“Αναπτυξιακή ανασυγκρότηση στο νησιωτικό χώρο”

Αρθρο του ανα­πλη­ρωτή καθη­γητή Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου κ.  Γ. Σπιλάνη

Εφτασε η εποχή να γίνουν τα συνέ­δρια ανα­πτυ­ξια­κής ανα­συ­γκρό­τη­σης στα νησιά του Αιγαίου και κανένας διά­λο­γος έχει γίνει μεταξύ των φορέων της Αυτο­διοί­κη­σης, του επι­χει­ρη­μα­τι­κού κόσμου αλλά και των πολιτών, για το πώς εμείς οι ίδιοι οι νησιώ­τες βλέ­πουμε την έξοδο από τη πολύ­πλευρη κρίση που βιώ­νουμε τα τελευ­ταία χρόνια. Κρίση που δεν άφησε ανε­πη­ρέ­α­στες ούτε τις του­ρι­στι­κές ναυαρ­χί­δες της χώρας παρά τη φαι­νο­με­νική ευη­με­ρία των αριθμών. Στη γενική αφωνία, θα επι­χει­ρή­σουμε να δια­τυ­πώ­σουμε και να θέσουμε σε δημόσιο διάλογο τις δικές μας απόψεις, ελπί­ζο­ντας να σπά­σουμε τη σιωπή.

 

Τα νησιά είναι περιο­χές με ειδικά χαρα­κτη­ρι­στικά: μικρό μέγεθος με περιο­ρι­σμένη αγορά και ανε­παρ­κείς φυσι­κούς πόρους, απο­μό­νωση και περι­φε­ρεια­κό­τητα (από­σταση από τα κέντρα λήψης απο­φά­σεων και παροχής ανώ­τε­ρων υπη­ρε­σιών), αλλά σημα­ντι­κούς πολι­τι­στι­κούς και περι­βαλ­λο­ντι­κούς πόρους. Τα χαρα­κτη­ρι­στικά αυτά έχουν ως απο­τέ­λε­σμα την αύξηση του κόστους της λει­τουρ­γίας των επι­χει­ρή­σεων, την αύξηση του κόστους παρα­γω­γής και λει­τουρ­γίας υπο­δο­μών και υπη­ρε­σιών δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος από το κράτος και υψη­λό­τερο κόστος ζωής για τους κατοί­κους. Το αυξη­μένο κόστος παρα­γω­γής σε συν­δυα­σμό την αδυ­να­μία δημιουρ­γίας οικο­νο­μιών κλί­μα­κας και συγκέ­ντρω­σης, αλλά και υψηλής προ­σπε­λα­σι­μό­τη­τας, καθι­στούν τα νησιά μη αντα­γω­νι­στι­κές περιο­χές (όπως απο­τυ­πώ­νει ο ευρω­παϊ­κός δείκτης αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας) και μη ελκυ­στι­κές με κλασ­σι­κούς όρους για εγκα­τά­σταση δρα­στη­ριο­τή­των και ανθρώ­πων. Ταυ­τό­χρονα η έλλειψη πόρων λόγω του περιο­ρι­σμέ­νου χώρου καθιστά το όλο σύστημα εύθραυ­στο τόσο οικο­νο­μικά όσο και κοι­νω­νικά και περι­βαλ­λο­ντικά.

 

Από την άλλη πλευρά το πλούσιο φυσικό και πολι­τι­στικό περι­βάλ­λον τους αλλά και η μικρή τους κλίμακα, τα καθιστά περιο­χές με υψηλή ποιό­τητα ζωής που προ­σελ­κύει τόσο επισκέπτες-τουρίστες όσο και μια δια­φο­ρε­τική κατη­γο­ρία ατόμων που θέλουν να εγκα­τα­στα­θούν ή και να παρα­μεί­νουν. Σε πολλά νησιά η άναρχη του­ρι­στική ανά­πτυξη έχει ήδη δημιουρ­γή­σει αρνη­τι­κές συνέ­πειες που πρέπει να αντι­με­τω­πι­στούν με ολο­κλη­ρω­μέ­νες παρεμ­βά­σεις.

 

Ταυ­τό­χρονα στη πλειο­ψη­φία των νησιών υπάρ­χουν παρα­δο­σια­κές παρα­γω­γι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες που βασί­ζο­νται σε τοπι­κούς πόρους και ιδιαί­τε­ρες δια­δι­κα­σίες με απο­τέ­λε­σμα να παρά­γο­νται προ­ϊ­ό­ντα (κυρίως αγρο­δια­τρο­φής) υψηλής ποιό­τη­τας όπως φαί­νε­ται από τα πολλά σήματα ΠΟΠ και ΠΓΕ που υπάρ­χουν στα νησιά.

 

Η παρα­γω­γική ανα­συ­γκρό­τηση στα νησιά μπορεί να στη­ρι­χθεί στους δύο κλάδους αυτούς και ταυ­τό­χρονα να υπο­στη­ρι­χθεί η δημιουρ­γία θετικού πλαι­σίου (με τη παροχή υπη­ρε­σιών δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος σε ικα­νο­ποι­η­τικό επίπεδο από το κράτος) για προ­σέλ­κυση και άλλων δράσεων.

 

Ο προ­τει­νό­με­νος τρόπος υπέρ­βα­σης του προ­βλή­μα­τος είναι:

(α) η εστίαση στη παρα­γωγή προ­ϊ­ό­ντων και υπη­ρε­σιών ποιό­τη­τας με αξιο­ποί­ηση των (μονα­δι­κών) τοπικών φυσικών, πολι­τι­στι­κών και παρα­γω­γι­κών πόρων των νησιών απευ­θυ­νό­με­νοι σε niche markets που αξιο­λο­γούν υψηλά τους πόρους αυτούς (για να κατα­να­λώ­σουν τα παρα­γό­μενα προ­ϊ­ό­ντα και υπη­ρε­σίες που παρά­γο­νται σ’αυτά) και

(β) την ανά­δειξη της ποιό­τητα ζωής που μπορεί να προ­σφέ­ρει η μικρή κλίμακα (για να κατοι­κή­σουν σ’αυτά) με την ανά­πτυξη κατάλ­ληλα σχε­δια­σμέ­νων υπη­ρε­σιών δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος.

 

ΣΤΟΧΟΙ

Οι στόχοι μπορούν να ομα­δο­ποι­η­θούν σε τρεις, σε αντι­στοι­χία με τους στόχους της Στρα­τη­γι­κής ΕΥΡΩΠΗ 2020 που είναι: έξυπνη μεγέ­θυνση για επί­τευξη αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας της ευρω­παϊ­κής οικο­νο­μίας, πράσινη μεγέ­θυνση για μείωση των περι­βαλ­λο­ντι­κών πιέσεων και μεγέ­θυνση χωρίς απο­κλει­σμούς για τον περιο­ρι­σμό των κοι­νω­νι­κών ανι­σο­τή­των, ώστε η νησιω­τική Ελλάδα να βρί­σκε­ται εναρ­μο­νι­σμένη και σε δια­δι­κα­σία σύγκλι­σης με την ΕΕ λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τους εγκε­κρι­μέ­νους δείκτες στους οποίους η νησιω­τική χώρα υστερεί ιδιαί­τερα.

Οι προ­τει­νό­με­νοι στόχοι είναι:

• Ποιο­τικά νησιά με αξιο­ποί­ηση των τοπικών ιδιαί­τε­ρων (ή και μονα­δι­κών) πόρων για παρα­γωγή προ­ϊ­ό­ντων υψηλής ποιό­τη­τας και προ­στι­θέ­με­νης αξίας
• Πράσινα νησιά για την απο­δο­τική χρήση και επα­νά­χρηση των περιο­ρι­σμέ­νων φυσικών πόρων αντι της προ­σπά­θειας κάλυψης της συνε­χούς αυξα­νό­με­νης ζήτησης.
• Νησιά ίσων ευκαι­ριών με στόχο τη παροχή σε νησιω­τι­κές επι­χει­ρή­σεις και νησιώ­τες ισο­δύ­να­μες επι­χει­ρη­μα­τι­κές και επαγ­γελ­μα­τι­κές ευκαι­ρίες και υπη­ρε­σίες δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος με αυτές στην ηπει­ρω­τική χώρα

 

ΜΕΣΑ

Τα μέσα υλο­ποί­η­σης πολι­τι­κών δια­κρί­νο­νται σε ανθρώ­πι­νους και σε οικο­νο­μι­κούς πόρους.

 

Για να απο­κτή­σει η νησιω­τική πολι­τική διάρ­κεια πρέπει και η υλο­ποί­ηση της να ανα­λη­φθεί από μια σταθερή διοι­κη­τική δομή. Σήμερα λει­τουρ­γεί η ΓΓ Αιγαίου και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής στο Υπουρ­γείο Ναυ­τι­λίας και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής. Παρά τις αδυ­να­μίες της δομής αυτής, είναι η μόνη που έχει αυτό το αντι­κεί­μενο. Θα πρέπει να αλλάξει διάρ­θρωση και να υπαχθεί σε άλλο Υπουρ­γείο (πχ. Ανά­πτυ­ξης) αφού με το Υπουρ­γείο Ναυ­τι­λίας δεν έχει πλέον καμία λει­τουρ­γική δια­σύν­δεση μετά την υπαγωγή όλων των αρμο­διο­τή­των ακτο­πλοϊας σ’αυτό ή καλύ­τερα υπό την επο­πτεία του Πρω­θυ­πουρ­γού (όπως το Συμ­βού­λιο Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής) ή του Αντι­προ­έ­δρου της Κυβέρ­νη­σης (όπως τα Συμ­βού­λια Οικο­νο­μι­κής & Κοι­νω­νι­κής Πολι­τι­κής) ώστε να επι­τευ­χθεί ο ανα­γκαίος κυβερ­νη­τι­κός συντο­νι­σμός.

 

Το Συμ­βού­λιο Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής θα πρέπει να δρα­στη­ριο­ποι­η­θεί στη κατεύ­θυνση της εύρεσης «κοινής γλώσσας» για το περιε­χό­μενο και την εξει­δί­κευση της εθνικής νησιω­τι­κής πολι­τι­κής με βάση τον εθνικό σχε­δια­σμό, την παρα­κο­λού­θηση υλο­ποί­η­σης της, την αξιο­λό­γηση των απο­τε­λε­σμά­των της και τον επα­να­σχε­δια­σμό των δράσεων εκείνων που απο­κλί­νουν από τους στόχους.

 

Η ενερ­γο­ποί­ηση του Ερευ­νη­τι­κού Ινστι­τού­του Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής είναι απα­ραί­τητη :

– για την υπο­βο­ή­θηση του Συμ­βου­λίου Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής στο έργο του

– για τη τεκ­μη­ρί­ωση και το σχε­δια­σμό της νησιω­τι­κής πολι­τι­κής (σε επίπεδο κεντρι­κής διοί­κη­σης) με την εκπό­νηση εκθέ­σεων επι­πτώ­σεων των πολι­τι­κών, εθνικών και ευρω­παϊ­κών,  στο νησιω­τικό χώρο και της υπο­στή­ρι­ξης των αιτη­μά­των για ειδικές ρυθ­μί­σεις σε ευρω­παϊκό επίπεδο

– για την υπο­βο­ή­θηση της αυτο­διοί­κη­σης για την υλο­ποί­ηση της νησιω­τι­κής πολι­τι­κής παρέ­χο­ντας την ανα­γκαία τεχνο­γνω­σία.

– ως δομή ανά­πτυ­ξης, μετα­φο­ράς και προ­σαρ­μο­γής και­νο­το­μιών στο νησιω­τικό περι­βάλ­λον

σε συνερ­γα­σία με Εκπαι­δευ­τικά Ιδρύ­ματα, Ερευ­νη­τικά Κέντρα και εξει­δι­κευ­μέ­νους φορείς της Ελλάδας και του εξω­τε­ρι­κού.

 

Η υλο­ποί­ηση της ανα­πτυ­ξια­κής πολι­τι­κής θα πρέπει να γίνει μέσω των υπαρ­χου­σών δομών και μηχα­νι­σμών της διοί­κη­σης και της αυτο­διοί­κη­σης (υπη­ρε­σίες και ανα­πτυ­ξια­κές εται­ρείες) με την κατάλ­ληλη εκπαί­δευση και ενη­μέ­ρωση. Για παρά­δειγμα οι Εται­ρείες Τοπικής Ανά­πτυ­ξης που σήμερα υλο­ποιούν απο­κλει­στικά τα προ­γράμ­ματα Leader να ανα­λά­βουν όλες τις δράσεις ανά­πτυ­ξης της υπαί­θρου αξιο­ποιώ­ντας τις κατάλ­λη­λες θεσμι­κές ρυθ­μί­σεις (πχ. ανά­πτυξη οικο­τε­χνίας και μικρών μετα­ποι­η­τι­κών αγρο­δια­τρο­φι­κών μονάδων), τους πόρους κινη­το­ποιώ­ντας το τοπικό ανθρώ­πινο δυνα­μικό.

 

Η χρη­μα­το­δό­τηση των δράσεων θα γίνει με αξιο­ποί­ηση των υπαρ­χό­ντων ευρω­παϊ­κών και εθνικών πόρων, με αξιο­ποί­ηση του πακέτου Junker και των πόρων της ΕΤΕ και των άλλων ευκαι­ριών με την εκπό­νηση ειδικού προ­γράμ­μα­τος Ολο­κλη­ρω­μέ­νων Χωρικών Επεν­δύ­σεων.

 

ΟΡΑΜΑ

Τελευ­ταίο, αλλά όχι λιγό­τερο σημα­ντικό είναι το όραμα που πρέπει να εμπνέει και να καθο­δη­γεί όλους μας στη καθη­με­ρινή μας δράση. Αν και έχουν περάσει σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα από την εποχή που δια­τυ­πώ­θηκε, το όραμα της αεί­μνη­στης Μερ­κούρη για ένα «Αιγαίο-Αρχιπέλαγος» δηλαδή την ανά­δειξη του αρχι­πε­λά­γους με το μονα­δικό περι­βαλ­λο­ντικό, πολι­τι­στικό, παρα­γω­γικό και επι­στη­μο­νικό κεφά­λαιο που προ­έρ­χε­ται από τη δράση της φύσης και του ανθρώ­που δια μέσου των αιώνων σε ένα σύγ­χρονο παγκό­σμιο κέντρο πολι­τι­σμι­κής παρα­γω­γής. Προ­ϋ­πό­θεση η ανά­δειξη όλων αυτών των μονα­δι­κών χαρα­κτη­ρι­στι­κών σε συν­δυα­σμό με την εκπαί­δευση, τη γνώση και προ­πά­ντων την ποιό­τητα στην παρα­γωγή αγαθών και υπη­ρε­σιών.

 

Πέρασαν 25 χρόνια από τότε συνε­χί­ζο­ντας πάνω στο μοντέλο μονό­πλευ­ρης ανά­πτυ­ξης του μαζικού του­ρι­σμού βασι­σμένο στην υπερ-εκμετάλλευση της υπε­ρα­ξίας που μας δίνει ο μονα­δι­κός πλούτος των νησιών μας. Χρόνια που χαρα­κτη­ρί­στη­καν κατ’αρχή από υψηλούς ρυθμούς ανά­πτυ­ξης και σημα­ντικά εισο­δή­ματα, ενώ ακο­λού­θησε μια δεκα­ε­τία έντονης και πολύ­πλευ­ρης κρίσης. Η έξοδος από τη κρίση αυτή προ­α­παι­τεί ανα­πτυ­ξιακή ανα­συ­γκρό­τηση που για να νησιά περνά υπο­χρε­ω­τικά από το όραμα της Μελίνας που είχε δει τα συγκρι­τικά πλε­ο­νε­κτή­ματα των νησιών και ήθελε να τα αξιο­ποι­ή­σει για τις επό­με­νες γενιές και όχι να τα κατα­να­λώ­σει για εφήμερα κέρδη.

 

Ιδού η Ρόδος

Γ.Σπι­λά­νης

Ανα­πλη­ρω­τής Καθη­γη­τής

Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου

Δ/ντής Εργα­στη­ρίου Τοπικής και Νησιω­τι­κής Ανά­πτυ­ξης

Δ/ντής Παρα­τη­ρη­τη­ρίου Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού Αιγαίου