30.000 νεκροί και παράλυτοι: Η νόσος που θέρισε τους Δωδεκανήσιους οφειλόταν σε μια τραγική ανακάλυψη

Είναι μια από τις ωραίες ταινίες της 20ετίας. «Το Σκά­φαν­δρο και η Πετα­λούδα». Αν δεν την έχετε δει, σας την προ­τεί­νουμε ανε­πι­φύ­λα­κτα, ψάξτε τη, αξίζει η ανα­ζή­τηση και κάθε δευ­τε­ρό­λε­πτο θέασης. Θα σας προ­τεί­ναμε και το βιβλίο, αλλά δυστυ­χώς έχει από καιρό εξα­ντλη­θεί. Το φιλμ δεν είναι μελό, παρότι θεω­ρη­τικά έμοιαζε κατα­δι­κα­σμένο να πάει προς τα εκεί. Γίνεται συγκλο­νι­στικό λόγω των ακρο­βα­τι­κών χει­ρι­σμών του σκη­νο­θέτη και του σπάνια διο­ρα­τι­κού τρόπου που προ­σεγ­γί­ζε­ται ένα βαρύ και ασήκωτο θέμα.

Πρό­κει­ται για την αληθινή ιστορία του Ζαν-Ντομινίκ Μπομπί, αρχι­συ­ντά­κτη του γαλ­λι­κού Εlle, ο οποίος έμεινε παρά­λυ­τος σε όλο του το σώμα στα 43 του έπειτα από βαρύ εγκε­φα­λικό και κατά­φερε, ανοι­γο­κλεί­νο­ντας το ένα του μάτι, το μόνο που μπο­ρούσε να κου­νή­σει, να υπα­γο­ρεύ­σει την αυτο­βιο­γρα­φία του. Το σκά­φαν­δρο, στον τίτλο, συμ­βο­λί­ζει τον εγκλω­βι­σμό του σώματος. Και η πετα­λούδα, τη φαντα­σία, που μπορεί να πετάξει υπό πάσα συνθήκη.

Η κατάρα πάντως που έντυσε στα μαύρα χιλιά­δες οικο­γέ­νειες στα Δωδε­κά­νησα, αλλά και αρκετά ακόμα νησιά του Αιγαίου και είχε να κάνει με σκά­φαν­δρο, κανένα χώρο δυστυ­χώς για «πετα­λού­δες» δεν μπόρεσε να αφήσει. Είχε μόνο εγκλω­βι­σμό: στο θάνατο, στην αρρώ­στια. Προς υπε­ρά­σπιση του κόσμου, ήταν εποχή άγνοιας αν την συγκρί­νουμε με τη σημε­ρινή, γινό­ντου­σαν έτσι λάθη που σήμερα θεω­ρούμε ανή­κου­στα.

Ο εκ του απο­τε­λέ­σμα­τος κατα­ρα­μέ­νος θησαυ­ρός ήταν τα σφουγ­γά­ρια. Γεμάτος ο βυθός του Αιγαίου από δαύτα τότε (στις μέρες μας είναι πρα­κτικά εξα­φα­νι­σμένα), τερά­στια η ζήτηση. Αρχικά οι τολ­μη­ροί και γεν­ναίοι άνδρες βου­τού­σαν με μόνο «όπλο» το πόσο άντεχαν να κρα­τή­σουν την ανάσα τους. Ήταν οι θρυ­λι­κοί γυμνοί δύτες, που βου­τού­σαν σε βάθος μέχρι και 30 μέτρων ζωσμέ­νοι με μια βαριά σκαν­δα­λό­πε­τρα – ένα κομμάτι μαρ­μά­ρου που τους βοη­θούσε να κατε­βούν γρήγορα και βαθιά.

Κι ύστερα, ήρθε το σκά­φαν­δρο. Μια επα­να­στα­τική τότε μέθοδος κατά­δυ­σης. Όταν παρου­σιά­στηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα και συγκε­κρι­μένα στη Σύμη, το 1863, ο κόσμος χει­ρο­κρο­τούσε με χαρά. Ο δύτης με σκά­φαν­δρο είχε τη δυνα­τό­τητα να παρα­μέ­νει στο βυθό περισ­σό­τερη ώρα από ότι ένας γυμνός δύτης. Φέρο­ντας πλήρη ενδυ­μα­σία (στολή, περι­κε­φα­λαία, χάλκινο θώρακα, παπού­τσια, βαρίδια στο στήθος) ενώ μια χει­ρο­κί­νητη αερα­ντλία με έμβολα έστελνε μέσω ενός σωλήνα, που ονο­μα­ζό­ταν μαρ­κού­τσι, φυσικό αέρα στην περι­κε­φα­λαία.

Όμως το «δώρο» έκρυβε φονικές παγίδες, κάτι που άπαντες αγνο­ού­σαν. Οι ντόπιοι βου­τού­σαν χωρίς στα­μα­τημό για να φέρουν τα σφουγ­γά­ρια στην επι­φά­νεια. Ώρες επί ωρών, κυνη­γώ­ντας το «όσο το δυνατόν περισ­σό­τερα», καθώς δού­λευαν με ποσοστά. Η χρήση ήταν αλό­γι­στη, οι τεχνι­κές άγνωστη λέξη ειδικά στην ανάδυση, όπως και οι προ­φυ­λά­ξεις ή οι πρώτες βοή­θειες στην πολύ συχνή περί­πτωση που κάτι πήγαινε στραβά.

Όταν άρχισαν οι θάνατοι και οι παρα­λύ­σεις, κανείς δεν ήξερε τι έφταιγε. Κανείς δεν μπο­ρούσε να κατα­λά­βει γιατί οι περισ­σό­τε­ροι σφουγ­γα­ρά­δες είτε έχαναν τη ζωή τους είτε κατέ­λη­γαν με παρα­λύ­σεις κάθε μορφής. Το γαλάζιο του Αιγαίου απέ­κτησε ξάφνου για φόντο το μαύρο χρώμα του πένθους.

Η αιτία για το κακό απο­κα­λύ­φθηκε από τον Γάλλο γιατρό, φυσικό, δικη­γόρο και φυσιο­λόγο, Πολ Μπερ. Αυτός έλυσε το μυστή­ριο εξη­γώ­ντας πως έφταιγε αυτό που πλέον είναι γνωστό ως «Νόσος των δυτών». Σύμφωνα με την Wikipedia έτσι ορί­ζουμε την παθο­λο­γική κατά­σταση που έρχεται ως απο­τέ­λε­σμα παρα­μο­νής του δύτη σε υπερ­βα­ρικό περι­βάλ­λον με πίεση πάνω από 2 ΑΤΜ και για χρονικό διά­στημα αρκετό, ώστε το δια­λυ­μένο στους ιστούς άζωτο να σχη­μα­τί­ζει κατά την ανάδυση φυσα­λί­δες, των οποίων το πλήθος και το μέγεθος δεν επι­τρέ­πει την ομαλή απο­μά­κρυνση μέσω του ανα­πνευ­στι­κού συστή­μα­τος

Τι συνέ­βαινε; Τα σκά­φαν­δρα δεν είχαν σύγ­χρονο μηχα­νι­σμό απο­συ­μπί­ε­σης και αρκετές φορές, σε μεγάλα βάθη έχαναν ουσια­στικό χρόνο μέχρι να ανέβουν στην επι­φά­νεια. Το απο­τέ­λε­σμα της μακρο­χρό­νιας αυτής παρα­μο­νής μέσα στο νερό, ήταν ότι η αυξη­μένη πίεση στο σκά­φαν­δρο «περ­νούσε» μέσα στο νωτιαίο μυελό, με απο­τέ­λε­σμα κατά την ανέλ­κυση να αλλάζει η ανα­λο­γία αερίων, κρα­τώ­ντας το νευρικό σύστημα περισ­σό­τερο άζωτο απ’ ότι έπρεπε. Έτσι οι δύτες εμφά­νι­ζαν παρέ­σεις, κυρίως σπα­στι­κές, ανά­λο­γης βαρύ­τη­τας με το χρόνο συμπί­ε­σης που δεχόταν το νευρικό σύστημα. Στις πιο βαριές περι­πτώ­σεις, ο δύτης πέθαινε.

Τα τραγικά απο­τε­λέ­σματα από την αλό­γι­στη χρήση του σκά­φαν­δρου φαί­νο­νται από το γεγονός ότι από το 1866 μέχρι το 1915 εκτι­μά­ται ότι σημειώ­θη­καν 10.000 θάνατοι και 20.000 παρα­λύ­σεις στα σπογ­γα­λιευ­τικά νησιά του Αιγαίου και κυρίως στα Δωδε­κά­νησα και στην Κάλυμνο, ενώ το ίδιο διά­στημα σημειώ­θη­καν μόνο 10 θάνατοι γυμνών δυτών. Το θέαμα των μαυ­ρο­ντυ­μέ­νων μητέρων, αδελφών και συζύγων και των σερ­νά­με­νων παλι­κα­ριών ήταν σχεδόν παντού, συγκλο­νι­στικό όσο και σπα­ρα­κτικό. Και επι­βιώ­νει ακόμα και σήμερα ως παρά­δοση και διήγηση, τόσο πολύ στοί­χισε στις τοπικές κοι­νω­νίες. Κι αυτό επειδή μια ανα­κά­λυψη – θεω­ρη­τικά ευλογία εξε­λί­χθηκε σε κατάρα.

Πηγή menshouse.gr