Ηθικός Πανικός στον Κορωνοϊό & Τουριστική Ανάκαμψη

Μάνος Τεχνί­της,

δικη­γό­ρος –εγκλη­μα­το­λό­γος, υπ. Δρ. Νομικής ΔΠΘ

Στις κοι­νω­νι­κές επι­στή­μες ο όρος «ηθικός πανικός» χρη­σι­μο­ποιεί­ται για να περι­γρά­ψει μια δυσα­νά­λογη και εχθρική αντί­δραση απέ­να­ντι σε μία κατά­σταση ή μία ομάδα η οποία παρου­σιά­ζε­ται να απειλεί κοι­νω­νικά συμ­φέ­ρο­ντα και αξίες. Η αντί­δραση επη­ρε­ά­ζε­ται σε μεγάλο βαθμό από τις ανα­πα­ρα­στά­σεις των ΜΜΕ και οδηγεί, μέσα από μια αλλη­λου­χία αντι­δρά­σεων, σε περισ­σό­τερο κοι­νω­νικό έλεγχο συνήθως μέσα από τη λήψη νομο­θε­τι­κών μέτρων.

Έχοντας δια­βά­σει τα παρα­πάνω, αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς ότι ο παρα­πάνω ορισμός περι­γρά­φει επ’ ακριβώς την παρούσα υγειο­νο­μική κρίση. Το ερώτημα είναι, τώρα, πώς το φαι­νό­μενο του ηθικού πανικού στον κορω­νοϊό επη­ρε­ά­ζει την κρίση και τη συμπε­ρι­φορά του κόσμου και κατ’ επέ­κταση των εν δυνάμει του­ρι­στι­κών επι­σκε­πτών.

Στε­ρε­ο­τυ­πική Ανα­πα­ρά­σταση από τα ΜΜΕ

Ένας παρά­γο­ντας, κατά τη γνώμη μου, της επι­τυ­χίας των μέτρων της καρα­ντί­νας, ήταν μεταξύ άλλων και το καθε­στώς του φόβου που δημιουρ­γή­θηκε στους πολίτες για τον κορω­νοϊό, ως απο­τέ­λε­σμα του τρόπου που τα ΜΜΕ μετέ­δι­δαν τις σχε­τι­κές ειδή­σεις. Η υπε­ρα­πλού­στευση της περι­γρα­φής της κατά­στα­σης, η δια­μόρ­φωση συμ­βό­λων και η χρήση στρα­τιω­τι­κής ορο­λο­γίας («ασύμ­με­τρος πόλεμος», «κοινός εχθρός» κ.λπ.) είναι χαρα­κτη­ρι­στικά παρα­δείγ­ματα τρόπου ανα­πα­ρά­στα­σης από τα ΜΜΕ σε τέτοιες περι­πτώ­σεις. Αυτό, όπως είναι λογικό, δημιουρ­γεί στο συλ­λο­γικό φαντα­σιακό (όχι μόνο σε επίπεδο έθνους αλλά και παγκό­σμια) την εικόνα ενός «κοινού εχθρού» και εντεί­νει το συλ­λο­γικό φόβο. Τούτο βέβαια, είχε ως απο­τέ­λε­σμα την πει­θαρ­χεία και τη σύμπνοια.

Κοι­νω­νι­κός Έλεγχος

Η προ­α­να­φερ­θείσα κατά­σταση επη­ρε­ά­ζει φυσικά σε μεγάλο βαθμό την επιβολή σχε­τι­κών μέτρων που απο­σκο­πούν να απο­κα­τα­στή­σουν την ασφά­λεια. Η ένταση του κοι­νω­νι­κού ελέγχου είναι απο­τέ­λε­σμα του πολι­τι­κού υπο­βά­θρου μιας κυβέρ­νη­σης, της αξιο­λό­γη­σης συνι­στα­μέ­νων και παρα­γό­ντων και ταυ­τό­χρονα της ίδιας της ψυχο­λο­γίας του κόσμου. Κατά την άποψη μου, το δυσκο­λό­τερο σημείο στον κοι­νω­νικό έλεγχο για τον κορω­νοϊό δεν αφο­ρούσε την επιβολή των μέτρων καρα­ντί­νας αλλά αντί­θετα την άρση και αντι­κα­τά­σταση τους με μέτρα ουσια­στι­κής προ­στα­σίας, λαμ­βα­νο­μέ­νων υπ’ όψη και των άλλων παρα­γό­ντων όπως ιδίως η οικο­νο­μία.

Η ψυχο­λο­γία του

εν δυνάμει του­ρί­στα

Το λελο­γι­σμένο των μέτρων ουσια­στι­κής προ­στα­σίας είναι μεν σε μεγάλο βαθμό απο­τέ­λε­σμα εξι­σορ­ρό­πη­σης και ορθο­λο­γι­κής δια­χεί­ρι­σης πολλών συνι­στα­μέ­νων, αλλά δεν παύει να επη­ρε­ά­ζε­ται σε ένα μεγάλο βαθμό από τον υφι­στά­μενο ηθικό πανικό για τον κορω­νοϊό.

Τα «υγειο­νο­μικά πρω­τό­κολλα», που όλοι οι παρά­γο­ντες του του­ρι­σμού ανα­μέ­νουν με αγωνία να δημο­σιευ­θούν, δεν αρκεί να είναι επι­στη­μο­νικά «ορθά» αλλά είναι απα­ραί­τητο να πείθουν ότι εκπλη­ρώ­νουν το σκοπό τους, δηλαδή την ασφά­λεια. Με την ίδια πει­στι­κό­τητα πρέπει να γίνει και η υιο­θέ­τηση τους από τις επι­χει­ρή­σεις. Διότι, όπως είναι λογικό, «δε φθάνει να είσαι ασφαλής αλλά να νιώθεις ασφαλής». Όπως είναι δε γνωστό στη συμπε­ρι­φο­ρική οικο­νο­μία, η κατα­να­λω­τική συμπε­ρι­φορά και εν γένει οι οικο­νο­μι­κές συναλ­λα­γές ενός ατόμου είναι προβολή της ψυχο­συ­ναι­σθη­μα­τι­κής του κατά­στα­σης σε μια δεδο­μένη χρονική στιγμή. Και επειδή ακριβώς ο φόβος δεν κατευ­νά­ζε­ται με την ίδια ευκολία που δημιουρ­γεί­ται, τα παρα­πάνω θα έχουν ως απο­τέ­λε­σμα το συμπε­ρι­φο­ρικό ταξίδι του του­ρί­στα – κατα­να­λωτή να είναι σε αρκετές περι­πτώ­σεις δια­φο­ρε­τικό από αυτό που έχουμε συνη­θί­σει μέχρι τώρα.

Εν προ­κει­μένω, η χρονική αλλη­λου­χία θα έχει ως εξής:

– Δημο­σί­ευση «υγειο­νο­μι­κών πρω­τό­κολ­λων» και άλλων μέτρων

– Απόφαση των επι­χει­ρη­μα­τιών / ξενο­δό­χων αν θα λει­τουρ­γή­σουν

– Δια­μόρ­φωση κόστους της υπη­ρε­σίας & τιμο­λο­γιακή πολι­τική

– Έκδοση ταξι­διω­τι­κών οδηγιών

– Έμπνευση – Ονει­ρο­πό­ληση ενδια­φε­ρο­μέ­νου

– Αξιο­λό­γηση ασφά­λειας προ­ο­ρι­σμού & επι­χεί­ρη­σης (από τον ενδια­φε­ρό­μενο)

– Απόφαση – Κράτηση ταξι­διού

– Αλλη­λε­πί­δραση με τον προ­ο­ρι­σμό και την επι­χεί­ρηση

– Άποψη – ανα­τρο­φο­δό­τηση

Είναι προ­φα­νές ότι σε όλα τα παρα­πάνω στάδια, το ένα είναι προ­ϋ­πό­θεση του άλλου. Με τον χρόνο να μετρά αντί­στροφα δεδο­μέ­νης της έντονης επο­χι­κό­τη­τας των ελλη­νι­κών προ­ο­ρι­σμών, κάθε μέρα που ο κατα­να­λω­τής – του­ρί­στας δεν έχει την ευκαι­ρία να ολο­κλη­ρώ­σει το συμπε­ρι­φο­ρικό / κατα­να­λω­τικό του ταξίδι, είναι ζημιο­γόνα τόσο για την ποσό­τητα όσο και για την ποιό­τητα των εισερ­χό­με­νων του­ρι­στών.

Ας μη ξεχνάμε, τέλος, ότι ναι μεν η πλη­ρο­φο­ρία είναι αυτή τη στιγμή περισ­σό­τερο απα­ραί­τητη από τον ποτέ ώστε ο κατα­να­λω­τής να λάβει τις απο­φά­σεις του, ωστόσο ενδε­χό­μενη υπερ­πλη­ρο­φό­ρηση είναι πιθανό να δημιουρ­γή­σει αυτό που στη συμπε­ρι­φο­ρική είναι γνωστό ως «decision fatigue», δηλαδή κούραση και απρο­θυ­μία προ­κει­μέ­νου να λάβει ο κατα­να­λω­τής την απόφαση. Η μόνη διέ­ξο­δος για τον κατα­να­λωτή είναι να λει­τουρ­γή­σει με την «αρχή της γενί­κευ­σης», δηλαδή να επι­λέ­ξει να κλείσει το ταξίδι του με «brands» τα οποία εμπι­στεύ­ε­ται ή έχει για αυτά πολύ καλή εικόνα (είτε είναι μεγάλα πρα­κτο­ρεία είτε μεγάλα ξενο­δο­χεία) μετα­θέ­το­ντας δηλαδή την ευθύνη της επι­λο­γής σε κάποιον τρίτο.

Κλεί­νο­ντας, το σημείο από το οποίο θα εξαρ­τη­θούν πάρα πολλά, είναι και πάλι ο τρόπος που θα γίνει η κοι­νω­νική ανα­πα­ρά­σταση από τα ΜΜΕ. Όπως τα ΜΜΕ έχουν τη δυνα­τό­τητα να πυρα­κτώ­νουν ηθικούς πανι­κούς, αντί­στοιχα έχουν τη δυνα­τό­τητα να τους κατευ­νά­ζουν υιο­θε­τώ­ντας και­νούρ­για σύμβολα και προ­τρο­πές.