Χριστούγεννα: Μύθοι, αλήθειες, περίεργα

Aγιος Βασίλης από την Και­σα­ρεία ή Santa claus από την Ολλαν­δία; Κομήτης, μετε­ω­ρί­της ή μήπως σου­περ­νόβα το άστρο της Βηθλεέμ; Και αυτοί οι μάγοι τι ήταν, πρό­γο­νοι του Ούρι Γκέλερ; Ο Χριστός γεν­νή­θηκε την 25η Δεκεμ­βρίου ή μήπως ήταν Ανοιξη; Γιατί το Χρι­στου­γεν­νιά­τικο δέντρο είναι έλατο και όχι βελα­νι­διά; Oι μύθοι, οι παρα­δό­σεις και οι ανα­φο­ρές των Ευαγ­γε­λι­στών για τη Γέννηση «προ­κα­λούν» τους επι­στή­μο­νες, ερευ­νη­τές, ιστο­ρι­κούς και λαο­γρά­φους.

Πότε γεν­νή­θηκε ο Χριστός

H Γέννηση του Χριστού στην εποχή της βασι­λείας του Ηρώδη αμφι­σβη­τή­θηκε έντονα από τους ιστο­ρι­κούς, καθώς είναι απο­δε­δειγ­μένο ότι ο Ηρώδης βασί­λευσε στην Ιουδαία από το 37 π.X. ως και το 4 π.X., δηλαδή τέσσερα χρόνια πριν από τη Γέννηση. Οι θεο­λό­γοι θεωρούν πάντως ότι πρό­κει­ται για λαθος που έκανε ενας μοναχός από την Αλε­ξάν­δρεια. Πεντα­κό­σια χρόνια μετά τη Βηθλεέμ, ο Διο­νύ­σιος προ­σπά­θησε να ορίσει την ημε­ρο­μη­νία της Γεν­νή­σεως του Χριστού, έχοντας ως βάση το 756 από κτίσεως της Ρώμης. Κατά τους θεο­λό­γους όμως έκανε λάθος προ­σέγ­γιση στις μετρή­σεις του κατά πέντε ή έξι έτη. Επο­με­νως, τώρα θα έπρεπε να υπο­δε­χθούμε το 2020!.

Γεν­νή­θηκε στις 25 Δεκεμ­βρίου; Οι περισ­σό­τε­ροι μελε­τη­τές συγκλί­νουν ότι δεν γεν­νή­θηκε αυτή την ημε­ρο­μη­νία, επι­κα­λού­με­νοι μεταξύ άλλων το γεγονός ότι το χειμώνα οι βοσκοί με τα κοπάδια τους δεν μπορεί να ήταν στην ύπαιθρο, αλλά στα χει­μα­διά. Το βεβαιο είναι ότι η επέ­τειος της Γέν­νη­σης εορ­τα­ζό­ταν ως και τα μέσα του 4ου αιώνα στις 6 Ιανουα­ρίου, μαζί με τα Θεο­φά­νια. Υπηρχε όμως ένα πρό­βλημα, που έχει να κάνει με την εξά­πλωση του Χρι­στια­νι­σμού. Η νεα θρη­σκεια έπρεπε να απα­ντή­σει σε ειδω­λο­λα­τρι­κές εορτές. Την ημε­ρο­μη­νία αυτή, την 25η Δεκεμ­βρίου, εορ­τά­ζο­νταν στην επι­κρά­τεια της Ρωμαϊ­κής αυτο­κρα­το­ρίας η μεγάλη εορτή του “ακα­τα­νί­κη­του” θεού Ήλιου (Dies Natalis Solis Invicti), αλλά και τα γενέ­θλια του Μίθρα. Ετσι στα μέσα του 4ου αιώνα για πρώτη φορά η Εκκλη­σία της Ρώμης εγείρει το ζήτημα του εορ­τα­σμού της Γέν­νη­σης. Και προ­φα­νώς επελέγη η 25η Δεκεμ­βρίου, προς αντι­κα­τά­σταση των παγα­νι­στι­κών γιορτών, όπως τα Σατουρ­νά­λια και τα Μπρου­μά­λια.

Γιατί στη Βηθλεέμ: Όπως σημειώ­νει η διδά­κτωρ Θεο­λο­γίας του ΑΠΘ, βιβλική θεο­λό­γος Ελένη Κασ­σε­λούρη «η Γέννηση του Ιησού στη Βηθλεέμ υπο­δη­λώ­νει τη σχέση με την απο­στολή από τον Θεό κάποιου βασιλιά Δαβι­δίδη, απο­γό­νου του Δαβίδ, που θα ελευ­θε­ρώ­σει το ιου­δαϊκό έθνος όχι μόνον από τους Ρωμαί­ους αλλά και από τις αμαρ­τίες του, εγκα­θι­δρύ­ο­ντας μια νέα πολι­τική και θρη­σκευ­τική τάξη».

Ποιος καθιέ­ρωσε αργία τα Χρι­στού­γεννα; Το 529 ο αυτο­κρά­το­ρας Ιου­στι­νια­νός, ο οποίος απα­γό­ρευσε την εργασία και τα δημόσια έργα κατά τη διάρ­κεια των Χρι­στου­γέν­νων και ανα­κή­ρυξε δημόσια αργία.

Τι σημαί­νει η λέξη Μεσσίας :«Ο όρος μεσσίας απο­τε­λεί ελλη­νική μετα­φορά του εβραϊ­κού όρου μασιάχ , που σημαί­νει «χρι­σμέ­νος», Χριστός. Αρχικά σήμαινε οποιο­δή­ποτε πρόσωπο το οποίο χριόταν με λάδι κατά την ανάληψη ενός αξιώ­μα­τος μεταξύ των αρχαίων Ισραη­λι­τών. Η χρι­στή­ρια δια­δι­κα­σία αφο­ρούσε τον Αρχιε­ρέα τον Βασιλιά και, μετα­γε­νέ­στερα, τους προ­φή­τες

Οι τρεις μάγοι

Πρώτος ανα­φέ­ρε­ται ονο­μα­στικὰ στους Μάγους ο Βέδας ο αιδέ­σι­μος (Venerαble Bede, 672-735), επι­φα­νὴς Αγγλος εκκλη­σια­στι­κὸς συγ­γρα­φέας, με τα ονόματα Γκα­θε­σπά, Μελχιὼρ και Βιθι­σα­ρεὰ

Ο Ευαγ­γε­λι­στής Ματ­θαίος δεν δίνει λεπτο­μέ­ρειες ούτε για τον αριθμό τους, ούτε για το τι ακριβώς ήταν αυτοί οι μάγοι, ίσως επειδή το θεω­ρούσε κάτι γνωστό και δεδο­μένο για τους ανθρώ­πους της εποχής του. H πλη­ρο­φο­ρία πάντως ότι έφτασαν από την Ανατολή οδηγεί στο συμπέ­ρα­σμα ότι έρχο­νταν από την Περσία, καθώς ανα­το­λικά της Παλαι­στί­νης δεν υπήρχαν άλλες χώρες, στις οποίες να υπήρχε παρά­δοση για μάγους με κάποια θετική σημασία της λέξης. Πράγ­ματι, στις περιο­χές εκείνες, μάγοι ονο­μά­ζο­νταν σοφοί, οι οποίοι ασχο­λού­νταν με τις φυσικές επι­στή­μες, την αστρο­νο­μία (αστρο­λο­γία ονο­μα­ζό­ταν τότε), την ιατρική, αλλά και με θρη­σκευ­τικά ζητή­ματα ή με από­κρυ­φες γνώσεις (μαντεία, ερμη­νεία φυσικών φαι­νο­μέ­νων, ονει­ρο­κρι­τική), και κατεί­χαν θέση βασι­λι­κών συμ­βού­λων, ακο­λου­θώ­ντας ακόμη και το στρατό στις εκστρα­τείες.

Τι ήταν το άστρο της Βηθλεέμ;

Αναφορά στο άστρο κάνει μόνο ο Ευαγ­γε­λι­στής Ματ­θαίος. Το Άστρο της Βηθλεέμ θα έπρεπε να ήταν κάτι το ασυ­νή­θι­στο, προ­κει­μέ­νου να τρα­βή­ξει την προσοχή των Μάγων και να έχει μεγάλη διάρ­κεια ζωής -εβδομάδες ή μήνες- ώστε να «οδη­γή­σει» τους Μάγους σε αυτό το μακρινό ταξίδι. Επίσης, δεν πρέπει να ήταν ορατό στον πολύ κόσμο, καθώς δεν υπάρχει αναφορά για αυτό από Γραμ­μα­τείς, Φαρι­σαί­ους ή από τους βοσκούς.

Ποιες είναι λοιπόν οι διά­φο­ρες επι­στη­μο­νι­κές εκδοχές:

Μετέωρο: Τα μετέωρα όμως δεν είναι καθόλου σπάνιο φαι­νό­μενο που να απο­τε­λεί ξεχω­ρι­στό σημάδι για τους Μάγους.

Κομήτης: Συνο­λικά, έχουν κατα­γρα­φεί έως και τη γέννηση του Χριστού 135 κομήτες. Όμως ήταν κομήτης, θα έπρεπε να τον έβλεπαν πολλοί. Εξάλλου, οι αρχαίοι λαοί θεω­ρού­σαν τους κομήτες ως προ­άγ­γε­λους δυσά­ρε­στων γεγο­νό­των και κατα­στρο­φών

Νόβα ή σου­περ­νόβα: Όταν ένα άστρο μετα­βλη­θεί σε σου­περ­νόβα μπορεί να εκπέμ­ψει εκα­τομ­μύ­ρια φορές περισ­σό­τερο φως και ακτι­νο­βο­λία απ’ ότι ο Ήλιος μας. Αλλά, πάλι κάτι τέτοιο θα ήταν ορατό απ όλους τους ανθρώ­πους, ενώ θα υπήρχε και κάποια κατα­γραφή από αστρο­νό­μους της εποχής.

Σύνοδος πλα­νη­τών ή συζυγία πλα­νη­τών: Η θεωρία αυτή δια­τυ­πώ­θηκε από τον Γιόχαν Κέπλερ, αλλά και πάλι θα είχε κατα­γρα­φεί από αστρο­νό­μους της εποχής, αφού δεν ήταν άγνωστο φαι­νό­μενο.

Το 1911, ο Γερ­μα­νός Alfred Jeremias υπο­στή­ριξε πως το Άστρο της Βηθλεέμ ήταν το λαμπρό­τερο άστρο του αστε­ρι­σμού του Λέοντος, ο Βασι­λί­σκος, ενώ το 1913 ο A. Stenzel υπο­στή­ριξε πως «οδηγός» των Μάγων ήταν ο κομήτης του Χάλεϊ.

O Aη Βασίλης

Αν όπως λένε τα κάλαντα είναι από την Και­σα­ρεία, γιατι τα παιδιά στέλ­νουν γράμ­ματα στο χωριό του Αη Βασίλη, κάπου στη Λαπωνία, και γιατί στο πασί­γνω­στο τρα­γου­δάκι είναι Santa Claus; Να τα ξεκα­θα­ρί­σουμε:

Ο δικός μας Άγιος Βασίλης είναι ένας πρω­το­χρο­νιά­τι­κος άγιος, κάτι ανάμεσα στον πραγ­μα­τικό Ιεράρχη της Και­σα­ρείας και σ’ ένα πρόσωπο συμ­βο­λικό του Ελλη­νι­σμού, που ξεκι­νούσε από τα βάθη της ελλη­νι­κής Ασίας, κι έφτανε την ίδια μέρα σ’ όλα τα πλάτη, από τον Πόντο ως την Επτά­νησο κι από την Ήπειρο ως την Κύπρο. Ξεκι­νούσε πεζο­πό­ρος, αμέσως μετα Χρι­στού­γεννα, με το ραβδί στο χέρι, και περ­νούσε απ’ τους διά­φο­ρους τόπους, καλό­βο­λος πάντα έπιανε κου­βέ­ντα με όσους συνα­ντούσε. Δεν ήταν φορ­τω­μέ­νος με δώρα, το μόνο που κου­βα­λούσε ήταν η ευλογία του και η «χαρά της γνώσης». Γι αυτό « βαστάει κόλλα και χαρτί, χαρτί και καλα­μάρι».

Στην Ευρώπη και ιδίως στην Ολλαν­δία υπήρχε ο Sinter Klaas, ο οποίος ήταν ο προ­στά­της των ναυ­τι­κών, των εμπόρων και των παιδιών. Τον 17ο αιώνα Ολλαν­δοί Καλ­βι­νι­στές μετα­να­στεύ­ο­ντας στην Αμερική πήραν μαζί τους και την εικόνα του Αγίου Νικο­λάου και έτσι «δημιουρ­γή­θηκε» ο Saint Nick και ο Santa Claus. Για ευνό­η­τους λόγους, δηλαδή για εμπο­ρι­κους, και εμείς ταυ­τί­σαμε τον δικό Αγιο Βασί­λειο με τον Δυτικο Αγιο του αγγλο­σα­ξω­νι­κού κόσμου.

Το 1931 η coca cola απο­φά­σισε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει τον Σάντα Κλάους στη χει­μω­νιά­τικη δια­φη­μι­στική της εκστρα­τεία και ανέθεσε σε έναν αμε­ρι­κανό καλ­λι­τέ­χνη, τον Χάντον Σάν­μπλομ, να τον σχε­διά­σει. Εκείνος, όπως ήταν φυσικο, επέλεξε τα χρώματα της Coca cola και έτσι μας προ­έ­κυψε ο κόκ­κι­νος Αγιος Βασί­λειος.

Το Χρι­στου­γεν­νιά­τικο δέντρο

Το πρώτο χρι­στου­γεν­νιά­τικο δέντρο έφερε στην Αθήνα ο Οθων το 1833. Για την ακρί­βεια, πρώτα στο Ναύπλιο και μετά στην Αθήνα, όπου μάλιστα οι κάτοι­κοι σχη­μά­τι­σαν ουρές για να το θαυ­μά­σουν.

Ως χρι­στου­γεν­νιά­τικο σύμβολο κατα­γρά­φε­ται περι το 750, όταν ο Άγιος Βονι­φά­τιος θέλησε να εξα­λεί­ψει την βελα­νι­διά των “ειδω­λο­λα­τρών” στην βελα­νι­διά, αντι­κα­θι­στώ­ντας την με το έλατο . Το πρώτο στο­λι­σμένο δένδρο εμφα­νί­στηκε στη Γερ­μα­νία το 1539 και τα πρώτα στο­λί­δια ήταν συσκευα­σμένα φαγητά ή είδη ρου­χι­σμού ή άλλα χρήσιμα είδη, που στο πέρασμα των χρόνων και με την άνοδο του βιο­τι­κού επι­πέ­δου εξε­λί­χθη­καν μόνο σε δια­κο­σμη­τικά αντι­κεί­μενα. Κατά την παρά­δοση ο πρώτος που στόλισε δέντρο ήταν ο Μαρ­τί­νος Λού­θη­ρος.

Βασι­λό­πιτα

Το έθιμο αυτό είναι πολύ παλαιό, με κατα­γωγή από την αρχαία εορτή των «Κρονίων», την οποία «εξέ­λι­ξαν» οι Φράγκοι, τοπο­θε­τώ­ντας ένα νόμισμα ή ένα …φασόλι μέσα στην πίτα, προ­κει­μέ­νου να ανα­κη­ρύ­ξουν τον «Βασιλιά της βραδιάς» ή τον «Φασου­λο­βα­σι­λιά». Υπάρχει όμως και η χρι­στια­νική εκδοχή του εθίμου. Κάποτε στη Και­σα­ρεία της Καπ­πα­δο­κίας, όταν επί­σκο­πος ήταν ο Μέγας Βασί­λειος,ήλθε να κατα­λά­βει και να λεη­λα­τή­σει την πόλη ο Έπαρχος της Καπ­πα­δο­κίας. Τότε ο Μέγας Βασί­λειος ζήτησε από τους πλού­σιους της πόλης του να μαζέ­ψουν ότι χρυ­σα­φικά μπο­ρού­σαν προ­κει­μέ­νου να τα παρα­δώ­σει ως “λύτρα” στον κατα­κτητή. Πράγ­ματι συγκε­ντρώ­θη­καν πολλά τιμαλφή. Κατά την παρά­δοση, όμως είτε επειδή μετά­νιωσε ο έπαρχος, είτε (κατ΄ άλλους) επειδή ο Άγιος Μερ­κού­ριος με πλήθος Αγγέλων απο­μά­κρυνε τον στρατό του, ο Έπαρχος δεν κατέ­κτησε την πόλη. Προ­κει­μέ­νου όμως ο Μέγας Βασί­λειος να επι­στρέ­ψει τα τιμαλφή στους δικαιού­χους και μη γνω­ρί­ζο­ντας σε ποιόν ανήκει τι, έδωσε εντολή να παρα­σκευα­στούν μικροί άρτοι. Μέσα τοπο­θέ­τησε τα νομί­σματα και τα τιμαλφή και την επομένη του εκκλη­σια­σμού διέ­νειμε τους άρτους στους κατοί­κους της πόλης του.

Η «Αγια Νύχτα»

Το τρα­γούδι “Άγια Νύχτα”, γρά­φτηκε» το 1818 από τον Αυστριακό ιερέα Τζόσεφ Μορ (Joseph Mohr). Το έγραψε επειδή το μουσικό όργανο της εκκλη­σίας είχε χαλάσει, μία μέρα πριν από την παρα­μονή των Χρι­στου­γέν­νων. Έτσι κάθισε και έγραψε ένα τρα­γούδι για να τρα­γου­δή­σουν οι πιστοί με συνο­δεία κιθάρας. Λίγο αργό­τερα το ίδιο βράδυ, τρα­γου­δί­στηκε το Άγια Νύχτα για πρώτη φορά!

Το πνεύμα των Χρι­στου­γέν­νων στα­μά­τησε τον πόλεμο

Τα μεσά­νυ­χτα της παρα­μο­νής Χρι­στου­γέν­νων του 1914, οι πυρο­βο­λι­σμοί από τα γερ­μα­νικά στρα­τεύ­ματα του Ά παγκο­σμίου πολέμου, στα­μά­τη­σαν και ξαφνικά άρχισαν να ακού­γο­νται χρι­στου­γεν­νιά­τι­κοι ρυθμοί από την πλευρά των Γερ­μα­νών. Νωρίς το πρωί οι Γερ­μα­νοί, βγήκαν από τα χαρα­κώ­ματα πηγαί­νο­ντας προς τα χαρα­κώ­ματα των συμ­μά­χων φωνά­ζο­ντας “Καλά Χρι­στού­γεννα”. Στην αρχή οι στρα­τιώ­τες των συμ­μά­χων νόμισαν ότι είναι κόλπο των Γερ­μα­νών, αλλά σύντομα βγήκαν και αυτοί από τα χαρα­κώ­ματα και έκαναν χει­ρα­ψίες με τους αντι­πά­λους τους. Η εκε­χει­ρία διήρ­κεσε λίγες μέρες και οι άντρες αντάλ­λα­ξαν μεταξύ τους τσιγάρα και πίτες τρα­γού­δη­σαν και στο τέλος έπαιξαν ποδό­σφαιρο.

thetoc.gr