Ο ανεξάντλητος λαϊκός πολιτισμός της Καρπάθου

Στις 3 Αυγού­στου 2016 παρου­σιά­στηκε στην Κάρπαθο σε πολυ­πλη­θές ακρο­α­τή­ριο ένας εντυ­πω­σιακά καλαί­σθη­τος και ογκώδης τόμος 1.133 σελίδων με τίτλο «Κάρ­πα­θος και Λαο­γρα­φία» ο οποίος περι­λαμ­βά­νει τις ειση­γή­σεις που έγιναν στο Δ’ Διεθνές Συνέ­δριο Καρ­πα­θια­κής Λαο­γρα­φίας (Κάρ­πα­θος, 8-12 Μαΐου 2013). Ψυχή των τεσ­σά­ρων ως τώρα σχε­τι­κών συνε­δρίων, με πρα­κτικά που αριθ­μούν πάνω από 4.000 σελίδες, είναι ο ομό­τι­μος καθη­γη­τής Λαο­γρα­φίας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών Μηνάς Αλ. Αλε­ξιά­δης, με ανε­κτί­μητη προ­σφορά στην ελλη­νική λαο­γρα­φία, όπως φαί­νε­ται από την ειδική μονο­γρα­φία που εκπό­νησε ο συνά­δελ­φός του στο Δημο­κρί­τειο Πανε­πι­στή­μιο Θράκης Μ. Γ. Βαρ­βού­νης (Αθήνα, 2016). Το συνέ­δριο, αφιε­ρω­μένο στη μνήμη του Ludwig Ross (1806-1859) και του Ντίνου Αντ. Μελά (1935-2011), συν­διορ­γά­νω­σαν ο Τομέας Βυζα­ντι­νής Φιλο­λο­γίας και Λαο­γρα­φίας της Φιλο­σο­φι­κής Σχολής του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, ο Καρ­πα­θια­κός Οργα­νι­σμός Πολι­τι­σμού, Αθλη­τι­σμού και Παι­δείας του Δήμου Καρ­πά­θου και το πρω­το­πο­ριακό από πολλές απόψεις Ινστι­τούτο Λαϊκού Πολι­τι­σμού Καρ­πά­θου του Τμή­μα­τος Φιλο­λο­γίας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών.

Οι 58 ανα­κοι­νώ­σεις καλύ­πτουν ποι­κί­λες πτυχές του λαϊκού πολι­τι­σμού, όπως: ιστορία της λαο­γρα­φι­κής έρευνας, παρα­δο­σιακό γλωσ­σικό ιδίωμα, έντε­χνος λαϊκός λόγος, λαϊκή τέχνη, λαϊκή λογο­τε­χνία, σχέση λαο­γρα­φίας -λογοτεχνίας, σύγ­χρονα και νεω­τε­ρικά λαο­γρα­φικά, μορφές κοι­νω­νι­κής συγκρό­τη­σης, μου­σι­κο­χο­ρευ­τική παρά­δοση, τοπική ενδυ­μα­το­λο­γία, τοπική ιατρική παρά­δοση, λαϊκή αγιο­λα­τρεία κ.ά. Οι ειση­γη­τές, ανάμεσα στους οποίους και δέκα ξένοι ερευ­νη­τές από διά­φο­ρες ευρω­παϊ­κές χώρες, αλλά και από τη μακρινή Αυστρα­λία και τις ΗΠΑ, είναι όλοι κατα­ξιω­μέ­νοι επι­στή­μο­νες οι οποίοι έφεραν στην επι­φά­νεια για πρώτη φορά πολλά νέα στοι­χεία.

Οι Ελληνες έχουν από την εποχή του πολυ­τα­ξι­δε­μέ­νου Οδυσσέα μέσα στο αίμα τους την περι­πέ­τεια της ανα­ζή­τη­σης καλύ­τε­ρης τύχης στην ξένη γη που οδηγεί σε νέες γνώσεις και εμπει­ρίες. Οι καρ­πά­θιοι μετα­νά­στες, άνθρω­ποι του καθη­με­ρι­νού μόχθου και της βιο­πά­λης, ευαί­σθη­τοι, τολ­μη­ροί και δημιουρ­γι­κοί, έζησαν και ζουν την πικρή και γλυκιά εμπει­ρία της ξενι­τιάς έχοντας μέρα-νύχτα στο μυαλό τους τα αγα­πη­μένα πρόσωπα που έμειναν στο νησί και τους περι­μέ­νουν ανυ­πό­μονα πότε θα επι­στρέ­ψουν, έστω και για λίγες εβδο­μά­δες το καλο­καίρι. Υπάρ­χουν στον τόμο που παρου­σιά­ζουμε εδώ έξοχες μελέτες οι οποίες συμπλη­ρώ­νουν το ψηφι­δωτό της μετα­να­στευ­τι­κής ιστο­ρίας των Καρ­πα­θίων. Ο πρώτος γνωστός καρ­πά­θιος μετα­νά­στης στην Αμερική, ο Νικό­λαος Μαστρο­πα­να­γιώ­της, άφησε το χωριό Πηγάδια σε ηλικία 32 ετών για να βρεθεί το 1872 μόνος κι έρημος στη Φιλα­δέλ­φεια. Τρία χρόνια αργό­τερα ο Ιωάννης Λει­βα­διώ­της από τις Μενετές εγκα­τα­στά­θηκε στη Νέα Ορλεάνη. Μυθι­στό­ρημα ολό­κληρο θα μπο­ρούσε να γραφτεί μόνο για τον βράχο της Δεσπο­τί­νας, το δια­χρο­νικό σύμβολο μετα­νά­στευ­σης για τους κατοί­κους Σπόων – Μεσο­χω­ρίου:

Αν σε ρωτήξου αν γελάς καμιά φορά το χρόνο, ναι λες, μα πάλι κλαί­γο­ντας, το καλο­καίρι μόνο.

Ο μαντι­να­δο­λό­γος Μηνάς Χαρα­τσο­χάρ­της που ζει στους Αντί­πο­δες τρα­γουδά στο­χα­στικά:

Στις δυο πατρί­δες βρί­σκο­νται του κόσμου αυτού τα κάλλη, πάει να ζήσεις εις την μια και πεθυ­μείς την άλλη.

Ο καθη­γη­τής Νίκος Μάρ­γα­ρης, που χάσαμε πριν από τρία χρόνια, στην εισή­γησή του «Φυτική βιο­ποι­κι­λό­τητα και κοι­νω­νική ερη­μο­ποί­ηση στο νησί της Καρ­πά­θου» ανα­φέ­ρε­ται στα βότανα του νησιού (σ. 632): «Η Κάρ­πα­θος έχει έκταση μόλις το ένα πέμπτο της Ρόδου, αλλά παρου­σιά­ζε­ται με τον ίδιο αριθμό φυτών. Εχουν κατα­γρα­φεί σ’ αυτήν περί τα 900 είδη. Περίπου τα μισά από την Κρήτη που είναι τριάντα (!) φορές μεγα­λύ­τερη».

Ο κόσμος αλλάζει, η υψηλή τεχνο­λο­γία δημιουρ­γεί νέα δεδο­μένα διεθνώς, γεγονός το οποίο απο­τυ­πώ­νε­ται σε πολλές μαντι­νά­δες με λεπτή αίσθηση του χιούμορ, όπως στην επόμενη:

Η Καρ­πά­θια τα δια­τη­ρεί πιστά τα έθιμά της μα μπαίνει και στο Facebook κι έχει τα κινητά της.

Η επι­και­ρό­τητα δένει αρμο­νικά με την παρά­δοση. Αυτό θα πει ζωντα­νός λαϊκός πολι­τι­σμός. Στα πρω­το­χρο­νιά­τικα κάλαντα καρ­πα­θια­κών παροι­κια­κών συλ­λό­γων Αττικής εκφρά­ζε­ται η ευχή:

Να φύγουν τα Μνη­μό­νια και ο Χριστός να στείλει και πάλι το χαμό­γελο εις τα δικά μας χείλη.

Χαρα­λα­μπά­κης, Χριστόφορος-To BHMA

Ο κ. Χρι­στό­φο­ρος Χαρα­λα­μπά­κης είναι ομό­τι­μος καθη­γη­τής Γλωσ­σο­λο­γίας του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών.