Η Εκθεση έχει… θέμα

«Οι μαθηταί ούτοι, οι οποίοι έρχο­νται να δώσουν εξε­τά­σεις εις το πανε­πι­στή­μιον και να γίνουν ακα­δη­μαϊ­κοί πολίται, δεν έχουν σαφή αντί­λη­ψιν των εννοιών. Η ασυ­ντα­ξία, η ασυ­ναρ­τη­σία, το πέλαγος των ιδεών και των εκφρά­σεών των είναι πράγ­ματα ανεκ­δι­ή­γητα».

Ηταν το σχόλιο που έκανε εν έτει 1929 ο πρύ­τα­νης του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών Γ. Ματ­θαιό­που­λος για τα γραπτά των υπο­ψή­φιων φοι­τη­τών που είχε διορ­θώ­σει εκείνη τη χρονιά.

Θα μπο­ρούσε κάλ­λι­στα το κείμενο του Γ. Ματ­θαιό­που­λου να είναι μια απο­στο­μω­τική απά­ντηση στους υπο­στη­ρι­κτές της άποψης περί λεξικής πενίας των σημε­ρι­νών απο­φοί­των του Λυκείου. Σε όλους εμάς τους μεγα­λύ­τε­ρους, που παρι­στά­νουμε πως ξαφ­νια­ζό­μα­στε κάθε χρόνο για τις ελλι­πείς γνώσεις των παιδιών μας.

Από το 1985 που δύο λέξεις, η «αρωγή» και η «ευδο­κί­μηση», ανα­στά­τω­σαν μια ολό­κληρη κοι­νω­νία, έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι. Ανάμεσα στους υπο­ψή­φιους φοι­τη­τές των δεκα­ε­τιών του ’80, του ’90 και του 2000 το χάσμα μοιάζει ολοένα και πιο αγε­φύ­ρωτο. Ακόμη κι αν απορ­ρί­πτουν τα ίδια πράγ­ματα, οι νέοι από γενιά σε γενιά ελκύ­ο­νται σαφώς από δια­φο­ρε­τικά. Κι εμείς εξα­κο­λου­θούμε να τους λιθο­βο­λούμε για το περιο­ρι­σμένο, ασαφές και ασυ­νάρ­τητο λεξι­λό­γιό τους.

Θα ήταν αστείο να επι­χει­ρή­σει κανείς να συγκρί­νει το εκπαι­δευ­τικό γίγνε­σθαι του 1929 με το σημε­ρινό. Ούτε λόγος. Στον χώρο της Παι­δείας πολλά έχουν αλλάξει και αλλά­ζουν διαρκώς προς το καλύ­τερο. Η ταχύ­τητα όμως με την οποία μετα­βάλ­λο­νται τα πράγ­ματα τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες είναι ένα γεγονός τρο­μα­κτικά ασύλ­λη­πτο. Τι ανα­ζη­τούν στη μηχανή του Google οι σημε­ρι­νοί 18άρηδες; Οχι πάντως τις λέξεις «αρωγή» και «ευδο­κί­μηση». Ούτε καν τους στίχους του Διονύση Σαβ­βό­που­λου «είμαι δεκα­ε­ξά­ρης…». Αυτές τις τόσο γρή­γο­ρες κοι­νω­νι­κές μετα­βο­λές μπορεί άραγε να τις ακο­λου­θή­σει ένα αργο­κί­νητο εκπαι­δευ­τικό σύστημα σαν το δικό μας;

Θα μπο­ρού­σαμε να οδη­γη­θούμε ίσως σε απα­ντή­σεις από τα θέματα των πανελ­λα­δι­κών εξε­τά­σεων, που καλώς ή κακώς δίνουν τροφή για σκέψη. Σε αρμο­δί­ους και αναρ­μο­δί­ους.

Κι αν για τα θέματα σε Μαθη­μα­τικά, Φυσική ή Χημεία τοπο­θε­τού­νται μόνον οι ειδικοί, οι επι­στή­μο­νες δηλαδή, υπάρχει ένα μάθημα για το οποίο τοπο­θε­τού­νται οι πάντες. Και αυτό είναι η Νεο­ελ­λη­νική Γλώσσα. Η Εκθεση, για τους παλαιό­τε­ρους.

Ο στόχος στο μάθημα της Εκθεσης είναι να δια­πι­στω­θεί αν ο υπο­ψή­φιος μπορεί να δια­τυ­πώ­σει με σαφή­νεια την άποψή του, να ξετυ­λί­ξει τη δημιουρ­γι­κό­τητα της σκέψης του, να ανοίξει την κουλ­τούρα του (αν υπάρχει) για το ζητού­μενο θέμα. Το πώς όλο αυτό τώρα έχει μετα­τρα­πεί σε συσκευα­σία έτοιμων θεμάτων από τα φρο­ντι­στή­ρια που δίνουν μαση­μένη τροφή στους υπο­ψη­φί­ους, με κατα­σκευα­σμένα κείμενα, αυτό είναι ένα άλλο, προς διε­ρεύ­νηση, θέμα.

Η δια­δρομή των θεμάτων

Ανα­τρέ­χο­ντας στα θέματα της Εκθεσης δια­πι­στώ­νουμε ότι, αν και με χρονική καθυ­στέ­ρηση, απηχούν κατά κάποιον τρόπο την κοι­νω­νική και πολι­τική πραγ­μα­τι­κό­τητα της εποχής. Στη δεκα­ε­τία του ’80 τα θέματα αντλού­νταν σχεδόν αυστηρά από την κλασική παιδεία. Στη δεκα­ε­τία του ’90 γίνεται ένα άνοιγμα σε θέματα κοι­νω­νι­κού προ­βλη­μα­τι­σμού. Χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση αυτή του 1996, με τα «παιδιά των φανα­ριών» και την εκμε­τάλ­λευση της παι­δι­κής εργα­σίας. Ενα θέμα που προ­κά­λεσε μάλιστα πολλές δια­μαρ­τυ­ρίες για ανι­σό­τητα ανάμεσα στους υπο­ψη­φί­ους, καθώς επρό­κειτο για ένα φαι­νό­μενο που εμφα­νι­ζό­ταν έντονα τότε στην Αθήνα, όχι όμως στην Περι­φέ­ρεια.

Από το 2000 και μετά η στό­χευση των θεμάτων μετα­το­πί­ζε­ται. Αλλος αιώνας. Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνο­λο­γίας, ο καται­γι­σμός των πλη­ρο­φο­ριών, η οικο­λο­γική κρίση, η εξέλιξη στις βιοϊ­α­τρι­κές επι­στή­μες, η ανάγκη για συνερ­γα­σία και συνύ­παρξη των λαών, η ανθρώ­πινη επι­κοι­νω­νία που υπο­χω­ρεί, τα κρού­σματα βίας και ο φανα­τι­σμός. Είναι φαι­νό­μενα που απα­σχο­λούν την κοι­νω­νία και πηγή προ­βλη­μα­τι­σμού για τους υπο­ψη­φί­ους που καλού­νται να τα ερμη­νεύ­σουν και να τα εντά­ξουν στον χώρο και στον χρόνο. Και απέ­να­ντι σε όλα αυτά, ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ.

Το 2008 ένα χαρα­κτη­ρι­στικό κείμενο του Γιώργου Σεφέρη για την πίστη του και την προ­σή­λωσή του στα έργα και στις φωνές των ανθρώ­πων δόθηκε στους υπο­ψη­φί­ους ζητώ­ντας τους να ανα­φέ­ρουν τις αιτίες που πολλοί νέοι έχουν απο­μα­κρυν­θεί από την παρά­δοση.

Το 2009 οι υπο­ψή­φιοι κλή­θη­καν να κατα­πια­στούν με ένα φαι­νό­μενο που είχε πάρει τότε δια­στά­σεις επι­δη­μίας. Το γνώ­ρι­ζαν μάλιστα τόσο καλά όσο κανείς άλλος. Την κατα­στροφή των σχο­λι­κών τους βιβλίων στο τέλος της χρονιάς. «Η μεγα­λύ­τερη αρετή του βιβλίου είναι ότι σου προ­σφέ­ρει έναν πόλεμο έντιμο» ξεκι­νούσε το κείμενο του Αγγελου Τερζάκη από τις «Ταραγ­μέ­νες ψυχές».

2010: Για την αυτο­μόρ­φωση και τη σημασία της εκπαι­δευ­τι­κής δια­δι­κα­σίας ως κινη­τή­ριας δύναμης σε όλη τη διάρ­κεια της ζωής του ανθρώ­που ήταν το θέμα της Εκθεσης. Για γνώσεις, επαγ­γέλ­ματα και δεξιό­τη­τες που μετα­βάλ­λο­νται μιλούσε το κείμενο της Αλε­ξάν­δρας Κορω­ναίου «Εκπαι­δεύ­ο­ντας εκτός σχο­λείου».

Το 2011 η επα­νά­σταση που έφερε στην πλη­ρο­φο­ρία το Δια­δί­κτυο ήταν το πολύ οικείο, για τους μαθητές, θέμα της Εκθεσης. «Παλιό­τερα, για να δει κανείς τη βιβλιο­θήκη του Κέμπριτζ, έπρεπε να ταξι­δέ­ψει χιλιά­δες χιλιό­με­τρα. Σήμερα, μπορεί να βρει τα βιβλία της από το γραφείο του» έλεγε το κείμενο του δημο­σιο­γρά­φου Πάσχου Μαν­δρα­βέλη που δόθηκε στους υπο­ψη­φί­ους προ­κει­μέ­νου να ανα­πτύ­ξουν τις απόψεις τους για τις υπη­ρε­σίες που προ­σφέ­ρει το Δια­δί­κτυο στη διάδοση της γνώσης.

Το 2012 η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ «έδωσε» το θέμα της Εκθεσης και οι υπο­ψή­φιοι κλή­θη­καν να ανα­πτύ­ξουν την προ­σφορά της τέχνης μέσα από το παναν­θρώ­πινο μήνυμα του πολι­τι­σμού.

Το 2013 η εξω­γή­ινη μοναξιά και η μονα­δι­κό­τητα του ανθρώ­που ήταν το σύνθετο θέμα της Εκθεσης, βασι­σμένο σε ένα κείμενο με πληθώρα μηνυ­μά­των, του Γιώργου Γραμ­μα­τι­κάκη από το βιβλίο του «Ενας αστρο­λά­βος του Ουρανού και της Ζωής». Οι υπο­ψή­φιοι κλή­θη­καν να ανα­φερ­θούν στις επι­πτώ­σεις που έχει προ­κα­λέ­σει η έλλειψη σεβα­σμού του ανθρώ­που προς το φυσικό περι­βάλ­λον.

Το 2014 το έλλειμμα ανθρω­πιάς και ο Ι. Μ. Πανα­γιω­τό­που­λος δίνουν το θέμα. «Η “ανθρω­πιά” είναι μια λέξη του καιρού μας, ένας όρος κοι­νό­χρη­στος, ένα νόμισμα που κυκλο­φο­ρεί σ’ όλα τα χέρια, γιατί συμ­βαί­νει η ανταλ­λα­κτική του αξία να είναι πολύ μεγάλη…». Από τους υπο­ψη­φί­ους ζητή­θηκε να ανα­φερ­θούν σε φαι­νό­μενα που απο­δει­κνύ­ουν το έλλειμμα ανθρω­πιάς αλλά και σε δρα­στη­ριό­τη­τες που απο­σκο­πούν στον περιο­ρι­σμό του.

Το 2015 το θέμα ήταν η προ­στα­σία και η αξιο­ποί­ηση της πολι­τι­σμι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς, από ένα κείμενο του Β. Λαμπρι­νου­δάκη. Οι υπο­ψή­φιοι έπρεπε να παρα­θέ­σουν τους λόγους για τους οποίους πρέπει το ευρύ κοινό να πλη­σιά­σει και να γνω­ρί­σει τους χώρους και τα μνημεία της πολι­τι­σμι­κής μας κλη­ρο­νο­μιάς.

Το 2016 έχουμε θέμα δια­χρο­νικό και προ­σφι­λές. Η φιλία, «δώρο ακριβό και ευτύ­χημα σπάνιο», από ένα κείμενο του Ευάγ­γε­λου Παπα­νού­τσου μπήκε στην Εκθεση, τοπο­θε­τη­μένη όμως στο σήμερα, καθώς οι υπο­ψή­φιοι καλού­νται να ανα­φερ­θούν στα χαρα­κτη­ρι­στικά της γνήσιας φιλίας και να κατα­γρά­ψουν τον ρόλο των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης στη δημιουρ­γία σχέσεων φιλίας.

Ιούνιος 2017. Στην εκπνοή κυριο­λε­κτικά του θεσμού των πανελ­λα­δι­κών, το θέμα για την επι­στήμη και τα ηθικά εφόδια του επι­στή­μονα (από ομιλία του Γρηγόρη Σκαλκέα στην Ακα­δη­μία Αθηνών) έρχεται για να κατα­δεί­ξει πως το αργο­κί­νητο εκπαι­δευ­τικό μας σύστημα παρα­μέ­νει αγκυ­λω­μένο σε μια εποχή που τρέχει με ταχύ­τητα φωτός.

Οσο για το φάουλ που έγινε με την ανόητη λογο­κρι­σία στο κείμενο του Γιώργου Θεοτοκά, που έδωσαν στους υπο­ψη­φί­ους των ΕΠΑΛ, οφείλει το υπουρ­γείο να δώσει εξη­γή­σεις.

Γιατί αντι­κα­τα­στά­θη­καν οι λέξεις «κουφός πρύ­τα­νης» και «κακός πρω­θυ­πουρ­γός» από τις λέξεις «κακός επι­στή­μο­νας»; Είναι άγνω­στες ή δυσ­νό­η­τες στους 18άχρονους υπο­ψη­φί­ους; Και αν κρίθηκε πως ναι, γιατί δεν επέ­λε­γαν ένα άλλο κείμενο;