Βαλ­κα­νίων, δεν επη­ρε­ά­ζε­ται αυτό από τη Συμ­φω­νία ή τη μη Συμ­φω­νία. Οι Έλληνες επι­χει­ρη­μα­τίες ήσαν και είναι παρό­ντες, δεν υπήρχαν αρνη­τικά αντα­να­κλα­στικά, υπήρχαν και υπάρ­χουν συναλ­λα­γές και καλές σχέσεις».

Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ