Μια νέα δημοκρατική αρχιτεκτονική: Η ευθύνη του ΠΑΣΟΚ

Ενόψει του Συνε­δρίου του ΠΑΣΟΚ, το πραγ­μα­τικό δια­κύ­βευμα δεν είναι οργα­νω­τικό αλλά βαθιά θεσμικό: πώς παρά­γε­ται, πώς ελέγ­χε­ται και σε ποιον λογο­δο­τεί η πολι­τική εξουσία στην Ελλάδα.

Η χώρα βιώνει σήμερα μια συστη­μα­τική θεσμική υπο­χώ­ρηση που αγγίζει τον πυρήνα του Κράτους Δικαίου. Η υπερ­συ­γκέ­ντρωση εξου­σίας έχει οδη­γή­σει στην απα­ξί­ωση των Ανε­ξάρ­τη­των Αρχών, στη μετα­τροπή του Κοι­νο­βου­λίου σε μηχα­νι­σμό απλής επι­κύ­ρω­σης προει­λημ­μέ­νων απο­φά­σεων και στη συρ­ρί­κνωση κάθε ουσια­στι­κού ελέγχου επί της εκτε­λε­στι­κής εξου­σίας. Αυτή η διά­βρωση των δημο­κρα­τι­κών αντι­βά­ρων δεν πλήττει μόνο τη δια­φά­νεια· υπο­νο­μεύει την ίδια την εμπι­στο­σύνη του πολίτη προς τους θεσμούς, δημιουρ­γώ­ντας ένα περι­βάλ­λον όπου η Τοπική Αυτο­διοί­κηση και οι κοι­νω­νι­κοί εταίροι περι­θω­ριο­ποιού­νται.

Αυτή η θεσμική διο­λί­σθηση δεν είναι τυχαία, είναι η λογική συνέ­πεια των αρχη­γι­κών κομ­μα­τι­κών δομών. Όταν τα κόμματα οργα­νώ­νο­νται προ­σω­πο­κε­ντρικά, με περιο­ρι­σμένη εσω­τε­ρική λογο­δο­σία και αδύ­να­μες συλ­λο­γι­κές δια­δι­κα­σίες, η μετα­φορά αυτού του μοντέ­λου στη δια­κυ­βέρ­νηση της χώρας καθί­στα­ται ανα­πό­φευ­κτη. Το πρό­βλημα, επο­μέ­νως, δεν αφορά μόνο το πρόσωπο που κυβερνά, αλλά τη λει­τουρ­γία των πολι­τι­κών οργα­νι­σμών που παρά­γουν την εξουσία.

Όταν η εσω­τε­ρική δημο­κρα­τία των κομ­μά­των απο­δυ­να­μώ­νε­ται, απο­δυ­να­μώ­νε­ται τελικά και η ίδια η δημο­κρα­τία της χώρας.

Το Άρθρο 29 του Συντάγ­μα­τος ορίζει ότι τα κόμματα οφεί­λουν να υπη­ρε­τούν την ελεύ­θερη λει­τουρ­γία του δημο­κρα­τι­κού πολι­τεύ­μα­τος. Ωστόσο δεν προ­βλέ­πει συγκε­κρι­μέ­νες εγγυ­ή­σεις εσω­κομ­μα­τι­κής δημο­κρα­τίας. Δεν κατο­χυ­ρώ­νει σαφή δικαιώ­ματα για τα μέλη, ούτε επι­βάλ­λει θεσμική λογο­δο­σία στις ηγεσίες.

Αυτό το θεσμικό κενό επέ­τρεψε στα­διακά τη μετά­βαση από τα «κόμματα αρχών» στα «κόμματα μηχα­νι­σμών». Η κρίση αντι­προ­σώ­πευ­σης που βιώνει σήμερα η δημο­κρα­τία δεν είναι άσχετη με το γεγονός ότι οι πολι­τι­κοί οργα­νι­σμοί λει­τουρ­γούν συχνά ως κλειστά συστή­ματα, όπου η συμ­με­τοχή των μελών περιο­ρί­ζε­ται και η εξουσία συγκε­ντρώ­νε­ται.

Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ιστο­ρικά ένα από τα πιο χαρα­κτη­ρι­στικά παρα­δείγ­ματα πολι­τι­κής δύναμης που οικο­δο­μή­θηκε μέσα από τη συμ­με­τοχή της κοι­νω­νίας και την αυτο­ορ­γά­νωση των μελών του.

Σε μια περίοδο όπου το πολι­τικό και κοι­νω­νικό κατε­στη­μένο ήταν βαθιά εδραιω­μένο, το ΠΑΣΟΚ κατά­φερε να συγκρο­τή­σει ένα ισχυρό κοι­νω­νικό ρεύμα, ακριβώς επειδή διέθετε ζωντα­νές οργα­νώ­σεις, ενεργά μέλη και συλ­λο­γι­κές δια­δι­κα­σίες. Οι τοπικές οργα­νώ­σεις, τα συνέ­δρια, οι εσω­κομ­μα­τι­κές συζη­τή­σεις και οι ανοι­χτές δια­δι­κα­σίες δια­μόρ­φω­ναν πολι­τική. Έτσι τα μηνύ­ματα του κινή­μα­τος έφταναν στην κοι­νω­νία όχι ως επι­κοι­νω­νιακή στρα­τη­γική, αλλά ως απο­τέ­λε­σμα συμ­με­το­χι­κής πολι­τι­κής λει­τουρ­γίας.

Αυτή η οργα­νική σχέση κόμ­μα­τος και κοι­νω­νίας ήταν που επέ­τρεψε στο ΠΑΣΟΚ να εκφρά­σει ευρύ­τερα κοι­νω­νικά στρώ­ματα και να προ­χω­ρή­σει σε βαθιές μεταρ­ρυθ­μί­σεις που σημά­δε­ψαν τη μετα­πο­λι­τευ­τική Ελλάδα.

Σήμερα όμως η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι δια­φο­ρε­τική σε όλο το πολι­τικό και κομ­μα­τικό φάσμα. Η απο­δυ­νά­μωση των συλ­λο­γι­κών κομ­μα­τι­κών δια­δι­κα­σιών, η μετα­τό­πιση της πολι­τι­κής προς την επι­κοι­νω­νιακή δια­χεί­ριση και η υπο­χώ­ρηση της συμ­με­το­χής των μελών έχουν δημιουρ­γή­σει ένα κενό ανάμεσα στα κόμματα και την κοι­νω­νία. Και αυτό το κενό τρο­φο­δο­τεί την κρίση εμπι­στο­σύ­νης προς το πολι­τικό σύστημα.

Η ανάγκη θεσμι­κής κατο­χύ­ρω­σης της δημο­κρα­τι­κής λει­τουρ­γίας των κομ­μά­των δεν απο­τε­λεί ελλη­νική ιδιαι­τε­ρό­τητα. Σε αρκετές ευρω­παϊ­κές χώρες, η εμπει­ρία της πολι­τι­κής κρίσης του 20ού αιώνα οδήγησε στη ρητή συνταγ­μα­τική ρύθμιση των κομ­μά­των.

Το χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερο παρά­δειγμα είναι η Γερ­μα­νία. Μετά την κατάρ­ρευση της Δημο­κρα­τίας της Βαϊ­μά­ρης και την εμπει­ρία του ναζι­σμού, οι συνταγ­μα­το­λό­γοι του μετα­πο­λε­μι­κού γερ­μα­νι­κού κράτους κατέ­λη­ξαν σε ένα σαφές συμπέ­ρα­σμα: η δημο­κρα­τία δεν μπορεί να προ­στα­τευ­θεί εάν τα κόμματα που τη συγκρο­τούν δεν λει­τουρ­γούν δημο­κρα­τικά.

Για τον λόγο αυτό, το γερ­μα­νικό Σύνταγμα (Grundgesetz) προ­βλέ­πει ρητά ότι:

«Η εσω­τε­ρική οργά­νωση των πολι­τι­κών κομ­μά­των οφείλει να αντα­πο­κρί­νε­ται στις δημο­κρα­τι­κές αρχές».

Η διάταξη αυτή δεν είναι συμ­βο­λική. Απο­τε­λεί θεσμική εγγύηση ότι οι πολι­τι­κοί οργα­νι­σμοί, οι βασικοί φορείς παρα­γω­γής πολι­τι­κής εξου­σίας, οφεί­λουν να λει­τουρ­γούν με κανόνες δημο­κρα­τίας, δια­φά­νειας και συμ­με­το­χής των μελών.

Δεν είναι τυχαίο ότι ώριμες δημο­κρα­τίες της Ευρώπης επέ­λε­ξαν να θεσμο­θε­τή­σουν τέτοιες εγγυ­ή­σεις. Ανα­γνώ­ρι­σαν ότι η ποιό­τητα της δημο­κρα­τίας μιας χώρας ξεκινά από τον τρόπο που λει­τουρ­γούν τα πολι­τικά της κόμματα.

Η ανα­γκαία τομή: Από την ανάθεση στη συμ­με­τοχή

Το ΠΑΣΟΚ, ως η ιστο­ρική παρά­ταξη των μεγάλων δημο­κρα­τι­κών μεταρ­ρυθ­μί­σεων, οφείλει να ηγηθεί μιας νέας θεσμι­κής τομής: της ανα­θε­ώ­ρη­σης του Άρθρου 29 του Συντάγ­μα­τος.

Μιας ανα­θε­ώ­ρη­σης που θα προ­βλέ­πει:

Υπο­χρε­ω­τική δημο­κρα­τική εσω­τε­ρική οργά­νωση για όλους τους πολι­τι­κούς σχη­μα­τι­σμούς

Συνταγ­μα­τική κατο­χύ­ρωση των δικαιω­μά­των και των υπο­χρε­ώ­σεων των μελών

Περιο­δική και ουσια­στική λογο­δο­σία της ηγεσίας και των οργάνων

Δια­φα­νείς δια­δι­κα­σίες στη λήψη απο­φά­σεων και τη λει­τουρ­γία των κομ­μά­των

Θεσμο­θέ­τηση ψηφια­κών εργα­λείων συμ­με­το­χής και εσω­κομ­μα­τι­κών δημο­ψη­φι­σμά­των για κρίσιμα ζητή­ματα

Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να θέσει την ανα­θε­ώ­ρηση του Άρθρου 29 ως σαφή πολι­τική δέσμευση της επό­με­νης συνταγ­μα­τι­κής ανα­θε­ώ­ρη­σης, προ­τεί­νο­ντας συγκε­κρι­μέ­νες θεσμι­κές εγγυ­ή­σεις για την εσω­κομ­μα­τική δημο­κρα­τία και την ουσια­στική συμ­με­τοχή των μελών.

Στην ψηφιακή εποχή, η συμ­με­τοχή και ο έλεγχος είναι πλέον τεχνικά εφικτά — άρα και θεσμικά ανα­γκαία. Στόχος δεν είναι να περιο­ρι­στεί η πολι­τική δράση των κομ­μά­των, αλλά να τεθούν ελά­χι­στες εγγυ­ή­σεις που θα απο­τρέ­πουν την υπερ­συ­γκέ­ντρωση εξου­σίας και θα ενι­σχύ­ουν τη συλ­λο­γική λει­τουρ­γία.

Η δημο­κρα­τία δεν εξα­ντλεί­ται στην εκλογή ηγεσιών. Θωρα­κί­ζε­ται όταν το μέλος δια­θέ­τει πραγ­μα­τικά δικαιώ­ματα: συμ­με­τοχή στις κρί­σι­μες απο­φά­σεις, πρό­σβαση στην ενη­μέ­ρωση και δυνα­τό­τητα ελέγχου της εξου­σίας. Χωρίς ισχυρά μέλη, τα κόμματα μετα­τρέ­πο­νται σε μηχα­νι­σμούς — και οι μηχα­νι­σμοί παρά­γουν συγκε­ντρω­τική εξουσία.

Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να μετα­τρέ­ψει το Συνέ­δριό του σε αφε­τη­ρία μιας ευρύ­τε­ρης δημο­κρα­τι­κής ανα­συ­γκρό­τη­σης της χώρας.

Δεν πρό­κει­ται απλώς για μια πολι­τική εναλ­λαγή στην εξουσία. Πρό­κει­ται για την ανάγκη οικο­δό­μη­σης ενός νέου πολι­τι­κού υπο­δείγ­μα­τος που θα απο­κα­θι­στά την εμπι­στο­σύνη των πολιτών στους θεσμούς και θα επα­να­συν­δέει την πολι­τική με την κοι­νω­νία.

Η δημο­κρα­τία πρέπει να επι­στρέ­ψει στην κοι­νω­νία και τα κόμματα να ξανα­γί­νουν εργα­λεία συμ­με­το­χής.

Αυτό είναι το πραγ­μα­τικό στοί­χημα για το μέλλον της χώρας.

Βάιος Καλο­πή­τας

Μέλος ΚΠΕ ΠΑΣΟΚ – Κινή­μα­τος Αλλαγής