Γιατί ασφυκτιούν τα νησιά από πρόσφυγες

Η Συμ­φω­νία Ευρω­παϊ­κής Ενωσης – Τουρ­κίας αντέχει ακόμη παρά την εποχική αύξηση των ροών από τον Αύγου­στο κι έπειτα. Ωστόσο, το κλειδί για να βελ­τιω­θεί η κατά­σταση στα πέντε hotspots στα ελλη­νικά νησιά είναι η δια­μόρ­φωση προ­α­να­χω­ρη­σια­κών κέντρων που θα επι­τρέ­ψουν την ομα­λο­ποί­ηση των κοι­νω­νι­κών συν­θη­κών και των επι­στρο­φών στην Τουρκία. Αυτό επι­ση­μαί­νει μιλώ­ντας στο «Βήμα» ο ειδικός συντο­νι­στής της ΕΕ για την εφαρ­μογή της Δήλωσης ΕΕ – Τουρ­κίας Μάρτιν Φερφέι. Αναμ­φί­βολα, ο αργός ρυθμός των επι­στρο­φών απα­σχο­λεί τις Βρυ­ξέλ­λες, καθώς αυτός συνε­χί­ζε­ται παρά την πρό­σφατη απόφαση του Συμ­βου­λίου της Επι­κρα­τείας με την οποία ανα­γνω­ρί­ζε­ται η Τουρκία ως ασφαλής τρίτη χώρα.

Σύμφωνα με τα δια­θέ­σιμα στοι­χεία η αύξηση των ροών από την Τουρκία προς τα ελλη­νικά νησιά άρχισε να αυξά­νε­ται τον Αύγου­στο. Τον Ιούλιο ο μέσος όρος όσων έφθαναν καθη­με­ρινά ήταν 73 άτομα, με απο­τέ­λε­σμα όλον τον μήνα οι αφίξεις να ανέλ­θουν σε 2.249. Από τον Αύγου­στο, ο μέσος όρος ανήλθε σε 116 άτομα, τον Σεπτέμ­βριο ανήλθε σε 153 άτομα και τον Οκτώ­βριο μειώ­θηκε σε 135 άτομα. Συνο­λικά, οι αφίξεις ήταν 3.589 άτομα τον Αύγου­στο, 4.592 τον Σεπτέμ­βριο και 4.172 τον Οκτώ­βριο. Τον Νοέμ­βριο παρα­τη­ρεί­ται και πάλι αύξηση, καθώς τις πρώτες εννέα ημέρες του μήνα ο μέσος όρος ανερ­χό­ταν σε 140 άτομα και είχαν αφιχθεί 1.120 άνθρω­ποι.

«Οι αφίξεις έχουν ελαφρώς αυξηθεί από τον περα­σμένο Αύγου­στο. Δεν πρέπει να υπερ­βάλ­λουμε όμως. Υπάρχει 97% μείωση στις αφίξεις μετα­να­στών και προ­σφύ­γων στα νησιά σε σύγκριση με την περίοδο πριν από τη Δήλωση ΕΕ – Τουρ­κίας. Δια­κρί­νε­ται μια επο­χι­κό­τητα όπως συνέβη και το 2016, η οποία συν­δέ­ε­ται και με τον συνήθη καλό καιρό του Σεπτεμ­βρίου και του Οκτω­βρίου» τονίζει ο κ. Φερφέι. Πλη­ρο­φο­ρίες προ­ερ­χό­με­νες από κοι­νο­τι­κές πηγές και από τον Frontex τονί­ζουν πάντως ότι δεν δια­κρί­νουν λιγό­τερη προ­σπά­θεια από τις τουρ­κι­κές αρχές για τον έλεγχο των ροών προς τα ελλη­νικά νησιά καθώς και της δράσης των δια­κι­νη­τών.

Οι επι­στρο­φές προς την Τουρκία παρα­μέ­νουν το μεγάλο αγκάθι. Η επι­τά­χυνσή τους είναι ο μόνος τρόπος να απο­συμ­φο­ρη­θούν τα νησιά, από τη στιγμή που σύμφωνα με τα προ­βλε­πό­μενα από τη Δήλωση ΕΕ – Τουρ­κίας δεν μπορούν να υπάρ­ξουν μετα­κι­νή­σεις ατόμων προς την ενδο­χώρα. Σύμφωνα με τα στοι­χεία της 14ης Νοεμ­βρίου, 15.501 άνθρω­ποι βρί­σκο­νταν στα hotspots σε Λέσβο, Χίο, Σάμο, Κω και Λέρο, καθώς και στις υπό­λοι­πες δομές στα νησιά αυτά. Περισ­σό­τερα από 8.300 άνθρω­ποι βρί­σκο­νται στη Λέσβο, ενώ δρα­μα­τική είναι η κατά­σταση σε Σάμο και Χίο όπου οι δομές είναι πολύ μικρό­τε­ρες από τις ανάγκες.

«Η κατά­σταση στη Λέσβο, όπου οι αφίξεις είναι πιο αυξη­μέ­νες σε σχέση με τα υπό­λοιπα νησιά, είναι η δυσκο­λό­τερη» παρα­δέ­χε­ται ο κ. Φερφέι, αλλά, όπως προ­σθέ­τει, «δεν είναι σαφές για ποιον λόγο αυτό συμ­βαί­νει». Σύμφωνα με ελλη­νι­κές αλλά και ευρω­παϊ­κές πηγές, ίσως να ευθύ­νο­νται για αυτό τα δίκτυα των λαθρε­μπό­ρων ή να είναι δυσκο­λό­τερο να φύγει κάποιος από το νησί. Είναι πλέον σαφές όμως ότι το κρίσιμο στοι­χείο αφορά τη δημιουρ­γία προ­α­να­χω­ρη­σια­κών κέντρων στα νησιά, ώστε να μην εξα­φα­νί­ζο­νται είτε όσοι μετα­νά­στες είναι να επι­στρα­φούν είτε όσοι πρό­σφυ­γες έχουν ήδη δει τις αιτή­σεις ασύλου τους να περνούν την εξέταση πρώτου βαθμού.

«Η δημιουρ­γία προ­α­να­χω­ρη­σια­κών κέντρων είναι κλειδί για την ομαλή εφαρ­μογή της συμ­φω­νίας και για την κατά­σταση στα νησιά. Το παρά­δειγμα της Κω είναι χαρα­κτη­ρι­στικό, διότι από τότε που δημιουρ­γή­θηκε υπήρξε δρα­μα­τική μείωση των αφίξεων και βελ­τί­ωση της του­ρι­στι­κής κίνησης» υπο­γραμ­μί­ζει ο ειδικός συντο­νι­στής της ΕΕ. Αυτή τη στιγμή υπάρ­χουν μόλις δύο τέτοια κέντρα στα πέντε hotspots, ένα στην Κω και ένα στη Μόρια της Λέσβου. Tο πρώτο είναι δυνα­μι­κό­τη­τας 500 ατόμων και το δεύτερο 210 ατόμων, αν και στη Λέσβο το πρό­βλημα υπερ­βαί­νει την ύπαρξη ή μη προ­α­να­χω­ρη­σια­κού κέντρου. Το μικρό κέντρο που υπήρχε στη Χίο έκλεισε, ενώ στη Σάμο οι τοπικές αντι­δρά­σεις παρα­μέ­νουν σφοδρές.

Οι επι­στρο­φές πάντως σημειώ­νουν δρα­μα­τι­κές καθυ­στε­ρή­σεις και αυτό έχει ως απο­τέ­λε­σμα την επι­βά­ρυνση των δομών στα νησιά. Τούτο δε συμ­βαί­νει ενώ στη γει­το­νική Τουρκία έχει, με βάση τα επίσημα κοι­νο­τικά στοι­χεία, σημειω­θεί σημα­ντι­κό­τατη πρόοδος στην απορ­ρό­φηση των 3 δισ. ευρώ με σκοπό την παροχή ανθρω­πι­στι­κής βοή­θειας, την εκπαί­δευση των προ­σφύ­γων και την ένταξή τους στην κοι­νω­νία. Με βάση τα στοι­χεία που δόθηκαν στη δημο­σιό­τητα, έχουν υπο­γρα­φεί συμ­βό­λαια ύψους 1,78 δισ. ευρώ για 55 έργα και έχουν δια­νε­μη­θεί τα 2,9 από τα 3 δισ. ευρώ που έχουν εγκρι­θεί.

Ο Γιάννης Μου­ζά­λας έχει προ­σπα­θή­σει να επι­τα­χύ­νει το έργο των δευ­τε­ρο­βάθ­μιων επι­τρο­πών εξέ­τα­σης αιτη­μά­των ασύλου. Ωστόσο, από την έναρξη της Συμ­φω­νίας, τον Μάρτιο του 2016, έχουν γίνει 1.993 επι­στρο­φές, εκ των οποίων 801 εντός του 2016 και 604 εντός του 2017. Σε νομικό επίπεδο, κοι­νο­τι­κοί αξιω­μα­τού­χοι θεωρούν ότι ίσως απαι­τεί­ται απλο­ποί­ηση του πλαι­σίου διότι τα πολλά επίπεδα προ­σφυ­γής δυσχε­ραί­νουν την εφαρ­μογή της Συμ­φω­νίας.

Λει­τουρ­γούν 13 δευ­τε­ρο­βάθ­μιες επι­τρο­πές, ενώ υπάρχει και μία ανα­πλη­ρω­μα­τική επι­τροπή. Η ΕΕ θεωρεί ότι πρέπει να ανα­ζη­τη­θούν λύσεις για να επι­τα­χυν­θεί η δια­δι­κα­σία, π.χ. μέσω της μόνιμης απα­σχό­λη­σης των μελών των επι­τρο­πών ή και της λει­τουρ­γίας τους στα νησιά. Συνο­λικά, με βάση στοι­χεία της Κομι­σιόν, έχουν προ­χω­ρή­σει σε δεύτερο βαθμό 4.765 αιτή­ματα, εκ των οποίων έχει ληφθεί απόφαση για 2.777. Ο όγκος των αιτή­σεων είναι μεγάλος για την Υπη­ρε­σία Ασύλου και αν συνυ­πο­λο­γί­σει κανείς τις αλλαγές που έπρεπε να γίνουν στη δομή της, αλλά και τη διεκ­πε­ραί­ωση του προ­γράμ­μα­τος μετε­γκα­τά­στα­σης (όπου ως τις 22 Οκτω­βρίου 2017 είχαν γίνει απο­δε­κτά 22.701 αιτή­ματα και είχαν υλο­ποι­η­θεί τα 21.027), η αντα­πό­κρισή της είναι παρα­πάνω από ικα­νο­ποι­η­τική.

Ενα σημείο στο οποίο υπάρ­χουν δια­φο­ρε­τι­κές απόψεις είναι η δυνα­τό­τητα μετα­φο­ράς ανθρώ­πων από τα νησιά στην ενδο­χώρα, όπου έχουν δημιουρ­γη­θεί 23 δομές υπο­δο­χής – σε συν­δυα­σμό με εκεί­νους που μπορούν να δια­μεί­νουν σε δια­με­ρί­σματα που ενοι­κιά­ζει η Υπατη Αρμο­στεία του ΟΗΕ για τους Πρό­σφυ­γες. Κοι­νο­τι­κοί αξιω­μα­τού­χοι εκτι­μούν ότι η μετα­κί­νηση από τα νησιά στην ενδο­χώρα μπορεί να είναι πόλος προ­σέλ­κυ­σης για την έλευση περισ­σό­τε­ρων μετα­να­στών ή προ­σφύ­γων.

Περίπου το 50% όσων έχουν κάνει αίτηση ασύλου σε πρώτο βαθμό έχει μετα­φερ­θεί στην ενδο­χώρα με βάση τα δύο κρι­τή­ρια της οικο­γε­νεια­κής επα­νέ­νω­σης και της ευά­λω­της κατά­στα­σης. Σύμφωνα λοιπόν με στοι­χεία της 7ης Νοεμ­βρίου, από 21.3.2016 ως και 5.11.2017, ο συνο­λι­κός αριθμός απο­φά­σεων σε πρώτο βαθμό ανέρ­χε­ται σε περίπου 30.000, αλλά άνω του 50% αυτών αφορά άτομα που λόγω των προ­α­να­φερ­θέ­ντων κρι­τη­ρίων πρέπει να μετα­φερ­θούν στην ηπει­ρω­τική Ελλάδα. Ωστόσο οι Βρυ­ξέλ­λες έχουν ζητήσει αυστη­ρο­ποί­ηση αυτών των κρι­τη­ρίων ώστε να μην εξαι­ρού­νται τόσα άτομα από την ταχεία δια­δι­κα­σία στα νησιά.

Πηγή ΒΗΜΑ