Λαγοκέφαλοι, λεοντόψαρα και δεκάδες ξενικά είδη: Γιατί γεμίζουν οι ελληνικές θάλασσες με «εισβολείς»

Οι ελλη­νι­κές θάλασ­σες αλλά­ζουν με ρυθμούς που μέχρι πρό­σφατα θα θεω­ρού­νταν απί­θα­νοι. Η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας, η κλι­μα­τική αλλαγή και η αυξη­μένη θαλάσ­σια δια­σύν­δεση έχουν ανοίξει τον δρόμο για την εγκα­τά­σταση δεκάδων ξενικών ειδών στις ελλη­νι­κές ακτές, μετα­μορ­φώ­νο­ντας στα­διακά τα θαλάσ­σια οικο­συ­στή­ματα της Μεσο­γείου.

Το φαι­νό­μενο αυτό απα­σχο­λεί έντονα την επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα, καθώς οι επι­πτώ­σεις του αφορούν όχι μόνο τη βιο­ποι­κι­λό­τητα αλλά και την αλιεία, την οικο­νο­μία και την καθη­με­ρι­νό­τητα των παρά­κτιων κοι­νω­νιών.

Στο πλαίσιο αυτό, το protothema.gr ήρθε σε επι­κοι­νω­νία με την κυρία Νότα Περι­στε­ράκη, βιολόγο – ιχθυο­λόγο του Ινστι­τού­του Βιο­λο­γι­κών Πόρων και Εσω­τε­ρι­κών Υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ, η οποία ανέλυσε τις σημα­ντι­κό­τε­ρες αλλαγές που παρα­τη­ρού­νται στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες, τα είδη που έχουν εγκα­τα­στα­θεί τα τελευ­ταία χρόνια και τις προ­κλή­σεις που δημιουρ­γούν για τα θαλάσ­σια οικο­συ­στή­ματα.

Περισ­σό­τερα από 65 ξενικά είδη έχουν εγκα­τα­στα­θεί στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες

Αρχικά, σε ερώτηση που της έγινε σχετικά με τα βασικά ξενικά είδη που έχουν εμφα­νι­στεί τα τελευ­ταία χρόνια στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες και τις αλλαγές που παρα­τη­ρού­νται σε σχέση με πριν από 20-30 χρόνια, η κ. Νότα Περι­στε­ράκη ανέφερε ότι οι αλλαγές είναι μεγάλες.

Όπως σημεί­ωσε «περισ­σό­τερα από 65 είδη ξενικών ειδών ψαριών -και άλλων ειδών που πιά­νο­νται στα αλιευ­τικά εργαλεία- έχουν εγκα­τα­στα­θεί πλέον στις θάλασ­σές μας. Από αυτά, ιδιαί­τερα άφθονα τα τελευ­ταία χρόνια στις νοτιό­τε­ρες θάλασ­σές μας, είναι ο λαγο­κέ­φα­λος (ιδιαί­τερα 2 τοξικά είδη λαγο­κέ­φα­λου), το λεο­ντό­ψαρο, τα ξενικά μπαρ­μπού­νια (3 είδη), οι γερ­μα­νοί (2 είδη), ξενικοί λούτσοι, η γαυ­ρό­φρισσα, 2 είδη τρο­μπέ­τας, 2 είδη μπλε καβου­ριών, 2 είδη ξενικών γαρίδων και το σου­πιο­κα­λά­μαρο».

Σύμφωνα με την ίδια «πολλά από αυτά έφτασαν στα νερά μας τα τελευ­ταία 15 χρόνια, ενώ οι πλη­θυ­σμοί τους είναι συνεχώς αυξα­νό­με­νοι. Τα περισ­σό­τερα προ­έρ­χο­νται από την Ερυθρά θάλασσα και έχουν φτάσει στη Μεσό­γειο μέσω του Κανα­λιού του Σουέζ και ονο­μά­ζο­νται λεσ­σε­ψια­νοί μετα­νά­στες, λόγω του μηχα­νι­κού Λεσσέψ που σχε­δί­ασε και κατα­σκεύ­ασε το Κανάλι του Σουέζ το 1869. Είναι είδη τροπικά και ευνο­ού­νται από την άνοδο της θερ­μο­κρα­σίας και της αλα­τό­τη­τας της Μεσο­γείου, λόγω της κλι­μα­τι­κής αλλαγής».

Πώς επη­ρε­ά­ζο­νται οι ντόπιοι πλη­θυ­σμοί

Όσον αφορά το πώς επη­ρε­ά­ζουν τα εισβο­λικά ψάρια το θαλάσ­σιο οικο­σύ­στημα και τα ντόπια είδη της Ελλάδας η κ. Περι­στε­ράκη ανα­φέ­ρει τα εξής:

«Τα περισ­σό­τερα από τα προ­α­να­φε­ρό­μενα είδη μπορούν να χαρα­κτη­ρι­στούν ως εισβο­λικά/χωρο­κα­τα­κτη­τικά, δηλαδή είδη που αυξά­νο­νται με ταχύ ρυθμό, εκτο­πί­ζουν ή αντα­γω­νί­ζο­νται τα αυτό­χθονα είδη και έχουν επι­πτώ­σεις στο θαλάσ­σιο οικο­σύ­στημα στο οποίο εγκα­θί­στα­νται, αλλά και στον άνθρωπο. Τα είδη αυτά είναι πιο ικανά στον οικο­λο­γικό αντα­γω­νι­σμό από τα υπό­λοιπα, γιατί προ­σαρ­μό­ζο­νται εύκολα σε μεγάλη γκάμα περι­βαλ­λο­ντι­κών συν­θη­κών και πηγών τροφής, ανα­πα­ρά­γο­νται με υψηλούς ρυθμούς, δεν έχουν αρκε­τούς φυσι­κούς εχθρούς ή αντα­γω­νι­στές και επι­κρα­τούν των άλλων ειδών. Συνεπώς, όταν αυξά­νε­ται ο πλη­θυ­σμός των εισβο­λι­κών/χωρο­κα­τα­κτη­τι­κών ειδών, συνήθως μειώ­νε­ται ο πλη­θυ­σμός των αυτό­χθο­νων ειδών, είτε επειδή τα θηρεύ­ουν είτε επειδή αντα­γω­νί­ζο­νται μαζί τους για την τροφή ή το ενδιαί­τημά τους. Ιδιαί­τερα επι­βλαβή για το οικο­σύ­στημα θεω­ρού­νται ο λαγο­κέ­φα­λος και το λεο­ντό­ψαρο, τα οποία έχουν ανα­πτύ­ξει μεγά­λους πλη­θυ­σμούς και είναι εντα­τι­κοί θηρευ­τές αυτό­χθο­νων ειδών, αλλά και χορ­το­φάγα είδη, όπως οι γερ­μα­νοί, οι οποίοι απο­ψι­λώ­νουν τον βυθό από βλά­στηση, κατα­στρέ­φο­ντας τα ενδιαι­τή­ματα άλλων θαλάσ­σιων ειδών».

 
Λαγο­κέ­φα­λος

Και συμπλη­ρώ­νει: «Υπάρ­χουν αρκετά είδη που τρέ­φο­νται με γόνο αυτό­χθο­νων ψαριών, όπως το λεο­ντό­ψαρο και οι τρο­μπέ­τες, αλλά και είδη όπως τα ξενικά μπαρ­μπού­νια, τα οποία πιθανώς αντα­γω­νί­ζο­νται τα αυτό­χθονα όσον αφορά την τροφή και την εξά­πλωσή τους. Καθώς τα λεσ­σε­ψιανά είδη βρί­σκο­νται κυρίως στην παρά­κτια ζώνη, όπου απα­ντώ­νται συνήθως τα μικρά ιχθύδια των αυτό­χθο­νων ειδών, απο­τε­λούν απειλή για την επι­βί­ωσή τους. Τα εισβο­λικά/χωρο­κα­τα­κτη­τικά είδη μπορούν να αυξά­νο­νται ανε­ξέ­λεγ­κτα σε προ­στα­τευό­με­νες θαλάσ­σιες περιο­χές (θαλάσ­σια πάρκα κ.λπ.), όπου απα­γο­ρεύ­ε­ται η αλιεία. Για τον λόγο αυτό, η θέσπιση τέτοιων περιο­χών χρειά­ζε­ται ιδιαί­τερη προσοχή και επι­στη­μο­νική έρευνα, καθώς και μέτρα εξα­λί­ευ­σης των ειδών αυτών».

Υπήρχαν παλαιό­τερα είδη ψαριών που σήμερα έχουν μειωθεί εξαι­τίας της παρου­σίας εισβο­λι­κών ειδών;

Στο συγκε­κρι­μένο ερώτημα η κ. Περι­στε­ράκη εμφα­νί­ζε­ται επι­φυ­λα­κτική λόγω έλλει­ψης επαρκών επι­στη­μο­νι­κών στοι­χείων, ωστόσο παρα­θέ­τει συγκε­κρι­μένα είδη που έχει παρα­τη­ρη­θεί μείωση του πλη­θυ­σμού τους.

«Χωρίς να υπάρ­χουν πολλές επι­στη­μο­νι­κές μελέτες για τον ακριβή λόγο μείωσης αυτό­χθο­νων ειδών, παρα­τη­ρεί­ται μείωση της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας, καθώς και μείωση των πλη­θυ­σμών αυτό­χθο­νων ειδών, όπως το μπαρ­μπούνι, τα χτα­πό­δια, οι σκορ­πί­νες των ρηχών νερών, εκεί που υπάρ­χουν μεγάλοι πλη­θυ­σμοί εισβο­λι­κών ειδών. Ωστόσο, χρειά­ζε­ται περισ­σό­τερη μελέτη, γιατί η ίδια η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας έχει αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις σε αυτό­χθονα ψυχρό­φιλα είδη. Επίσης, χρειά­ζε­ται έρευνα για τη μελέτη των παρα­σί­των ή πιθανών ασθε­νειών που μπορεί να μετα­φέ­ρουν τα είδη αυτά στις νέες περιο­χές εξά­πλω­σής τους και πώς μπορεί να επη­ρε­ά­σουν τα ντόπια είδη», σημειώ­νει χαρα­κτη­ρι­στικά.

Οι συν­θή­κες και το μέλλον της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες

«Στις θάλασ­σές μας η μεγα­λύ­τερη εξά­πλωση των λεσ­σε­ψια­νών θερ­μό­φι­λων ειδών συμ­βαί­νει στις περιο­χές με μεγάλη άνοδο της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας, όπως τα νότια Δωδε­κά­νησα και η Κρήτη, ωστόσο εξα­πλώ­νο­νται και σε άλλες περιο­χές όπου αυξάνει στα­διακά η θερ­μο­κρα­σία της θάλασ­σας. Άλλα ξενικά είδη μπορεί να εμφα­νι­στούν από απε­λευ­θε­ρώ­σεις από υδα­το­καλ­λιέρ­γειες, από μετα­φορά ballast waters σε δεξα­με­νές εμπο­ρι­κών πλοίων (για έρμα), από άγκυρες, ύφαλα σκαφών, απε­λευ­θε­ρώ­σεις από οικιακά ενυ­δρεία», ανα­φέ­ρει η έμπειρη βιο­λό­γος – ιχθυο­λό­γος του ΕΛΚΕΘΕ ως προς τις συν­θή­κες που ευνοούν την εμφά­νιση τέτοιων ειδών.

Τέλος, όσον αφορά τις εκτι­μή­σεις της επι­στη­μο­νι­κής κοι­νό­τη­τας για το μέλλον της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας στις ελλη­νι­κές θάλασ­σες αν συνε­χι­στεί η εξά­πλωση αυτών των ειδών σημειώ­νει:

«Ήδη σε περιο­χές με έντονες αλλαγές θερ­μο­κρα­σίας, αλα­τό­τη­τας και αυξα­νό­με­νων πλη­θυ­σμών ξενικών ειδών, παρα­τη­ρού­νται σημα­ντι­κές αλλαγές στην ιχθυο­πα­νίδα και συνο­λικά στη βιο­ποι­κι­λό­τητα. Σε μελέτες που έχουν γίνει από την παρα­κο­λού­θηση της αλιείας στην Κρήτη, η ανα­λο­γία στο αλίευμα ξενικών/αυτό­χθο­νων ειδών αυξάνει σημα­ντικά τα τελευ­ταία χρόνια, και όσον αφορά τις ποσό­τη­τες και όσον αφορά τον αριθμό των ειδών. Επίσης, έχει παρα­τη­ρη­θεί μείωση του ολικού αριθμού ειδών σε δειγ­μα­το­λη­ψίες που γίνο­νται επί σειρά ετών σε περιο­χές με επι­κρά­τηση εισβο­λι­κών ειδών».

Διά­γραμμα με το ποσοστό ξενικών και ντόπιων ειδών στα δίχτυα, στην Κρήτη, για την περίοδο 2018-2023

Και κατα­λή­γει: «Αυτή τη στιγμή βρι­σκό­μα­στε ακόμα στην εξέλιξη αυτού του φαι­νο­μέ­νου. Χρειά­ζε­ται να ενι­σχυ­θεί η έρευνα και η παρα­κο­λού­θηση της εξά­πλω­σης των ξενικών ειδών, της βιο­λο­γίας και της δια­τρο­φής τους, καθώς και των επι­πτώ­σεών τους στους αυτό­χθο­νους πλη­θυ­σμούς. Δυστυ­χώς, η επι­στη­μο­νική έρευνα είναι αρκετά παρα­γκω­νι­σμένη και υπο­χρη­μα­το­δο­τού­μενη στην παρούσα συγκυ­ρία και το επι­στη­μο­νικό δυνα­μικό φυλ­λορ­ροεί. Ωστόσο, τα είδη αυτά πρέπει να μπουν δυνα­μικά στη δια­τροφή μας, καθώς η εξα­λί­ευσή τους είναι και ένας τρόπος επι­βρά­δυν­σης της εξά­πλω­σής τους. Άλλωστε, στην πλειο­ψη­φία τους είναι βρώσιμα είδη, πολύ νόστιμα και με υψηλή θρε­πτική αξία».

Πηγή: protothema.gr