«Αυτό που σώθηκε είναι το καθεστώς της πτωχοτραπεζοκρατίας έναντι της πτωχευμένης κοινωνίας»

Έχουμε δια­νύ­σει πέντε  χρόνια προ­σπά­θειας αντι­με­τώ­πι­σης της κρίσης  χρέους – δανει­σμού, με επώδυνα μέτρα που άφησαν πίσω τους  συν­θή­κες ανθρω­πι­στι­κής κρίσης και ένα πολύ μεγάλο τμήμα του ελλη­νι­κού πλη­θυ­σμού, κάτω από τα όρια της φτώ­χειας και τον δημόσιο πλούτο να εκποιεί­ται σε τιμή ευκαι­ρίας . Με βάση αυτόν τον απο­λο­γι­σμό, τι ακριβώς  «σώθηκε»;  Υπάρχει κάτι θετικό, ώστε να πει κανείς ότι άξιζε τον κόπο όλη αυτή η περι­πέ­τεια;

Σε περιό­δους οικο­νο­μι­κής κρίσης, βίαιης λιτό­τη­τας και ύφεσης, οι θυσίες και τα απο­τε­λέ­σματα δεν χωράνε στην ίδια ζυγαριά κόστους-οφέλους. Όταν με στόχο την βελ­τί­ωση των “μεγάλων αριθμών” σε δημο­σιο­νο­μικά και μακρο­οι­κο­νο­μικά μεγέθη, χάνο­νται ανθρώ­πι­νες ζωές, χάνει το μέλλον της μια ολό­κληρη γενιά ,τότε η επί­κληση της απο­φυ­γής   των χει­ρό­τε­ρων και της πτώ­χευ­σης, μοιάζει με κακό­γου­στο αστείο. Αυτό που σώθηκε στην ουσία είναι το καθε­στώς της πτω­χο­τρα­πε­ζο­κρα­τίας έναντι της πτω­χευ­μέ­νης κοι­νω­νίας. Μπορεί να παρα­μέ­νουμε όρθιοι δημο­σιο­νο­μικά και εντός της ΕΕ και του ευρώ,όμως γονά­τι­σαν σχεδόν τα 2/3 των συμπα­τριω­τών μας, ίσως και περισ­σό­τε­ροι. Όταν με πρό­σχημα το μακρο­πρό­θε­σμο και αβέβαιο όφελος εγκα­θί­στα­ται βίαιος μηχα­νι­σμός εσω­τε­ρι­κής υπο­τί­μη­σης μόχθου,περιου­σιών,αξιο­πρέ­πειας, τότε τα οφέλη παύουν να είναι καθο­λικά και πολύ απλά εντεί­νουν τις κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες. Η μακρο­οι­κο­νο­μία, το Δημόσιο, δεν λει­τουρ­γεί όπως μια επι­χεί­ρηση και ένα νοι­κο­κυ­ριό. Αυτή την αφελή εξίσωση θεώ­ρη­σαν εγχώ­ριοι και ξένοι σωτήρες ως θέσφατο. Και διέρ­ρη­ξαν τον κοι­νω­νικό ιστό και την κοι­νω­νική συνοχή….

Τα stress tests

Με πολι­τικά ή οικο­νο­μικά κρι­τή­ρια έγινε η αξιο­λό­γηση των ελλη­νι­κών τρα­πε­ζών; Υπάρχει η εκτί­μηση ότι  στην τελική ανα­κοί­νωση της ΕΚΤ για τα απο­τε­λέ­σματα των ελέγχων σε 130 ευρω­παϊ­κές τρά­πε­ζες πρυ­τά­νευσε η πολι­τική σκο­πι­μό­τητα, καθώς Βερο­λίνο και Βρυ­ξέλ­λες δεν επι­θυ­μούν την όξυνση της ήδη βεβα­ρη­μέ­νης κατά­στα­σης στην ευρω­παϊκή οικο­νο­μία

Είναι σαφές ότι επι­κρά­τησε μια μικτή λογική, εάν μου επι­τρέ­πετε τον αδόκιμο όρο. Υπε­ρί­σχυ­σαν τα κρι­τή­ρια εκείνα που δεν θα οδη­γού­σαν σε παρα­τε­τα­μένη ανι­σορ­ρο­πία το πανευ­ρω­παϊκό πιστω­τικό σύστημα, έναντι εκείνων των κρι­τη­ρίων που πιθανώς θα εκκα­θά­ρι­ζαν την τρα­πε­ζική αγορά από εκείνα τα ιδρύ­ματα στα οποία ενδε­χο­μέ­νως να κρύ­φτη­καν καλά οι σκε­λε­τοί στις ντου­λά­πες(ισο­λο­γι­σμοί). Η Ευρώπη σήμερα είναι αλήθεια ότι δεν θα άντεχε μια κατάρ­ρευση αλά Lehman Brothers πχ με ότι αυτό σήμαινε τότε για το χρη­μα­το­πι­στω­τικό σύστημα των ΗΠΑ. Προ­σω­πικά όμως πιστεύω ότι τα τοξικά στοι­χεία στους ισο­λο­γι­σμούς κάποιων εμπο­ρι­κών τρα­πε­ζών θα κρατάνε τις διοι­κή­σεις τους ομήρους ώστε να μην χορη­γούν ρευ­στό­τητα σε παρα­γωγή, εμπόριο.

Τι σημαί­νει για την ελλη­νική οικο­νο­μία η εξέλιξη όσον αφορά τα stress tests;  Ζητού­μενο τώρα είναι η ενί­σχυση της ρευ­στό­τη­τας. Θα ανοί­ξουν οι τρά­πε­ζες τις στρό­φιγ­γες;

Θεω­ρη­τικά αυτό θα έπρεπε να γίνει όπως πολύ σωστά το θέτετε. Η αλήθεια όμως απέχει από την πραγ­μα­τι­κό­τητα. Γιατί ενώ  τα stress tests των ελλη­νι­κών τρα­πε­ζών που πραγ­μα­το­ποί­ησε η ΕΚΤ, εμφά­νι­σαν ζημία -2,8 δισεκ. κατέ­ληξε ουσια­στικά σε σχεδόν μηδε­νι­κές κεφα­λαια­κές ανάγκες! Πρα­κτικά αυτό σημαί­νει ότι πολλοί ανα­λυ­τές και μη, θα παγι­δευ­τούν στα απο­τε­λέ­σματα, νομί­ζο­ντας  ότι οι ελλη­νι­κές τρά­πε­ζες δεν θα χρεια­στούν αύξηση κεφα­λαίου ! Δυστυ­χώς πριν οι τρά­πε­ζες απο­κτή­σουν την δυνα­τό­τητα να χορη­γούν ρευ­στό­τητα στην οικο­νο­μία, θα χρεια­στούν και πάλι να ζητή­σουν από αυτή κεφά­λαια! Αυτές οι χρο­νι­κές υστε­ρή­σεις μεταξύ ζήτησης και προ­σφο­ράς χρή­μα­τος από τις ελλη­νι­κές τρά­πε­ζες είναι το ασαφές, θολό και μη προσ­διο­ρί­σιμο κρίσιμο ζητού­μενο για την ανά­πτυξη της χώρας. Δεν μπορώ να κάνω ακριβή πρό­βλεψη για το πότε και με ποιους ρυθμούς θα ανοί­ξουν οι ελλη­νι­κές τρα­πε­ζι­κές κάνου­λες, άσχετα αν έχουμε σαφή εικόνα πόσα κεφά­λαια και μέχρι πότε χρειά­ζε­ται η κάθε μία…

Η έξοδος από το Μνη­μό­νιο

H κυβέρ­νηση υπο­στη­ρί­ζει ότι  το απο­τέ­λε­σμα των stress tests φέρνει πιο κοντά  την Ελλάδα στην έξοδο από το μνη­μό­νιο. Βγαί­νουμε στ’ αλήθεια από τα μνη­μό­νια; Και ποια η διαφορά μνη­μο­νίων και επι­τή­ρη­σης που είναι βέβαιο ότι θα υπάρξει για τα επόμενα χρόνια;

Χρέος της κυβέρ­νη­σης είναι να χει­ρί­ζε­ται το κάθε νέο γεγονός που βελ­τιώ­νει την μακρο­οι­κο­νο­μική εικόνα της χώρας, ως θετικό γεγονός. Άρα οι μικρές αυξή­σεις μετο­χι­κών κεφα­λαίων στις ελλη­νι­κές τρά­πε­ζες, δίνουν θεω­ρη­τικό πιστο­ποι­η­τικό βιω­σι­μό­τη­τας στο τρα­πε­ζικό σύστημα (όπως όταν παίρνει πτυχίο ένας φοι­τη­τής αλλά όλα τα μαθή­ματα τα πέρασε με …σκονάκι!) Αν αυτή η εξέλιξη με τις τρά­πε­ζες συνε­πά­γε­ται έξοδο από τα μνη­μό­νια, ειλι­κρινά δεν νομίζω ότι αξίζει να μας απα­σχο­λή­σει, αν και ορθώς το ρωτάτε εσείς. Ο λόγος είναι απλός: τα μνη­μό­νια ήταν η ονο­μα­σία που δόθηκε στα παραρ­τή­ματα (με τους κοι­νω­νικά επα­χθείς όρους και συν­θή­κες)των δανεια­κών συμ­βά­σεων. Οι δανεια­κές συμ­βά­σεις δεν λήγουν και πολύ φοβάμαι ότι ίσως να ανα­νε­ω­θούν μερικώς στους επό­με­νους μήνες, είτε φύγει το ΔΝΤ, είτε όχι. Η επι­τή­ρηση που πολύ σωστά λέτε ότι θα συνε­χι­στεί, έχει την εξής ουσιώδη και πιο επώδυνη διαφορά απο τα μνη­μό­νια:  Πλέον δεν θα μπορεί καμία ελλη­νική κυβέρ­νηση να ανα­κοι­νώ­νει προ­σχέ­διο προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού πριν αυτό εγκρι­θεί, αξιο­λο­γη­θεί και γίνει απο­δε­κτό ή απορ­ρι­φθεί από επι­τροπή στις Βρυ­ξέλ­λες! Δυστυ­χώς, αυτή είναι η πραγ­μα­τι­κό­τητα. Το να λέμε έφυγαν τα μνη­μό­νια γιατί οι έλεγχοι αντί τρι­μή­νου θα γίνο­νται τετρά­μη­νοι, ακού­γε­ται αστείο. Η ισχύς των όρων εσω­τε­ρι­κής υπο­τί­μη­σης της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας, θα συνε­χι­στούν. Η επι­τή­ρηση θα συνε­χι­στεί, και όχι μόνο για την Ελλάδα. Η ΕΕ εισήλθε σε μια περίοδο ελεγ­κτι­κής στα­σι­μό­τη­τας, σε ένα απροσ­διό­ρι­στο ελεγ­χό­μενο στάδιο υφε­σια­κής ανα­μο­νής…

Η δια­χεί­ριση του χρέους

Το χρέος της χώρας, παρά την προ­σπά­θεια «εξω­ραϊ­σμού»  του, είναι προ­φα­νές ότι δεν πρό­κει­ται να γίνει «βιώσιμο». Τι μπορεί να γίνει επ’ αυτού;  Υπάρχει η εκτί­μηση ότι παρά την άρνησή τους,  οι δανει­στές θα ανα­γκα­στούν να προ­χω­ρή­σουν σε δια­γραφή μέρους αυτού.

Ωραία ερώτηση και άκρως σημα­ντική ώστε να διευ­κρι­νί­σουμε στους ανα­γνώ­στες μας ότι η βιω­σι­μό­τητα του χρέους μιας οικο­νο­μίας δεν είναι μόνο συνάρ­τηση,όπως σκο­πί­μως λέγεται, των ετήσιων ρυθμών ανά­πτυ­ξης και τους ετή­σιους κόστους απο­πλη­ρω­μής του χρέους. Στο κλάσμα χρέος/ΑΕΠ έπρεπε να είχε προ­στε­θεί και μια άλλη παρά­με­τρος: οι χρόνοι αύξησης ή μείωσης(dt) των δυο μεγεθών. Το ελλη­νικό χρέος έχει υποστεί μελ­λο­ντι­κής μείωσης ισχύ λόγω ισχυρής παρελ­θού­σας ισχύς αυξή­σεως. Πιο απλά, έτρεξε ιλιγ­γιω­δώς εδώ και 5 χρόνια ώστε να αρχίσει μετά από 7 με 8 χρόνια να επι­βρα­δύ­νε­ται ή ακόμη και να μειώ­νε­ται. Οι δανει­στές, κράτη πλέον στην πλειο­ψη­φία τους, δύσκολα θα ζητή­σουν απο τα κοι­νο­βού­λιά τους να δια­γρά­ψουν μέρος του χρέους μας. Έτσι πιστεύω εγώ προ­σω­πικά. Ίσως μια γενναία επι­μή­κυνση και ένας σχεδόν μηδε­νι­κός ως ελά­χι­στος συντε­λε­στής κόστους εξυ­πη­ρέ­τη­σης (επι­τό­κιο) να είναι μια πιθανή εξέλιξη.Εμείς όμως, αν θέλουμε να πετύ­χουμε κάτι ισχυρό και επαρκές, καλό είναι με την μεγα­λύ­τερη δυνατή κοι­νω­νική πλειο­ψη­φία, να ζητή­σουμε το μέγιστο (μερική δια­γραφή) ώστε να κατα­λή­ξουμε σε κάτι επω­φε­λές(επι­μή­κυνση και περί­ο­δος χάριτος).

Στην περί­πτωση που οι επό­με­νες εκλογές φέρουν στην Ελλάδα κυβέρ­νηση Αρι­στε­ράς, ποια θα είναι κατά την άποψή σας η αντί­δραση των σκληρών της Ευρω­ζώ­νης;  Τα σενάρια τρόμου που δια­κι­νού­νται, για να εμπε­δω­θεί  στην κοινή  η  λογική του μονο­δρό­μου, πόση αλήθεια εμπε­ριέ­χουν;

Κυβέρ­νηση Αρι­στε­ράς με ευρεία κοι­νω­νική εκπρο­σώ­πηση πχ 35-40%, δεν παύει να είναι μια …ελλη­νική ισχυρή κοι­νω­νικά κυβέρ­νηση. Προ­φα­νώς και είναι δύσκολο, όχι απίθανο, να έχουμε πχ αυτο­δυ­να­μία ΣυΡιζΑ, αλλά η λογική λέει ότι οι Ευρω­παίοι θα μας αντι­με­τώ­πι­ζαν δια­φο­ρε­τικά αν έβλεπαν μια κυβέρ­νηση μεγάλου συνα­σπι­σμού( ΝΔ-ΣΥΡΙΖΑ) παρα μια οριακής αυτο­δυ­να­μίας κυβέρ­νηση Αρι­στε­ράς. Αυτά τα σενάρια τρόμου που υιο­θε­τού­νται περί κατάρ­ρευ­σης της χώρας εάν η κοι­νω­νία ψηφίσει με  πχ 40% ένα κόμμα, είναι προ­σω­πικά για μένα, αντι­δη­μο­κρα­τι­κές πρα­κτι­κές. Έχουμε δημο­κρα­τία. Κυβερ­νάει και θα κυβερ­νάει η πλειο­ψη­φία. Τα υπό­λοιπα, όσο και αν ενο­χλούν δανει­στές, αγορές και τρίτους παρά­γο­ντες, είναι απλά ολο­κλη­ρω­τι­κές λογικής που παρα­πέ­μπουν σε εποχές πεφω­τι­σμέ­νης ολι­γαρ­χίας και κυριαρ­χίας των ελίτ. Ας φρό­ντι­ζαν οι ξένοι και οι εγχώ­ριοι πολι­τι­κοί να μην αφαι­ρού­σαν βίαια την αξιο­πρέ­πεια, τον ιδρώτα, τον μόχθο και το μέλλον της κοι­νω­νίας ώστε σήμερα να πείθουν τον λαό. Μπορεί να μην υπάρχει η άριστη εναλ­λα­κτική λύση για την έξοδο από την κρίση, όμως σεβα­σμός στην φωνή και τις επι­λο­γές της κοι­νω­νίας. Ας μην χρη­σι­μο­ποιούμε την σοφία του λαού για μικρο­πο­λι­τικά οφέλη. Ισχύει και για την αντι­πο­λί­τευση αυτό, κυρίως γι αυτήν θα έλεγα…

Η ανά­καμψη της χώρας

Υπάρχει χρο­νι­κός  ορί­ζο­ντας ανά­καμ­ψης για  την Ελλάδα; Τι ρυθμούς ανά­πτυ­ξης θα πρέπει να επι­τύ­χει η χώρα για να απορ­ρο­φή­σει τα εκα­τομ­μύ­ρια των ανέργων ή των υπο­α­πα­σχο­λού­με­νων;

Ως έμπειρη δημο­σιο­γρά­φος αφήσατε την δυσκο­λό­τερη ερώτηση για το τέλος. Ομολογω ότι ουδείς οικο­νο­μο­λό­γος μπορεί να απα­ντή­σει με σαφή­νεια. Η Ελλάδα θα μπει το 2015, έτσι θεωρώ, σε jobless recovery (ανά­καμψη χωρίς δου­λειές) και μετά από κάποια απροσ­διό­ρι­στα χρόνια, σε secular stagnation (μόνιμη στα­σι­μό­τητα). Μείωση της ανερ­γίας κάτω του 20% πχ δεν είναι εύκολο να γίνει εντός διετίας ή τριε­τίας. Οι ιδιω­τι­κές επεν­δύ­σεις δεν ξεκι­νούν. Οι δημό­σιες επεν­δύ­σεις απα­γο­ρεύ­ο­νται .Πώς θα απα­σχο­λη­θεί λοιπόν το άνεργο δυνα­μικό; Ξέρετε κα Διακίδη, σε κάποιες τρι­το­κο­σμι­κές χώρες της Αφρικής,τρέχουν ρυθμοί ανά­πτυ­ξης απο 7-10% με τις ανι­σό­τη­τες και την ανεργία, την φτώχεια και τις απάν­θρω­πες αμοιβές και συν­θή­κες απα­σχό­λη­σης να είναι γνωστές. Φυσικά και δεν θα συμβεί κάτι τέτοιο στην Ελλάδα. Όμως δεν απέ­χουμε πλέον πολύ από βαλ­κα­νι­κούς μισθούς (Βουλ­γα­ρία, Σκόπια, Σερβία π.χ.) με το κόστος ζωής εκεί να είναι μέχρι και -50%. Η πραγ­μα­τι­κό­τητα ξεπερ­νάει τα θεω­ρη­τικά μοντέλα και τις προσ­δο­κίες στους αυτο­μα­τι­σμούς των αγορών εργα­σίας και λοιπών κλάδων.

Η προ­ο­πτική της Ευρω­ζώ­νης

Οι πολι­τι­κές λιτό­τη­τας – ύφεσης – ανερ­γίας, απο­δο­μούν συστη­μα­τικά την Ευρώπη. Παρά το γεγονός ότι έχουν απο­τύ­χει, για ποιους λόγους το ιερα­τείο της Ευρω­ζώ­νης επι­μέ­νει σ΄ αυτές;

Για έναν πολύ απλό λόγο! Ερω­τή­ματα που σχεδόν δέκα χρόνια μετά την κυκλο­φο­ρία του ευρώ και την δημιουρ­γία της Ευρω­ζώ­νης δεν απα­ντή­θη­καν τότε, και ξανα­κά­νουν την δουλειά των θεω­ρη­τι­κών της Οικο­νο­μίας επί­καιρη, δεν αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως κοι­νω­νικά ανα­γκαία και εκτο­πί­ζο­νται από την ατζέντα της πολι­τι­κο­τρα­πε­ζι­κής ελίτ σε Βερο­λίνο και Βρυ­ξέλ­λες. Ποια είναι αυτά τα ερω­τή­ματα; Γιατί άραγε  οι χώρες της  ευρω­παϊ­κής «περι­φέ­ρειας»  επε­δί­ω­ξαν την εισα­γωγή σε ενιαία αγορά και κοινό  νόμισμα, με τις πιο ισχυρές και αντα­γω­νι­στι­κές χώρες του ευρω­παϊ­κού «κέντρου»;  Γιατί η αρχι­τε­κτο­νική του ευρώ  στήθηκε σε  ένα ασταθές  και ευάλωτο πλαίσιο συνύ­παρ­ξης  των οικο­νο­μιών, που τελικά δεν άργησε να φανεί  μετά την  κρίση του 2008 στο διεθνές τρα­πε­ζικό  σύστημα; Γιατί η στρα­τη­γική του ευρώ βρέθηκε τόσο εκτε­θει­μένη και οι οικο­νο­μίες του τόσο αθω­ρά­κι­στες στην κατάρ­ρευση των διεθνών χρη­μα­τα­γο­ρών και στην εκτό­ξευση του κόστους δανει­σμού μιας υπερ­χρε­ω­μέ­νης  χώρας μέλους; (Ελλάδα).

Οι απα­ντή­σεις δεν είναι εύκολες. Ένα πάντως είναι πλέον σίγουρο: Η διό­γκωση των εγχώ­ριων τρα­πε­ζι­κών συστη­μά­των σε κάθε χώρα του ευρώ  και  η πρό­σβαση σε φθηνό δανει­σμό, απο­τέ­λε­σαν τον λάθος μοχλό ανά­πτυ­ξης για τις εγχώ­ριες οικο­νο­μίες. Η εμμονή στην λιτό­τητα και στην υφεση παρα­γκω­νί­ζει αυτά ακριβώς τα ερω­τή­ματα. Δυστυ­χώς η Ευρώπη δεν είναι υπέρ των λαών αλλά υπέρ των ολι­γαρ­χιών πλούτου σε τρά­πε­ζες, βιο­μη­χα­νία αλλά και στην πολι­τική!

Ποιο μπορεί να είναι το τέλος σ’ αυτή την αδιέ­ξοδη – όπως φαί­νε­ται  εκ των απο­τε­λε­σμά­των της – πολι­τική;  Οι εκτι­μή­σεις είναι πολλές. Από τη διάλυση της Ευρω­ζώ­νης, μέχρι την έξοδο της Γερ­μα­νίας.

Η τέλεια καται­γίδα κυρία Διακίδη, η απόλυτη κατα­στροφή κοι­νω­νιών και οικο­νο­μιών, δεν είναι ευκολο να συμβεί ποτέ. Η ΕΚΤ και ο διοι­κη­τής της φαί­νε­ται να είναι το τελευ­ταίο μεν αλλά ισχυρό δε κατα­φύ­γιο ελπίδας της ΕΕ. Μπορει να κατρα­κυ­λάει το ευρώ, να ζουν σε λιτό­τητα και ύφεση οι περισ­σό­τε­ρες οικο­νο­μίες,όμως οι συνε­κτι­κοί δεσμοί και κυρίως η κινη­τι­κό­τητα κεφα­λαίων θα ξανα­δρά­σουν στην Ευρω­ζώνη. Αδυνατώ να σκεφτώ ότι μπορεί να χάσει η Ευρώπη την ισχυρή της οικο­νο­μία (Γερ­μα­νία) ή να μείνει η αδύνατη οικο­νο­μία της (Ελλάδα)αβο­ή­θητη στην θάλασσα του διε­θνούς νομι­σμα­τι­κού και εμπο­ρι­κού πολέμου. Ναι, θεω­ρη­τικά δεν έχει εξα­λει­φθεί ο κίν­δυ­νος διά­λυ­σης της Ευρω­ζώ­νης. Αλλά άλλο πράγμα οι πιθα­νό­τη­τες, άλλο τα ενδε­χό­μενα,άλλο τα γεγο­νότα.

Μιλάμε για την οικο­νο­μική κρίση. Ελά­χι­στη συζή­τηση γίνεται για το πολι­τικό και δημο­κρα­τικό έλλειμμα που συνε­πά­γο­νται οι σημε­ρι­νές πολι­τι­κές λιτό­τη­τας.  Που θα οδη­γή­σει αυτό την Ευρώπη κατά την εκτί­μησή σας;

Είναι ίσως το πιο σοβαρό πρό­βλημα που αγνο­ούμε. Πέρα και πάνω από το δημο­σιο­νο­μικό έλλειμμα της κάθε χώρας, υπάρχει στην ΕΕ ένα τερά­στιο μακρο­χρό­νιο δημο­κρα­τικό έλλειμμα. Ένα επι­κίν­δυνο κενό μεταξύ της διά­κρι­σης των εξου­σιών σε όλες τις εθνικές χώρες. Ειδικά οι συσχε­τι­σμοί δυνά­μεων μεταξύ Βερο­λί­νου, Φραν­κφούρ­της, Βρυ­ξελ­λών καθι­στούν την γερ­μα­νική ηγε­μο­νία ως το μεγάλο αγκάθι στην εδραί­ωση της κοι­νο­τι­κής αλλη­λεγ­γύης. Η Ευρώπη δεν μπορεί να συνε­χί­ζει με πολι­τι­κές μονο­κρα­τι­κής  ηγε­μο­νίας. Δεν μπορεί να πορευ­τεί σαν  τον φτωχό συγγενή των Γερ­μα­νών. Οι εξα­σθε­νη­μέ­νες οικο­νο­μικά μεγάλες οικο­νο­μίες (Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία) δεν μπορούν να αντι­τα­χθούν στο Βερο­λίνο. Η Ευρώπη θα περάσει σε καθε­στώς “εσω­τε­ρι­κής πολε­μι­κής”, με αόρατο εχθρό, χωρίς προσ­διο­ρι­σμένα στρα­τό­πεδα. Μονα­δική σίγουρη αντι­πα­ρά­θεση θα είναι αυτή μεταξύ των αγορών και των κυβερ­νή­σεων, όπου στην μέση θα βρεθούν ως συνήθως οι μάζες, οι κοι­νω­νίες με τις ανι­σό­τη­τές τους.