«Ο κόμης της Ειρήνης» του Τέρη Χατζηιωάννου

Για να ξεφύ­γουμε από την βασα­νι­στική επι­και­ρό­τητα σας το προ­τείνω . Αφορά την σύγ­χρονη ιστορία της Ρόδου…

Γαλο­ζο­αί­μα­τος διπλω­μά­της, ανθρω­πι­στής, δια­με­σο­λα­βη­τής για την ειρή­νευση στη Μέση Ανατολή, ο Φόλκε Μπερ­να­ντότε, ο πανί­σχυ­ρος ήρωας του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου είχε και μια αδυ­να­μία. Τα για­σε­μιά της Ρόδου.

Του Τέρη Χατζη­ιω­άν­νου

Φθι­νό­πωρο 1943. Ενώ ο Β’ Παγκό­σμιος Πόλεμος μαί­νε­ται σε όλη την Ευρώπη, πραγ­μα­το­ποιεί­ται μια τερά­στια επι­χεί­ρηση ανταλ­λα­γής αιχ­μα­λώ­των μεταξύ Γερ­μα­νών και συμ­μά­χων. Πίσω από την επι­χεί­ρηση, βρί­σκε­ται ο Σουηδός κόμης Φόλκε Μπερ­να­ντότε ο οποίος κατορ­θώ­νει τελικά να δια­σώ­σει περισ­σό­τε­ρους από 15.000 ανθρώ­πους από τα γερ­μα­νικά στρα­τό­πεδα συγκέ­ντρω­σης.

1944. Η Σουηδία κατα­βάλ­λει σοβαρές προ­σπά­θειες να δια­σώ­σει τους Ούγ­γρους εβραί­ους. Ο αντι­πρό­σω­πος του συμ­βου­λίου προ­σφύ­γων πολέμου των ΗΠΑ ζητάει από μια ομάδα Σουηδών εβραίων να του συστή­σουν κάποιον για να πάει στην Ουγ­γα­ρία να ανα­λά­βει την απο­στολή. Εκείνοι του συστή­νουν τον κόμη Μπερ­να­ντότε. Επειδή όμως η ουγ­γρική κυβέρ­νηση δεν θα του επι­τρέ­ψει την είσοδο στη χώρα, τη θέση του θα πάρει ο θρυ­λι­κός Ρ. Βάλεν­μπεργκ. Απρί­λιος του 1945.0 Χάινριχ Χίμλερ συντάσ­σει, κρυφά από τον Χίτλερ, πρόταση ειρήνης προς τον Αικ Αιζεν­χα­ουερ προ­τεί­νο­ντας την παρά­δοση της Γερ­μα­νίας στις χώρες των δυτικών συμ­μά­χων, απο­μο­νώ­νο­ντας έτσι τους Σοβιε­τι­κούς. Επι­λέ­γει τον κόμη Μπερ­να­ντότε για να μετα­βι­βά­σει και να δια­πραγ­μα­τευ­θεί την ανακωχή. Εκείνος του απαντά ότι η πρόταση δεν έχει καμία πιθα­νό­τητα απο­δο­χής. Παρ’ όλα αυτά, δέχεται να μετα­φέ­ρει το σχετικό αίτημα στη σου­η­δική κυβέρ­νηση. Η πρόταση δια­βι­βά­ζε­ται στον Βρετανό πρω­θυ­πουργό Ουίν­στον Τσόρ­τσιλ και στον Αμε­ρι­κανό πρόεδρο Χάρι Τρούμαν και, φυσικά, απορ­ρί­πτε­ται. Λίγο πριν από το τέλος του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου, η επι­χεί­ρηση «Λευκά Λεω­φο­ρεία» βρί­σκε­ται σε πλήρη εξέλιξη. Οχήματα του σου­η­δι­κού Ερυθρού Σταυρού μετα­φέ­ρουν Νορ­βη­γούς, Δανούς, και άλλους Δυτι­κο­ευ­ρω­παί­ους, στην πλειο­νό­τητα τους εβραί­ους, πρώην έγκλει­στους στα κολα­στή­ρια των ναζί που έχουν δια­σω­θεί, σε νοσο­κο­μεία της Σου­η­δίας. Η απο­στολή είναι άκρως επι­κίν­δυνη, καθώς τα λεω­φο­ρεία περνούν από περιο­χές που δέχο­νται συμ­μα­χι­κούς βομ­βαρ­δι­σμούς. Μέσα στους δυο μήνες που χρειά­ζε­ται για να ολο­κλη­ρω­θεί η απο­στολή, δια­σώ­ζο­νται χιλιά­δες άνθρω­ποι. Αρχηγός της απο­στο­λής είναι ο κόμης Μπερ­να­ντότε. Ο άνθρω­πος, που σαν άλλος Σίντλερ, απέ­δειξε με τη δράση του ότι ήταν γαλα­ζο­αί­μα­τος και στα ιδανικά του και στον τρόπο με τον οποίο αγάπησε τη Ρόδο, κάνο­ντας την ένα διεθνές στρα­τη­γείο της ειρήνης και μια δεύτερη πατρίδα του.

Η δια­με­σο­λά­βηση

14 Μαΐου 1948. Ανα­κη­ρύσ­σε­ται η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ και λίγο μετά την ανα­γνώ­ρισή του από τις μεγάλες δυνά­μεις -με πρώτες τις ΗΠΑ-, το νεο­σύ­στατο κράτος αρχίζει να δέχεται επι­θέ­σεις από τα γει­το­νικά αραβικά κράτη. Ο ανθρω­πι­στής κόμης, που μετά τις επι­τυ­χίες του κατά τη διάρ­κεια του πολέμου έχει κατα­στεί πλέον ένας από τους κορυ­φαί­ους διπλω­μά­τες στην Ευρώπη, επι­λέ­γε­ται από τον ΟΗΕ ως ειδικός δια­με­σο­λα­βη­τής στο φλέγον ζήτημα της αρα­βοϊσ­ραη­λι­νής διέ­νε­ξης. Ο Σουηδός γαλα­ζο­αί­μα­τος, ανιψιός του βασιλιά της Σου­η­δίας, φτάνει στις 13 Ιουνίου 1948 στη Ρόδο από τη Δαμασκό, προ­κει­μέ­νου να εγκα­τα­στή­σει στο Ξενο­δο­χείο των Ρόδων το αρχη­γείο του και να συγκα­λέ­σει σύσκεψη με τους εκπρο­σώ­πους των αντι­μα­χό­με­νων μερών. Το νησί μόλις πρό­σφατα έχει γίνει τμήμα της Ελλάδας που, εκείνη την εποχή, σπα­ράσ­σε­ται από τον εμφύλιο πόλεμο. Ο δήμαρ­χος, μάλιστα, της Ρόδου ενη­με­ρώ­νει τον υπουργό Πρό­νοιας για την απο­πε­ρά­τωση των εργα­σιών των οικη­μά­των στα οποία θα στε­γα­σθούν 700 συμ­μο­ριό­πλη­κτα παιδιά από τη Μακε­δο­νία. Ο Μπερ­να­ντότε, που είχε συμ­βά­λει ως αντι­πρό­ε­δρος του σου­η­δι­κού Ερυθρού Σταυρού στην αντι­με­τώ­πιση της πείνας στην κατε­χό­μενη Ελλάδα, ζητάει, με το που πατάει ,το πόδι του στο αερο­δρό­μιο της Ρόδου, να επι­σκε­φθεί τον οικισμό των προ­σφυ­γό­που­λων. Εν τω μεταξύ, στο ιστο­ρικό ξενο­δο­χείο έχει υψωθεί και κυμα­τί­ζει η σημαία του ΟΗΕ. Η σύσκεψη, γεγονός ιδιαί­τε­ρης πολι­τι­κής σημα­σίας, θα δεσπό­σει στη διεθνή πολι­τική σκηνή τους επό­με­νους μήνες και θα προ­βά­λει τη Ρόδο διεθνώς, καθώς, την ώρα που η Μέση Ανατολή βάφεται στο αίμα, στο ξενο­δο­χείο γίνο­νται δια­βου­λεύ­σεις πυρός και σχε­δια­σμού του χάρτη της Παλαι­στί­νης. Οι ξένοι αντα­πο­κρι­τές χαρα­κτη­ρί­ζουν τη Ρόδο όαση της ειρήνης. Στις αίθου­σες του ξενο­δο­χείου Άραβες και Ισραη­λι­νοί επι­χει­ρούν να γκρε­μί­σουν το τείχος του μισούς. Κορυ­φαίες προ­σω­πι­κό­τη­τες, όπως ο Μοσέ Νταγιάν, συμ­με­τέ­χουν στις ειρη­νευ­τι­κές συνο­μι­λίες. Με πρω­το­βου­λία του Μητρο­πο­λίτη Ρόδου Τιμό­θεου γίνεται θεία παρά­κληση για την επί­τευξη ειρήνης στον ιερό ναό του Ευαγ­γε­λι­σμού. Μπερ­να­ντότε, Αραβες, Ισραη­λι­νοί, πολι­τι­κές και στρα­τιω­τι­κές Αρχές, με επι­κε­φα­λής τον γενικό διοι­κητή Δωδε­κά­νη­σου Νικόλαο Μαυρή γονα­τί­ζουν μπροστά στην εικόνα της Πανα­γίας παρα­κα­λώ­ντας για το «θαύμα» στους Άγιους Τόπους. Η πολυ­πο­λι­τι­σμι­κό­τητα της Ρόδου και η ισορ­ρο­πία εθνο­τή­των και θρη­σκειών αξιο­ποιεί­ται από τον διπλω­μάτη που τη φέρνει ως παρά­δειγμα σε Άραβες και Ισραη­λι­νούς. Κύριος στόχος του είναι η υποβολή σχεδίου για μόνιμη ειρή­νευση στην περιοχή της Παλαι­στί­νης και, παρου­σία του βοηθού του Ραλφ Μπαντς και εκπρο­σώ­πων των αιώνιων εχθρών, επι­χει­ρεί να σχε­διά­σει τον χάρτη της Μέσης Ανα­το­λής. Φωτιά παίρ­νουν οι τηλε­φω­νι­κές γραμμές μεταξύ του κόμη και της έδρας του Οργα­νι­σμού. Την 1η Ιουλίου 1948 ο κόμης θα εκφρά­σει τις ευχα­ρι­στίες του προς τον περι­φε­ρειακό Διευ­θυ­ντή Ρόδου των ΤΤΤ, στις κεντρι­κές υπη­ρε­σίες, και στο υπουρ­γείο ΤΤΤ για τις επι­τυ­χείς τηλε­πι­κοι­νω­νια­κές συν­δέ­σεις μεταξύ Ρόδου και Νέας Υόρκης. Όταν ο κόμης δεν περι­μέ­νει στην είσοδο του ξενο­δο­χείου τους συνο­μι­λη­τές του, αξιο­ποιεί τον χρόνο του κάνο­ντας περι­πά­τους με τον βοηθό του Ραλφ Μπαντς και αργό­τερα με τη σύζυγο του και τα δυο παιδιά του. Σε έναν από αυτούς τους περι­πά­τους, γνω­ρί­ζο­ντας τους κιν­δύ­νους που κρύβει το βάρος της απο­στο­λής του, ζητάει από τη γυναίκα του σε περί­πτωση που του συμβεί κάτι, να του υπο­σχε­θεί ότι θα τον φέρει για μια τελευ­ταία φορά να μυρίσει τα …για­σε­μιά της Ρόδου.

Οι προ­τά­σεις

Οι συνο­μι­λίες αρχί­ζουν με την προ­σπά­θεια ανα­κω­χής των εχθρο­πρα­ξιών. Ο κόμης το κατορ­θώ­νει και θέτει τα θεμέλια για την αντι­προ­σω­πεία ανα­κού­φι­σης των Ηνω­μέ­νων Εθνών και εργα­σίας για τους πρό­σφυ­γες της Παλαι­στί­νης στη Μέση Ανατολή. Στις 28 Ιουνίου, και ενώ μαί­νε­ται ο πόλεμος στην πολύ­παθη Παλαι­στίνη, ο Μπερ­να­ντότε παρου­σιά­ζει την πρώτη επίσημη πρότασή του για τον νέο χάρτη της περιο­χής -μυστικά- στα διάφορα μέρη. Προ­τεί­νει, η Παλαι­στίνη και η Υπε­ριορ­δα­νία να δια­μορ­φω­θούν ως μια Ένωση απο­τε­λού­μενη από δύο μέλη, ένα αραβικό και ένα εβραϊκό. Η πρόταση απορ­ρί­πτε­ται ανα­γκά­ζο­ντας τον να στραφεί σε μια σύνθετη λύση για τα δύο κράτη, με την παρα­χώ­ρηση της Νεγκέβ στους Αραβες, της Γαλι­λαίας στους Εβραί­ους και, παράλ­ληλα, τη μετα­τροπή της Χάιφας και τη Λύδας σε αερο­λι­μέ­νες ελεύ­θε­ρης ζώνης και την Ιερου­σα­λήμ οντό­τητα διοι­κού­μενη από τα Ηνωμένα Έθνη. Ένα άλλο μέρος της πρό­τα­σης κάνει λόγο για ανα­γνώ­ριση του δικαιώ­μα­τος επι­στρο­φής των Παλαι­στί­νιων στα σπίτια τους σε ελεγ­χό­μενο από τους εβραί­ους έδαφος. Η πρόταση αυτή ολο­κλη­ρώ­νε­ται στις 16 Σεπτεμ­βρίου 1948 και έχει επτά βασικές αρχές. Ο Μπερ­να­ντότε δια­πι­στώ­νει ότι οι προ­τά­σεις των απε­σταλ­μέ­νων Αγγλίας και ΗΠΑ συντεί­νουν σε μεγάλο βαθμό με τις δικές του απόψεις και συνο­ψί­ζει τη φιλο­σο­φία της δια­με­σο­λά­βη­σής του λέγο­ντας: «Η οποια­δή­ποτε πρόταση για επίλυση του προ­βλή­μα­τος θα πρέπει να λάβει υπόψη τις προσ­δο­κίες των Ισραη­λι­νών, τις πολι­τι­κές δυσκο­λίες, τις δια­φο­ρές απόψεων των Αράβων ηγετών, τα στρα­τη­γικά συμ­φέ­ρο­ντα της Μεγάλης Βρε­τα­νίας, την οικο­νο­μική δέσμευση των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών και της Σοβιε­τι­κής Ένωσης, την έκβαση του πολέμου και, τέλος, το κύρος και το γόητρο των Ηνω­μέ­νων Εθνών». Κατά τη διάρ­κεια των συνο­μι­λιών, ο κόμης προ­σπα­θεί να δια­τη­ρή­σει ουδέ­τερη στάση. Γνω­ρί­ζει καλά ότι ο Ερυθρός Σταυρός θεω­ρεί­ται από ορι­σμέ­νους Άραβες προ-εβραϊκή οργά­νωση και κάνει ό,τι μπορεί για να δια­σκε­δά­σει τις εντυ­πώ­σεις, γι’

αυτό και στις πρώτες δηλώ­σεις του τονίζει: «Η απο­στολή μου είχε μια έντονα ανθρω­πι­στική διά­σταση και κατέ­βαλα κάθε δυνατή προ­σπά­θεια η προ­σέγ­γιση του ΟΗΕ να είναι αντι­κει­με­νική και ουδέ­τερη». Με ανάλογη όμως καχυ­πο­ψία αρχί­ζουν να τον βλέπουν και οι Ισραη­λι­νοί μετά δήλωση του ότι: «Τα αραβικά έθνη δεν προ­τί­θε­νται να επα­να­λά­βουν συγκρού­σεις στην Παλαι­στίνη οι οποίες τώρα χαρα­κτη­ρί­ζο­νται από επει­σό­δια». Εκπρό­σω­πος της ισραη­λι­νής κυβέρ­νη­σης δηλώνει τότε: «Ο κόμης Μπερ­να­ντότε χαρα­κτη­ρί­ζει τη νέα αραβική επίθεση ως «επει­σό­δια».

Όταν ανθρώ­πι­νες ζωές χάνο­νται, όταν η εκε­χει­ρία παρα­βιά­ζε­ται κατά­φωρα και το Συμ­βού­λιο Ασφα­λείας τα αψηφά όλα αυτά και τα χαρα­κτη­ρί­ζει απλώς επει­σό­δια, αυτό δείχνει έλλειψη ευαι­σθη­σίας. Η απο­λο­γία του Μπερ­να­ντότε για την επι­θε­τι­κό­τητα των Αράβων δεν απο­τε­λεί καλό οιωνό για οποια­δή­ποτε επιτυχή επα­νά­ληψη από τον δια­με­σο­λα­βητή της απο­στο­λής του». Τελικά, παρά τις δυσκο­λίες, ο Μπερ­να­ντότε κατορ­θώ­νει να δια­πραγ­μα­τευ­τεί δύο συμ­φω­νίες. Μια μεταξύ 11 Ιουνίου-8 Ιουλίου και δεύτερη μεταξύ 18 Ιουλίου-15 Οκτώ­βριου 1948.

Η δολο­φο­νία

Στις 17 Σεπτεμ­βρίου 1948 επι­στρέ­φο­ντας από το αραβικό αρχη­γείο 15 χιλιό­με­τρα βορείως της Ιερου­σα­λήμ, δια­σχί­ζο­ντας την εβραϊκή ζώνη και συνο­δευό­με­νος από τζιπ και τεθω­ρα­κι­σμένο του ΟΗΕ, ο κόμης Μπερ­να­ντότε δέχεται δολο­φο­νική επίθεση από μέλος εξτρε­μι­στι­κής σιω­νι­στι­κής οργά­νω­σης που τον θεω­ρούσε πρά­κτορα των Άγγλων και εχθρό του κράτους του Ισραήλ. Ο άνθρω­πος που κατά τη διάρ­κεια του πολέμου είχε συμ­βά­λει στην απε­λευ­θέ­ρωση 30.000 εβραίων κρα­του­μέ­νων από ναζι­στικά στρα­τό­πεδα συγκέ­ντρω­σης αφήνει την τελευ­ταία του πνοή από εβραϊκό χέρι, δίνο­ντας έναν τραγικά ειρω­νικό τόνο στο τελευ­ταίο κεφά­λαιο της ζωής του. Δύο ημέρες μετά τη δολο­φο­νία, η Ρόδος υπο­δέ­χε­ται σύσσωμη στο αερο­δρό­μιο τη σορό του μεγάλου φίλου της, για να τον αφήσει να μυρίσει τα για­σε­μιά της πριν από το τελευ­ταίο ταξίδι επι­στρο­φής στην πατρίδα του. Ο στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής Δωδε­κά­νη­σου Νικό­λαος Μαυρής κατα­θέ­τει στεφάνι, ενώ σε όλο το νησί επι­κρα­τεί πένθιμη σιωπή.

Η παρα­κα­τα­θήκη

Μετά τη δολο­φο­νία του κόμη, ο βοηθός του, Αμε­ρι­κα­νός μεσο­λα­βη­τής του ΟΗΕ δρ Ραλφ Μπαντς, κατα­φθά­νει στις 11 Ιανουα­ρίου 1949 στο Ξενο­δο­χείο των Ρόδων, ενώ την επομένη φτάνουν και οι αντι­πρό­σω­ποι του Ισραήλ και της Αιγύ­πτου για το ζήτημα της ανα­κω­χής στην Παλαι­στίνη. Στις 24 Φεβρουά­ριου 1949 υπο­γρά­φε­ται στην Παλαι­στίνη η ιστο­ρική συνθήκη ανα­κω­χής μεταξύ Αιγύ­πτου και Ισραήλ, ενώ στις 3 Απρι­λίου 1949 υπο­γρά­φε­ται στο Ξενο­δο­χείο των Ρόδων το πρω­τό­κολλο ανα­κω­χής μεταξύ Υπε­ριορ­δα­νίας και Ισραήλ, με τη μεσο­λά­βηση του δρ. Μπαντς, ο οποίος αργό­τερα θα τιμηθεί με το Νόμπελ Ειρήνης. Μετά τον τερ­μα­τι­σμό των εργα­σιών της αραβο-ισραηλινής διά­σκε­ψης, η σημαία του ΟΗΕ θα υπο­στα­λεί και η πόλη της Ρόδου θα ανοίξει προς τιμήν του Σουηδού ανθρω­πι­στή κενο­τά­φιο στο νεκρο­τα­φείο των συμ­μά­χων. Τριάντα χρόνια θα περά­σουν από την πρώτη δημόσια αποδοχή του ρόλου Λεχί στη δολο­φο­νία Η σου­η­δική κυβέρ­νηση για χρόνια πίστευε ότι ο Μπερ­να­ντότε είχε δολο­φο­νη­θεί από πρά­κτο­ρες της Μοσάντ. Επέ­κρινε δημο­σίως την ανε­πάρ­κεια της έρευνας και αγω­νι­ζό­ταν ανε­πι­τυ­χώς να καθυ­στε­ρή­σει την είσοδο του Ισραήλ στα Ηνωμένα Έθνη. Τελικά, το 1950, θα ανα­γκα­στεί να το ανα­γνω­ρί­σει, οι σχέσεις όμως ανάμεσα στα δύο κράτη θα παρα­μεί­νουν ψυχρές παρά τις προ­σπά­θειες των Ισραη­λι­τών να παρη­γο­ρή­σουν τη Σουηδία, δίνο­ντας το όνομα Μπερ­να­ντότε σε πάρκο του Τελ Αβίβ. Σε μια τελετή που έγινε στην ίδια πόλη, τον Μάιο του 1995, ο Σιμόν Πέρες θα κατα­δι­κά­σει την τρο­μο­κρα­τία, και αφού ευχα­ρι­στή­σει για τη διάσωση των εβραίων θα εκφρά­σει τη βαθιά λύπη του για τη δολο­φο­νία Μπερ­να­ντότε.

Δημο­σιεύ­τηκε στο

περιο­δικό “Rodos Confidential” ,εκδό­σεις Liberis

Στην φωτο­γρα­φία του ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΧΟΥ

Η Ρόδος υπο­δέ­χε­ται σύσσωμη στο αερο­δρό­μιο τη σορό του μεγάλου φίλου της, για να τον αφήσει να μυρίσει τα για­σε­μιά της πριν από το τελευ­ταίο ταξίδι επι­στρο­φής στην πατρίδα του.