Η Τουρκία επί του «πεδίου»- του Ιωάννη Φλεβάρη

Η Τουρκία έχει τους δικούς της γεω­γρα­φι­κούς μύθους, πολλές πικρίες και εντο­νό­τατο αίσθημα αδικίας. Είναι μεγάλη και σημα­ντική χώρα με μέτωπο στο Αιγαίο, στον Εύξεινο Πόντο, τον Καύκασο, στην κεντρική Ασία και την Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Απο­τε­λούσε «front line State» πριν το τέλος του ψυχρού πολέμου, ενώ μετά την λήξη του απώλεσε την κεντρική γεω­πο­λι­τική της θέση ως θεμέλιο της δυτικής αμυ­ντι­κής διά­τα­ξης απέ­να­ντι στην πρώην Σοβιε­τική Ένωση. Σήμερα προ­σπα­θεί να απο­κα­τα­στή­σει τη θέση της με ανα­θε­ω­ρη­τι­κές ενέρ­γειες στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο και με προ­κλή­σεις στο θέμα των θαλασ­σίων οριο­θε­τή­σεων που προ­κα­λούν συμ­μα­χίες και συσπει­ρώ­σεις ενα­ντίον της και γενι­κό­τε­ρες αντι­δρά­σεις.

Δεν είναι αλάν­θα­στη η πολι­τική της αφού μετρά σημα­ντι­κές απο­τυ­χίες στις διε­θνείς επι­διώ­ξεις της. Το άνοιγμα τα στον «τουρ­κό­φωνο κόσμο», δεν βρήκε απήχηση στις κεντρο­α­σια­τι­κές χώρες που ούτως ή άλλως δεν κατα­νο­ούν επαρκώς την τουρ­κική γλώσσα. Πρω­τί­στως δεν διέθετε ανά­λο­γους πόρους ούτε πολι­τικό υπό­βα­θρο για να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει μια τέτοιας μορφής επέ­κταση της σφαίρας επιρ­ροής της. Φιλό­δοξη πρω­το­βου­λία της στον γεω­γρα­φικό χώρο της Μαύρης θάλασ­σας απε­τέ­λεσε η ίδρυση της Παρευ­ξεί­νιας Συνερ­γα­σίας (BSEC) με προ­σέγ­γιση της Ρωσίας και έδρα την Κων­στα­ντι­νού­πολη, η σημασία της οποίας όμως στα­διακά υπο­βαθ­μί­στηκε. Μετά την Αραβική άνοιξη επι­χεί­ρησε να ανα­δει­χθεί σε κέντρο του μου­σουλ­μα­νι­κού κόσμου με παγκό­σμια επιρροή μέσω του Οργα­νι­σμού Ισλα­μι­κής Συνερ­γα­σίας (OIC), αλλά οδη­γή­θηκε σε εχθρό­τητα με ισλα­μι­κές χώρες που παρα­δο­σιακά κατεί­χαν ή διεκ­δι­κού­σαν το ρόλο αυτό. Κυρίως όμως αν και προ­σπα­θεί επί μακρόν να εντα­χθεί στην Ευρω­παϊκή Ένωση, αντί να πλη­σιά­ζει, απο­μα­κρύ­νε­ται από τον δια­χρο­νικό και θεμε­λιώδη αυτό στόχο που στην παρούσα χρονική στιγμή ούτε η ίδια φαί­νε­ται να πιστεύει.

Είναι διά­δο­χος της Οθω­μα­νι­κής αυτο­κρα­το­ρίας που κατά το παρελ­θόν απο­τε­λούσε μία από τις Μεγάλες Δυνά­μεις και ονει­ρεύ­ε­ται να επα­νέλ­θει στην θέση αυτή. Εξα­κο­λου­θεί να είναι μεγάλη και ισχυρή χώρα, με πολυά­ριθμο στρά­τευμα και υπο­λο­γί­σιμη διεθνώς. Επι­χει­ρεί να ανορ­θώ­σει το κύρος της καθο­δη­γού­μενη επί δύο δεκα­ε­τίες από τον Πρόεδρο Τ. Ερντο­γάν έναν ηγέτη με αυτο­πε­ποί­θηση, μεγάλα σχέδια και νέο-οθωμανικές αντι­λή­ψεις που έχει οδη­γή­σει την Τουρκία από τον «Κεμα­λι­σμό» στο χώρο του πολι­τι­κού Ισλάμ.

Στις γεω­πο­λι­τι­κές εξε­λί­ξεις σημα­ντικό ρόλο δια­δρα­μα­τί­ζουν οι ιδέες χάραξης πολι­τι­κής. Αυτό πράττει η Τουρκία με την ιδε­ο­λο­γία της «γαλά­ζιας πατρί­δας» και την προ­σπά­θεια επι­κρά­τη­σης στην σημα­ντική «ενδιά­μεση περιοχή» που περι­λαμ­βά­νει, την περί­με­τρο της, τον Καύκασο, την Ανα­το­λική Μεσό­γειο και σύμφωνα με τις φιλο­δο­ξίες της ηγεσίας της, ολό­κληρο τον κόσμο. Προ­βάλ­λει και επι­βάλ­λει την ηγετική της θέση απέ­να­ντι σε άτολ­μους ή αδύ­να­μους δρώντες και επι­χει­ρεί στα ύδατα της Κυπρια­κής ΑΟΖ και της Ελλη­νι­κής υφα­λο­κρη­πί­δας παρε­μπο­δί­ζο­ντας τις ενερ­γεια­κές τους προ­σπά­θειες, τις θαλάσ­σιες οριο­θε­τή­σεις και την άσκηση πράξεων κυριαρ­χίας.

Η γεω­πο­λι­τική δύναται να απο­μυ­θο­ποιεί θεωρίες όπως αυτές της δήθεν «απο­μό­νω­σης της Τουρ­κίας» όσων επι­κα­λού­νται φρα­στικά το διεθνές δίκαιο και την νομι­μό­τητα χωρίς να προ­βαί­νουν σε απο­τε­λε­σμα­τι­κές ενέρ­γειες καθώς η πρω­το­βου­λία των κινή­σεων ανήκει σε όσους τολμούν. Στο πλαίσιο αυτό εντάσ­σο­νται τα μνη­μό­νια Τουρ­κίας – Λιβύης με την ευρη­μα­τική θαλάσ­σια οριο­θέ­τηση μεταξύ δυο χωρών που δεν είναι γει­το­νι­κές. Η στρα­τη­γική αυτή κίνηση ανα­τρέ­πει τα δεδο­μένα και δημιουρ­γεί μείζονα γεω­πο­λι­τικά ζητή­ματα στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Σημα­το­δο­τεί εξε­λί­ξεις, κίνδυνο ένοπλης σύρ­ρα­ξης, άξονες συνερ­γα­σίας, συμ­μα­χίες και αντι­πα­λό­τη­τες. Απαι­τού­νται από τις χώρες που θίγο­νται ικανές διπλω­μα­τι­κές κινή­σεις, διάθεση μέσων και η απαι­τού­μενη ισχύς.

Η Τουρκία πρω­τί­στως ενδια­φέ­ρε­ται για την γεω­πο­λι­τική της ανά­δειξη και την επέ­κταση της στην Μεσό­γειο και δευ­τε­ρευό­ντως για τα ενερ­γειακά ζητή­ματα. Δεν είναι παρα­γω­γός υδρο­γο­ναν­θρά­κων αλλά ενερ­γεια­κός κόμβος. Βλέπει το Τσεϊχάν ως το δικό της ενερ­γειακό Hab και χρη­σι­μο­ποιεί απει­λη­τική ρητο­ρική προς τους πετρε­λαϊ­κούς κολοσ­σούς για τις έρευνες στην Κύπρο. Τήρησε στο αρχικό στάδιο στάση ανα­μο­νής για να αξιο­λο­γή­σει τις προ­θέ­σεις της κυπρια­κής πλευράς στο ενερ­γειακό ζήτημα, εν αναμονή απο­τε­λε­σμά­των των πετρε­λαϊ­κών εται­ρειών στα τεμάχια της κυπρια­κής ΑΟΖ .

Με το τελευ­ταίο κατά σειρά στρα­τη­γικό σχέδιο «Mavi Vatan» παρά τα σοβαρά πολι­τικά, οικο­νο­μικά και κοι­νω­νικά της προ­βλή­ματα εμφα­νί­ζε­ται στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο ως Περι­φε­ρειακή υπερ­δύ­ναμη με αγέρωχη στάση έναντι των άλλων δρώντων όπως ΗΠΑ, Ε.Ε. Ρωσία, Αίγυ­πτος, Ισραήλ, Γαλλία, Σαου­δική Αραβία και ΗΑΕ και αίσθημα υπε­ρο­χής απέ­να­ντι σε Ελλάδα και Κύπρο. Η συμπε­ρι­φορά αυτή έχει θέσει σε κίνηση ισχυρό μηχα­νι­σμό δράσης – αντί­δρα­σης των θιγο­μέ­νων χωρών που τείνει να μετα­βά­λει εις βάρος της τα γεω­πο­λι­τικά δεδο­μένα. Η Τουρκία αντί­θετα με τις τερά­στιες φιλο­δο­ξίες της ίσως κληθεί σύντομα να υπο­χω­ρή­σει και να ανα­δι­πλω­θεί ή σε δια­φο­ρε­τική περί­πτωση, να απο­δεί­ξει τα λεγό­μενα της για την ικα­νό­τητα της να επι­κρα­τή­σει έναντι όλων, εκεί ακριβώς που η ίδια συνεχώς δηλώνει δια στό­μα­τος του Προ­έ­δρου της. Επί του «πεδίου».

Ιωάννης Φλε­βά­ρης

Αντι­πε­ρι­φε­ρειάρ­χης Νοτίου Αιγαίου