Σχεδιάζουν πόλεις, κτίρια και… πανηγύρια-10η συνάντηση Ελλήνων αρχιτεκτόνων από το ΤΕΕ Δωδεκανήσου

«Αν και είμαστε αρχι­τέ­κτο­νες και όχι ειδή­μο­νες σε θέματα στα­τι­κό­τη­τας, κατα­φέ­ραμε απο­δε­δειγ­μένα να οικο­δο­μή­σουμε μια στέρεη γέφυρα φιλίας». Με αυτήν τη φράση η κ. Ανα­στα­σία Παπαϊ­ω­άν­νου, Ροδί­τισσα αρχι­τέ­κτο­νας και μέλος του Τεχνι­κού Επι­με­λη­τη­ρίου Δωδε­κα­νή­σου, καλω­σο­ρί­ζει τους μου­σα­φί­ρη­δες συνα­δέλ­φους της στη Λέρο. Εδώ θα λάβει χώρα η δέκατη συνά­ντηση Ελλήνων αρχι­τε­κτό­νων από το ΤΕΕ Δωδε­κα­νή­σου και Τούρ­κους από το Επι­με­λη­τή­ριο Αρχι­τε­κτό­νων Μούγλων, υπό τον τίτλο «Αρχι­τε­κτο­νική του τόπου και αρχι­τε­κτο­νική του Τύπου» με τη συμ­με­τοχή συνο­λικά 100 επαγ­γελ­μα­τιών, μεταξύ των οποίων και ορι­σμέ­νοι φοι­τη­τές.

Το κλίμα στο παλαιό σχολείο στο Λακκί, σε ένα από τα πιο αντι­προ­σω­πευ­τικά κτίρια του ρασιο­να­λι­σμού, είναι παρα­πάνω από εορ­τα­στικό. «Απο­τε­λεί μια επε­τειακή συνά­ντηση, κάτι που απο­δει­κνύει ότι πλέον η πρω­το­βου­λία μας, που ξεκί­νησε το 2009, έχει απο­κτή­σει γερά θεμέλια», δηλώνει με ικα­νο­ποί­ηση ο πρό­ε­δρος του ΤΕΕ Δωδε­κα­νή­σου, Ιωάννης Γλυνός. Μία ή δύο φορές κάθε χρόνο οι αρχι­τέ­κτο­νες αφήνουν για λίγο τις οικο­δο­μές χωρίς επι­τή­ρηση και τα σχέδιά τους μισο­τε­λειω­μένα πάνω στα γραφεία τους και περνούν με το καρα­βάκι στην απέ­να­ντι «πλευρά». Τα επόμενα εικο­σι­τε­τρά­ωρα έχουν τη ευκαι­ρία να διε­ρευ­νή­σουν την αρχι­τε­κτο­νική κλη­ρο­νο­μιά του γείτονα αλλά και τη σύγ­χρονη οικο­δο­μική δρα­στη­ριό­τητα.

Η επι­τυ­χία, ωστόσο, συνί­στα­ται στο ότι το αντά­μωμα, που εν Ελλάδι έχει πραγ­μα­το­ποι­η­θεί στη Ρόδο, στην Κω, στην Πάτμο και στη Νίσυρο, δεν ανα­λώ­νε­ται απο­κλει­στικά σε επι­στη­μο­νικά θέματα. «Δεν θα είχε νόημα να περιο­ρι­ζό­μα­στε μόνο σε ειση­γή­σεις αρχι­τε­κτο­νι­κής φύσης, ο στόχος μας είναι να γνω­ρι­στούμε μεταξύ μας», διευ­κρι­νί­ζει η κ. Παπαϊ­ω­άν­νου, που είναι επι­φορ­τι­σμένη με τη διορ­γά­νωση, την οποία κάθε φορά «μπο­λιά­ζει» με πολι­τι­στι­κές δράσεις.

Φέτος, οι οικο­δε­σπό­τες Δωδε­κα­νή­σιοι «συστή­νουν» στους καλε­σμέ­νους τους το Λακκί μέσω μιας ιδιό­τυ­πης ξενά­γη­σης από τη Θεα­τρική Ομάδα Λέρου, τρία μέλη της οποίας κάνουν παντο­μίμα μπροστά από κάθε εμβλη­μα­τικό κτίριο της πόλης, που κάποτε έφερε την ιταλική επω­νυ­μία Porto Lago. Παρα­κο­λου­θώ­ντας τις αινιγ­μα­τι­κές κινή­σεις και γκρι­μά­τσες των ηθο­ποιών μπροστά από το θέατρο, για παρά­δειγμα, οι θεατές προ­σπα­θού­σαν να απο­κρυ­πτο­γρα­φή­σουν το ιστο­ρικό παρελ­θόν του. «Μας ενδια­φέ­ρει κάθε φορά να εμπλέ­κουμε στη δια­δι­κα­σία και την τοπική κοι­νω­νία», σημειώ­νει η κ. Παπαϊ­ω­άν­νου. Εξ ου και στην αυλή του δημο­τι­κού σχο­λείου, που σχε­διά­στηκε το 1934 από τον A. Benabiti, η ομάδα των αρχι­τε­κτό­νων ετοί­μασε για τους μαθητές ένα επι­δα­πέ­διο παι­χνίδι με τον χάρτη του οικι­σμού της Αγίας Μαρίνας, όπου κερ­δί­ζει όποιος γνω­ρί­ζει καλύ­τερα την αρχι­τε­κτο­νική παρά­δοση του τόπου τους.

Η συνά­ντηση θα ήταν στείρα, αν δεν υπήρχαν στιγμές διά­δρα­σης και αλλη­λε­πί­δρα­σης με φόντο μια αγα­πη­μένη και στους δύο λαούς δρα­στη­ριό­τητα – τον χορό. «Είμαι εντυ­πω­σια­σμέ­νος με τις επι­δό­σεις σας, πιάνετε κυριο­λε­κτικά τα βήματα στην… παρά­δοση», παρα­τη­ρεί με ενθου­σια­σμό ο κ. Αντώνης Ντα­λα­ρής από τον πολι­τι­στικό σύλλογο «Αρτεμις», ενώ δείχνει στην ελλη­νο­τουρ­κική παρέα τα βήματα από τον συρτό και άλλους χορούς των Δωδε­κα­νή­σων. «Διδάσκω συχνά ξένους, που κατά κανόνα δυσκο­λεύ­ο­νται πολύ», προ­σθέ­τει ο ίδιος, ενώ οι μαθητές του βρί­σκουν αφορμή για καλα­μπού­ρια. Δεν είναι, βέβαια, περί­εργο, καθώς η οικειό­τητα που έχει δημιουρ­γη­θεί πλέον είναι μεγάλη. «Η επι­κοι­νω­νία μας είναι σταθερή σε όλη τη διάρ­κεια του χρόνου», περι­γρά­φει αρχι­τέ­κτο­νας από την Κω, που όπως ομο­λο­γεί αδη­μο­νεί να έρθει η ώρα της τετρα­ή­με­ρης αρχι­τε­κτο­νι­κής από­δρα­σης. Οταν κάποιος δεν δίνει προ­σέρ­χε­ται, στέλνει αντί αυτού κάποιον φίλο ή συνερ­γάτη μαζί με ένα κουτί γλυκά για τους Ελληνες φίλους.

Ενθου­σια­σμός από… το ’86

«Επι­σκέ­φτηκα για πρώτη φορά την Ελλάδα οικο­γε­νεια­κώς το 1986», διη­γεί­ται στην «Κ» ο Ilhan Erkani, δια­κε­κρι­μέ­νος αρχι­τέ­κτο­νας στη γείτονα και «ψυχή» του εγχει­ρή­μα­τος. «Επέ­στρεψα στην Τουρκία ενθου­σια­σμέ­νος – με το τοπίο και τους ανθρώ­πους». Ως νεαρός αρχι­τέ­κτο­νας τότε στην Κων­στα­ντι­νού­πολη προ­τεί­νει, το 1991, στους συνα­δέλ­φους του ένα «ανα­γνω­ρι­στικό» δεκα­ή­μερο ταξίδι στην Ελλάδα, έπειτα από μια πρώτη επι­κοι­νω­νία με το αντί­στοιχο Επι­με­λη­τή­ριο. «Νοι­κιά­σαμε ένα πούλμαν και δια­σχί­σαμε οδικώς όλη τη χώρα», περι­γρά­φει. «Στην Καβάλα είχαμε μια θερ­μό­τατη υποδοχή από τον τότε δήμαρχο και νομάρχη, συνε­χί­σαμε στη Θεσ­σα­λο­νίκη, στην Αθήνα, στο Ναύπλιο και στην Κόρινθο».

Συντρώ­γο­ντας με τους Ελληνες συνα­δέλ­φους τους στους πρό­πο­δες της Ακρό­πο­λης, η ομάδα των Τούρκων αρχι­τε­κτό­νων είχε την ευκαι­ρία να θαυ­μά­σει την Πλάκα, που ήδη βρι­σκό­ταν σε καθε­στώς προ­στα­σίας. «Δεν είχαμε θεσμο­θε­τή­σει κάτι ανάλογο στην Τουρκία, οπότε το πλαίσιο προ­στα­σίας του Ελληνα νομο­θέτη στάθηκε για εμάς ως πρότυπο».

«Είχα δίκιο»

Επειτα από δέκα χρόνια, ο Ilhan μετα­κο­μί­ζει στα νότια της χώρας και προ­τεί­νει μια ανάλογη δράση στο νέο του επι­με­λη­τή­ριο, έχοντας πλέον την αυτο­πε­ποί­θηση πως η πρότασή του θα βρει ευήκοα ώτα από την άλλη πλευρά του Αιγαίου. «Και είχα δίκιο», λέει στην «Κ» μέσω της διερ­μη­νέως. «Γνω­ρι­στή­καμε και άλλαξε η εικόνα που είχε ο ένας για τον άλλο, που ήταν προϊόν παγιω­μέ­νων αντι­λή­ψεων, στε­ρε­ο­τύ­πων και της Ιστο­ρίας που διδά­σκε­ται στα σχολεία». Φυσικά, δεν συμ­με­ρί­ζο­νται όλοι αυτή την οπτική. «Πολλοί μου λένε επι­κρι­τικά “τα λύσαμε όλα τα άλλα θέματα με τους Ελληνες και τώρα ασχο­λεί­στε με την αρχι­τε­κτο­νική;”».

Γρίφος η αντι­με­τώ­πιση της αρχι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς

«Η μεγα­λύ­τερη πολε­ο­δο­μική παρέμ­βαση των Ιταλών στα Δωδε­κά­νησα εντο­πί­ζε­ται στη Λέρο, όπου το 1932 ίδρυσαν εξαρχής μια νέα πόλη, το Porto Lago» ανα­φέ­ρει, μεταξύ άλλων, στην εισή­γησή του ο καθη­γη­τής Αρχι­τε­κτο­νι­κής στο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λίας, δρ Βασίλης Κολώνας, που ειδι­κεύ­ε­ται στην ιστορία της αρχι­τε­κτο­νι­κής και έχει κάνει έρευνα πεδίου στο Λακκί.

Ηδη, από το 1923 είχε δημιουρ­γη­θεί στο νησί η μεγα­λύ­τερη στρα­τιω­τική βάση της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου, οπότε η ανάγκη για νέους χώρους κατοι­κίας οδήγησε την ιταλική διοί­κηση στην ανέ­γερση της νέας πόλης του Porto Lago. «Το σημε­ρινό Λακκί ιδρύ­θηκε ως αυτό­νομη ολότητα για να αντα­πο­κρι­θεί στις ανάγκες της πολι­τι­κής ζωής μιας στρα­τιω­τι­κής κοι­νό­τη­τας και απο­τε­λεί ένα εξαί­ρετο παρά­δειγμα ρασιο­να­λι­σμού», εξηγεί στην «Κ» ο καθη­γη­τής. Σήμερα, πλήθος κτιρίων, υπο­λείμ­ματα από την εποχή της ιτα­λι­κής κατοχής και των δια­φο­ρε­τι­κών ιδε­ο­λο­γι­κών προ­σεγ­γί­σεων στην τεχνο­τρο­πία, κοσμούν το Λακκί. Ορι­σμένα, όπως το δημο­τικό σχολείο με την περί­κλει­στη ημι­κυ­κλική αυλή, το θέατρο που κάποτε έφερε την επω­νυ­μία Teatro Roma, η αγορά με τον πτυχωτό τρούλο και το ρολόι χρη­σι­μο­ποιού­νται και σήμερα. Πολλά άλλα, όμως, όπως οι πάλαι ποτέ μονο­κα­τοι­κίες και διπλο­κα­τοι­κίες των Ιταλών αξιω­μα­τι­κών, μοιά­ζουν να μαρα­ζώ­νουν. «Το ελλη­νικό κράτος ήδη από το 1980 έχει κηρύξει ως δια­τη­ρη­τέα τα περισ­σό­τερα κτίρια της ιτα­λο­κρα­τίας, ενώ το Λακκί προ­στα­τεύ­ε­ται ως παρα­δο­σια­κός οικι­σμός από τα υπουρ­γεία Πολι­τι­σμού και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής», σημειώ­νει ο δρ Κολώνας. «Ωστόσο, δεν αρκούν η μη κατε­δά­φιση και η συνεχής χρήση των κτιρίων, απαι­τεί­ται και ένα πρό­γραμμα προ­στα­σίας και ανά­δει­ξης για να ανα­κτή­σουν τη θέση που τους αξίζει», συμπλη­ρώ­νει με νόημα.

Στο νησί τα κτίρια απο­τε­λούν σημείο ανα­φο­ράς αλλά και αντι­πα­ρα­θέ­σεων. Για πολλούς απο­τε­λούν μνημεία μιας πολυ­ε­τούς κατα­πί­ε­σης του ντόπιου πλη­θυ­σμού, μέρος του οποίου ανα­γκά­στηκε να απο­ποι­η­θεί την κτη­μα­τική του περιου­σία αντί πινα­κίου φακής, ώστε αυτά να κατα­σκευα­στούν. Ως εκ τούτου, η διάσωσή τους δεν τους συγκι­νεί. Αλλοι αντι­με­τω­πί­ζουν το ιστο­ρικό παρελ­θόν δια­φο­ρε­τικά, μακα­ρί­ζο­ντας τους Ιταλούς που άφησαν αυτά τα αρχι­τε­κτο­νικά δημιουρ­γή­ματα στην πατρίδα τους. Κάποιοι λίγοι βρί­σκουν την ισορ­ρο­πία μεταξύ των δύο άκρων, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας την αξία ενός πολυ­πο­λι­τι­σμι­κού παρελ­θό­ντος, που όμως δεν ωραιο­ποιούν. Εσχάτως, πλη­θαί­νουν οι φωνές όσων φιλο­δο­ξούν το Λακκί να εντα­χθεί στα μνημεία παγκό­σμιας κλη­ρο­νο­μιάς της Unesco, άλλοι πάλι αντι­προ­τεί­νουν να κηρυ­χθεί ιστο­ρι­κός οικι­σμός, ώστε να υπό­κει­ται στους τακτι­κούς ελέγ­χους του υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, για να απο­φευ­χθούν οι αυθαι­ρε­σίες στο μέλλον. Ανα­μέ­νε­ται να δούμε, ποια φωνή θα εισα­κου­στεί.

Σαν Πρι­γκη­πόν­νησα

«Ο τρόπος που η ιστο­ρική εξέλιξη αντι­κα­το­πτρί­ζε­ται στα κτίρια της Δωδε­κα­νή­σου μάς παρα­πέ­μπει στην ιδιαί­τερη αρχι­τε­κτο­νική κλη­ρο­νο­μιά των Πρι­γκη­πον­νή­σων», ανέφερε στην ομιλία της η Τουρ­κάλα καθη­γή­τρια Önal Feride στο Yldz Teknik Üniversitesi της Τουρ­κίας. «Η ανοι­κο­δό­μησή τους ξεκί­νησε στα μέσα του 19ου αιώνα, κατά την εποχή της του­λί­πας στην Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία, όπου επι­κρα­τούσε μια δυτι­κό­στροφη αντί­ληψη στην αρχι­τε­κτο­νική» επι­ση­μαί­νει η δρ Feride, ενώ προ­βάλ­λει φωτο­γρα­φίες από εμβλη­μα­τικά κτί­σματα, πάλαι ποτέ ιδιο­κτη­σίες Ελλήνων και Αρμε­νίων. «Οι τεχνί­τες προ­έ­κρι­ναν ως υλικά το ξύλο και την πέτρα» συμπλη­ρώ­νει, «σήμερα, συν­δέ­ουμε συνειρ­μικά τα νησιά με τις γάτες, τις άμαξες και τους κήπους». Τα οικο­δο­μή­ματα απο­τε­λούν τους ζωντα­νούς μάρ­τυ­ρες της Ιστο­ρίας. «Το ορφα­νο­τρο­φείο στην Πρί­γκηπο εξα­κο­λου­θεί να είναι το πιο μεγάλο ξύλινο κτίριο σε όλο τον κόσμο» υπεν­θυ­μί­ζει η καθη­γή­τρια. «Πολλά κτίρια έχουν κηρυ­χθεί δια­τη­ρη­τέα, ωστόσο ο σχε­τι­κός νόμος άργησε να εφαρ­μο­στεί, με συνέ­πεια πολλά αρι­στουρ­γή­ματα να κατα­στρα­φούν», κατα­λή­γει.

Οι συζη­τή­σεις των αρχι­τε­κτό­νων συχνά παίρ­νουν τη μορφή group therapy, καθώς μπορούν να μοι­ρα­στούν έγνοιες και προ­βλη­μα­τι­σμούς, που οι μη αρχι­τέ­κτο­νες μάλλον δεν συμ­με­ρί­ζο­νται. «Δια­πι­στώ­νουμε και στις δύο χώρες, πόσο κατα­λυ­τι­κός είναι ο ρόλος της τοπικής αυτο­διοί­κη­σης στη δια­μόρ­φωση του αρχι­τε­κτο­νι­κού τοπίου» υπο­στη­ρί­ζει ο αρχι­τέ­κτο­νας Ilhan Erkani, «καθώς είναι οι υπη­ρε­σίες της που εκδί­δουν τις απαι­τού­με­νες άδειες για την ανέ­γερση κτιρίων». Οπως με πικρία ομο­λο­γεί, «σε εμάς, πάντοτε, λίγους μήνες πριν από τις εκλογές, οι νόμοι χαλα­ρώ­νουν και τότε δίδεται το πράσινο φως για πολλές παρά­νο­μες κατα­σκευές».

Φαρα­ω­νικά ξενο­δο­χεία

Μοιραία, η συζή­τηση οδη­γεί­ται στα φαρα­ω­νι­κών δια­στά­σεων ξενο­δο­χεία που βρί­σκο­νται στα μικρα­σια­τικά παράλια της Τουρ­κίας. «Πρό­κει­ται για νέες κρατικά υπο­στη­ρι­ζό­με­νες του­ρι­στι­κές επεν­δύ­σεις, στις οποίες παρα­χω­ρή­θη­καν ακόμα περιο­χές προ­στα­τευό­με­νες για αρχαιο­λο­γι­κούς, περι­βαλ­λο­ντι­κούς ή ιστο­ρι­κούς λόγους», εξηγεί. «Αυτό απο­τέ­λεσε ένα κοινό φαι­νό­μενο της δεκα­ε­τίας του ’90, όπως άλλωστε και η εξά­πλωση της κατα­σκευής εξο­χι­κής κατοι­κίας».

Καθη­με­ρινή