Υμνος για την Ελλάδα εν τη απουσία της

Μπο­ρεί να ορι­στεί η ομορ­φιά; Υπάρ­χει μήπως ένα τέ­λειο πρό­τυ­πο, ένα σχε­δί­α­σμα που εν­στι­κτω­δώς να προ­κα­λεί εκεί­νη τη μυ­στή­ρια οπτι­κή και ψυ­χι­κή δια­δι­κα­σία ώστε να ορι­στεί ως όμορ­φο ή εύ­μορ­φο στα αρ­χαία ελ­λη­νι­κά (καλής μορ­φής); Σή­με­ρα οι πε­ρισ­σό­τε­ροι θα απα­ντού­σαν «όχι». Η αν­θρώ­πι­νη εξε­λι­κτι­κή σκέψη και φι­λο­σο­φία μέσα στους αιώ­νες έχει πια κα­τα­τά­ξει την ομορ­φιά σε εκεί­νες τις κάπως αφη­ρη­μέ­νες έν­νοιες, απροσ­διό­ρι­στες και τε­λι­κά υπο­κει­με­νι­κές με βάση την οπτι­κή και τις εμπει­ρί­ες του πα­ρα­τη­ρη­τή. Οι αρ­χαί­οι πά­ντως, οι οποί­οι έπαιρ­ναν σο­βα­ρά υπ’ όψιν τους την κα­λο­κα­γα­θία, φρό­ντι­ζαν όχι μόνο να ορί­ζουν αλλά και να απει­κο­νί­ζουν σε έργα τέ­χνης το κάλ­λος, θέ­το­ντας τις βά­σεις για αρ­κε­τά και από τα σύγ­χρο­να υπο-πρό­τυ­πα ομορ­φιάς.

Αυτά τα έργα συ­γκε­ντρώ­νουν και οι υπεύ­θυ­νοι του Βρε­τα­νι­κού Μου­σεί­ου, στο οποίο αυτές τις μέρες ξε­κί­νη­σε τη λει­τουρ­γία της η έκ­θε­ση «Defining Beauty» («Ορί­ζο­ντας την Ομορ­φιά») προ­κει­μέ­νου, αν όχι να πε­ρι­γρά­ψουν, του­λά­χι­στον να προ­βά­λουν την ικα­νό­τη­τα του αν­θρώ­πι­νου σώ­μα­τος -και δη του έγκλει­στου στην αιω­νιό­τη­τα της πέ­τρας- να αι­σθη­το­ποιεί το ωραίο. Η συλ­λο­γή, η οποία πε­ρι­λαμ­βά­νει κυ­ρί­ως κομ­μά­τια από την αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κή και τη ρω­μαϊ­κή πα­ρά­δο­ση, έχει συ­γκε­ντρώ­σει στο Λον­δί­νο έργα τόσο από το Μου­σείο της Περ­γά­μου του Βε­ρο­λί­νου όσο και από το Μη­τρο­πο­λι­τι­κό της Νέας Υόρ­κης, τη Γλυ­πτο­θή­κη της Κο­πεγ­χά­γης και αλλού. Αρ­χαϊ­κοί κού­ροι, κλα­σι­κά ελεύ­θε­ρα γλυ­πτά και αγαλ­μα­τί­δια γε­μί­ζουν με γυμνά σώ­μα­τα τις αί­θου­σες της έκ­θε­σης. Αλ­λω­στε η γυ­μνό­τη­τα για τους αρ­χαί­ους, πέραν της σε­ξουα­λι­κό­τη­τας, ήταν ανα­πό­σπα­στη ιδιό­τη­τα του κάλ­λους και αυτή φαί­νε­ται να είναι η κε­ντρι­κή ιδέα πίσω από τη θε­μα­τι­κή της συ­γκε­κρι­μέ­νης έκ­θε­σης. Τα γλυ­πτά εκεί πα­ρου­σιά­ζο­νται ελεύ­θε­ρα στον χώρο, κατά κα­νό­να σε μαύρο ου­δέ­τε­ρο φόντο και μόνο με τον ελά­χι­στο φω­τι­σμό, ώστε να τα ανα­δει­κνύ­ει.

Είναι όμως αυτή η πα­ρου­σί­α­ση «μο­ντέ­λων» κα­τάλ­λη­λη ώστε ο θε­α­τής να αντι­λη­φθεί πλή­ρως το νόημα των τε­χνουρ­γη­μά­των; Μπο­ρεί, όπως επι­ση­μαί­νει ο Τζό­να­θαν Τζό­ουνς στον Guardian, ο Ιλι­σός και ο Διό­νυ­σος του Παρ­θε­νώ­να να λά­μπουν με νέο φως, μα­κριά από τη γει­το­νι­κή γκρί­ζα αί­θου­σα στην οποία συ­νή­θως εκτί­θε­νται, όμως πόσο αδι­κού­νται τα έργα δίχως το χρο­νο­λο­γι­κό-ιστο­ρι­κό τους συ­γκεί­με­νο;

Παρά τους πα­ρα­πά­νω προ­βλη­μα­τι­σμούς, δεν υπάρ­χει αμ­φι­βο­λία πως η νέα έκ­θε­ση του Βρε­τα­νι­κού Μου­σεί­ου έχει με­γά­λη αξία· η συ­ναρ­πα­στι­κή συ­γκρι­τι­κή εμπει­ρία του ανα­κε­κλι­μέ­νου Διο­νύ­σου πλάι πλάι με το προ­σχέ­διο του Μι­χα­ήλ Αγ­γέ­λου για τον Αδάμ της Κα­πέ­λα Σιξ­τί­να, για πα­ρά­δειγ­μα, ή η ευ­και­ρία να δει κα­νείς τον Απο­ξυό­με­νο, ένα από τα ελά­χι­στα αρ­χαία μπρούν­τζι­να αγάλ­μα­τα που σώ­ζο­νται σε τόσο καλή κα­τά­στα­ση (ανα­σύρ­θη­κε από τη θά­λασ­σα μόλις το 1999 και εκτί­θε­ται στην Κρο­α­τία), είναι μο­να­δι­κές.

Το κάπως οξύ­μω­ρο βέ­βαια, όπως επι­ση­μαί­νουν και αρ­κε­τοί ξένοι σχο­λια­στές, είναι πως σε μια υμνη­τι­κή για την αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κή τέχνη έκ­θε­ση δεν υπάρ­χει ούτε ένα έργο-δά­νειο από κά­ποιο μου­σείο της Ελ­λά­δας. Το ερώ­τη­μα ρη­το­ρι­κό, όμως κατά τη γνώμη μας όχι άνευ ου­σί­ας: Δεν θα μπο­ρού­σε το Εθνι­κό Αρ­χαιο­λο­γι­κό Μου­σείο, φέρ’ ει­πείν, να δα­νεί­σει 1-2 από τα ούτως ή άλλως πά­μπο­λα αρι­στουρ­γή­μα­τά του σε μια έκ­θε­ση που θα δουν κυ­ριο­λε­κτι­κά εκα­τομ­μύ­ρια επι­σκέ­πτες μέχρι τις 5 Ιου­λί­ου; Κα­τα­νο­ού­με φυ­σι­κά πως υπάρ­χει θέμα πο­λι­τι­κής· η ίδια πι­θα­νώς συ­νέ­βα­λε και στη δη­μιουρ­γία της συ­γκε­κρι­μέ­νης έκ­θε­σης από την πλευ­ρά των Βρε­τα­νών, ακρι­βώς μετά την πρό­σφα­τη ανα­κί­νη­ση της υπό­θε­σης των Γλυ­πτών. Ωστό­σο, ίσως η συ­νεν­νό­η­ση και η συ­νερ­γα­σία να είναι πιο ωφέ­λι­μες για τη δια­τή­ρη­ση και την ανά­δει­ξη των έργων εκεί­νων, υλι­κής και πνευ­μα­τι­κής μαζί αξίας, που η μοίρα και η κλη­ρο­νο­μιά τους δεν μπο­ρεί παρά να είναι τε­λι­κά πα­ναν­θρώ­πι­νες.

Κα­θη­με­ρι­νή