Ελένη Σολταρίδου: «Να κινητοποιήσουν οι γονείς τα παιδιά να δουν πέρα από τον Σεπτέμβριο και πέρα από το άγχος τους»

Κυρία Σολ­τα­ρί­δου, σε λίγες ημέρες ανοί­γουν τα σχολεία. Θα ήθελα ξεκι­νώ­ντας τη συνέ­ντευξή μας, να σας ρωτήσω τι αλλάζει με την έναρξη της νέας σχο­λι­κής χρονιάς η οποία θα λέγαμε ότι απο­τε­λεί ορόσημο για τους μαθητές.

Ως ορόσημο θα χαρα­κτή­ριζα γενικά τον Σεπτέμ­βριο, μήνα κατά τον οποίον τελούν σε αναμονή τόσο οι γονείς όσο και τα παιδιά. Είναι ένας μήνας μετά­βα­σης που μας αγχώνει όλους. Είναι ένας μήνας αντι­φά­σεων ο Σεπτέμ­βριος.

Πάντως, ακούμε όλο και πιο πολύ ότι τα παιδιά σήμερα είναι παρα­χαϊ­δε­μένα, ότι τα προ­σέ­χουμε υπερ­βο­λικά, ότι με το παρα­μι­κρό πέφτει στο τραπέζι η λύση του ψυχο­λό­γου, γίνεται μια σύγκριση του χθες με το σήμερα, από πολλούς γονείς. Είμαστε υπερ­βο­λι­κοί;

Δεν θα έλεγα ότι είμαστε υπερ­βο­λι­κοί, θα έλεγα ότι είμαστε σε επα­γρύ­πνηση. Κι αυτό είναι καλό διότι με αυτόν τον τρόπο λει­τουρ­γεί πιο απο­τε­λε­σμα­τικά η προ­λη­πτική ιατρική, η προ­λη­πτική ψυχο­λο­γία, η προ­λη­πτική ενδυ­νά­μωση… Εχοντας αυτά τα δεδο­μένα, μπορεί κάποιος γονέας ακόμα και από την ηλικία των 2,5 ετών ενός παιδιού, να αντι­λη­φθεί συμ­πτω­μα­το­λο­γία για παρά­δειγμα αυτι­σμού. Παλαιό­τερα μπορεί να αγνο­ού­σαμε αυτά τα συμ­πτώ­ματα. Τώρα, επειδή ακριβώς οι γονείς είναι σε μεγα­λύ­τερη επα­γρύ­πνηση, το αντι­λαμ­βά­νο­νται και κινη­το­ποιού­νται πολύ πιο γρήγορα. Ωστόσο, έχετε δίκιο στον τρόπο που θέτετε το ερώτημα διότι κάθε γονέας είναι δια­φο­ρε­τι­κός. Υπάρ­χουν γονείς που μπορεί να λει­τουρ­γούν με παλαιό­τε­ρες αντι­λή­ψεις και υπάρ­χουν και εκείνοι οι γονείς που λει­τουρ­γούν με μεγα­λύ­τερο στρες ή με αυξη­μένη επα­γρύ­πνηση. Η σύγκριση με το παρελ­θόν είναι προ­φα­νέ­στατα λάθος. Από την άλλη, δεν μπο­ρούμε να μην σκε­φτό­μα­στε ότι κάθε εποχή έχει και τις υπερ­βο­λές της. Σε κάθε εποχή θα πρέπει να βρούμε το μοντέλο το οποίο μας ται­ριά­ζει. Ποιος ο λόγος να μην βοη­θή­σουμε ένα παιδί στο οποίο παρα­τη­ρούμε μια συμ­πτω­μα­το­λο­γία στρες, για ποιο λόγο να μην το βοη­θή­σουμε να ανα­κου­φι­στεί; Πλέον είμαστε πιο ανοι­χτοί ούτως ή άλλως σε και­νούρ­γιους όρους, είμαστε πιο ανοι­χτοί σε και­νούρ­για πράγ­ματα άρα πρέπει κι εμείς να προ­σαρ­μο­στούμε στις νέες ανάγκες της περιό­δου.

Ποιοι είναι οι παρά­γο­ντες που θα πρέπει να κινη­το­ποι­ή­σουν τους γονείς;

Υπάρ­χουν και τα σωμα­τικά συμ­πτώ­ματα υπάρ­χουν και οι ψυχο­λο­γι­κές μετα­πτώ­σεις του παιδιού, οι δια­τα­ρα­χές διά­θε­σης και οι αλλαγές στην καθη­με­ρι­νό­τητα. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να έχει ένας γονέας στο μυαλό του, είναι η αυξη­μένη παρα­τή­ρηση.

Ποια είναι η πιο σημα­ντική συμ­βουλή για τους γονείς λίγο πριν από την έναρξη της νέας σχο­λι­κής περιό­δου;

Αρχικά να δώσουν προσοχή στη συμπε­ρι­φορά του παιδιού τους και στα συμ­πτώ­ματα που μπορεί να εμφα­νί­σει, τα οποία ενδε­χο­μέ­νως να υπο­κρύ­πτουν συμ­πτω­μα­το­λο­γία άγχους. Αυτό σημαί­νει ότι πρέπει να προ­σέ­ξουν αν το παιδί παρου­σιά­σει πόνο στην κοιλιά, πόνο στο έντερο, ή να πηγαί­νει ξαφνικά πιο συχνά στην τουα­λέτα, να αρχίσει να γίνεται πιο ευε­ρέ­θι­στο, να παρου­σιά­ζει μια διέ­γερση και μια ένταση στη φωνή του. Να γίνει ίσως και λίγο πιο επι­θε­τικό.

Αυτά αφορούν στα παιδιά που ξεκι­νάνε το δημο­τικό σχολείο;

Ναι, ανα­φέ­ρο­μαι στα παιδιά. Η συμ­πτω­μα­το­λο­γία του στρες ωστόσο δεν έχει ηλικία, απλώς ίσως να εμφα­νί­ζο­νται με μεγα­λύ­τερη χρο­νιό­τητα ή πιο συχνά στον ενήλικα, αλλά αυτό δεν σημαί­νει ότι δεν εμφα­νί­ζο­νται και στα παιδιά. Επίσης είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να παρα­τη­ρή­σουμε για τυχόν δια­τα­ρα­χές όρεξης και ύπνου στα παιδιά όπως επίσης και εναλ­λα­γές στη διάθεση. Οταν μιλάμε για δια­τα­ρα­χές ύπνου, εννο­ούμε ότι ένα παιδί μπορεί να έχει άρνηση να σηκωθεί ή να μην κοι­μά­ται εύκολα το βράδυ. Επίσης πάρα πολύ συχνά τα παιδιά που βιώνουν υψηλά επίπεδα άγχους, βλέπουν εφιάλ­τες. Ξυπνάνε το βράδυ, ανα­ζη­τούν την αγκαλιά των γονέων τους… δεν είναι ήρεμα. Τακτικά βλέ­πουμε και δια­τα­ρα­χές όρεξης, δηλαδή ένα παιδί μπορεί να κάνει υπερ­φα­γικά επει­σό­δια ή να μειωθεί ξαφνικά η όρεξή του και να μην τρώει… Αυτό επίσης που βλέ­πουμε είναι διά­φο­ρες απο­φυ­γές και ένα αίσθημα κοι­νω­νι­κής από­συρ­σης του παιδιού. Να μειώ­νε­ται δηλαδή η διάθεσή του, να μη θέλει να συμ­με­τέ­χει σε ομα­δι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, να κλει­στεί στον εαυτό του, να μειωθεί η επι­κοι­νω­νία του με τους γονείς του, παρα­τη­ρούμε ουσια­στικά την αλλαγή σε σχέση με το παιδί και το κοι­νω­νικό σύνολο.

Μπορεί ένας γονέας να προ­ε­τοι­μά­σει το παιδί για το σχολείο;

Ναι. Και μπορεί να το προ­ε­τοι­μά­σει και είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να το κάνει αυτό. Η προ­ε­τοι­μα­σία όμως σχε­τί­ζε­ται με τις ηλικίες των παιδιών. Ο Σεπτέμ­βριος είναι ένας μετα­βα­τι­κός μήνας ο οποίος σχε­τί­ζε­ται με διά­φο­ρες ηλικίες, δηλαδή τη μετά­βαση του παιδιού που από το νηπια­γω­γείο θα πάει στο δημο­τικό σχολείο, του παιδιού που θα πάει από το δημο­τικό στο γυμνά­σιο και από το γυμνά­σιο στο λύκειο.

Επίσης σημα­ντική είναι η μετά­βαση ενός παιδιού που θα πάει από τη δευτέρα λυκείου στην τρίτη λυκείου, όπου το παιδί καλεί­ται να φοι­τή­σει στην τάξη που θεωρεί ότι θα κρίνει το μέλλον του έχοντας μπροστά του τις πανελ­λα­δι­κές εξε­τά­σεις. Αντι­κει­με­νικά λοιπόν, ο Σεπτέμ­βριος είναι ένας μήνας που σχε­τί­ζε­ται με πάρα πολλές αλλαγές οι οποίες όμως είναι δια­φο­ρε­τι­κές για κάθε ηλικία. Η προ­σπά­θεια που πρέπει να κάνει ο γονέας για το παιδί που από το νηπια­γω­γείο θα πάει στο δημο­τικό σχολείο είναι πολύ δια­φο­ρε­τική με τη δια­χεί­ριση που θα πρέπει να κάνει με ένα παιδί που από το γυμνά­σιο θα πάει στο λύκειο. Σε αυτή την περί­πτωση, μιλάμε για την εφηβεία, οπότε έχουμε και ορμο­νι­κές δια­τα­ρα­χές και αλλαγές στο σώμα του παιδιού. Εχουμε επίσης την παρέα, τους φίλους, οπότε δεν έχει την ίδια εμπλοκή ο γονέας στην καθη­με­ρι­νό­τητα που θα έχει με ένα παιδί το οποίο είναι στην προ­σχο­λική ηλικία ή είναι στο δημο­τικό σχολείο.

Η προ­ε­τοι­μα­σία για την προ­σχο­λική εκπαί­δευση ή για το δημο­τικό σχολείο είναι σημα­ντική για την συνο­λική πορεία του μαθητή στο σχολείο;

Είναι πάρα πολύ σημα­ντική, γιατί ουσια­στικά το παιδί μέσω της προ­ε­τοι­μα­σίας νιώθει ασφά­λεια, κατα­λα­βαί­νει ότι έχει συμ­μά­χους και δεν είναι μόνο του. Το παιδί περνάει έντονο στρες και σε αυτές τις ηλικίες ακόμα εξε­λίσ­σε­ται, οπότε είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να νιώσει ότι οι γονείς του είναι δίπλα του είτε τους χρεια­στεί είτε όχι. Είναι πολύ σημα­ντικό ένας γονέας, εκτός από την παρα­τή­ρηση των αλλαγών στη συμπε­ρι­φορά του παιδιού, να το κινη­το­ποιεί να μιλάει, να επι­κοι­νω­νεί. Οταν επι­στρέ­φει από το σχολείο να συζη­τάει με τους γονείς του πώς πέρασε τη μέρα του, τι έκανε στο σχολείο και τι θα ήθελε το ίδιο να μοι­ρα­στεί μαζί τους. Ακόμα πιο σημα­ντικό είναι η επι­κοι­νω­νία αυτή να είναι σταθερή, ιδιαί­τερα πριν από τον ύπνο του, γιατί το παιδί τότε είναι πιο χαλαρό οπότε εκείνη τη στιγμή θα θέλει να μιλήσει και να μοι­ρα­στεί περισ­σό­τε­ρες πλη­ρο­φο­ρίες. Πολύ συχνά βλέ­πουμε παιδιά να απα­ντούν μονο­λε­κτικά στις ερω­τή­σεις των γονέων καθι­στώ­ντας δύσκολη την επι­κοι­νω­νία. Αυτό δεν έχει να κάνει με κάποιο λάθος του γονέα αλλά με την προ­σω­πι­κό­τητα του παιδιού. Υπάρ­χουν σημα­ντι­κές συνή­θειες τις οποίες πρέπει να καθιε­ρώ­σει ένας γονέας, ιδιαί­τερα στα μικρά παιδιά. Από το καλο­καίρι που κοι­μού­νται πάρα πολύ αργά πρέπει ξαφνικά να μπουν σε ένα πρό­γραμμα ύπνου δια­φο­ρε­τικό, άρα ας μην το αφή­σουμε για την τελευ­ταία στιγμή. Η ρουτίνα βοηθάει πολύ γιατί το παιδί κατα­λα­βαί­νει ότι πρέπει να ξανα­μπεί σε ένα πρό­γραμμα μέσα στο οποίο λει­τουρ­γεί καλύ­τερα και δεν εγκλω­βί­ζε­ται σε αυτό όπως ίσως θεωρούν πολλοί γονείς. Οι γονείς κάνουμε πολύ συχνά το λάθος να σκε­φτό­μα­στε ότι τα παιδιά αντι­λαμ­βά­νο­νται τα γεγο­νότα όπως εμείς. Τα παιδιά με το πρό­γραμμά τους νιώθουν καλά, νιώθουν ασφά­λεια. Γι αυτό και αντα­πο­κρί­νο­νται και πάρα πολύ καλά στο σχολείο όπου έχουν μια τελείως δια­φο­ρε­τική συμπε­ρι­φορά από αυτή που έχουν στο σπίτι. Στο σχολείο υπάρ­χουν κανόνες, το παιδί γνω­ρί­ζει ότι δεν επι­τρέ­πε­ται να κάνει κάποια πράγ­ματα, υπάρχει μια ρουτίνα που πρέπει να ακο­λου­θεί και νιώθει ασφαλές. Επίσης είναι πολύ σημα­ντικό να τα προ­ε­τοι­μά­σουμε για το σχολείο κάνο­ντας και μια πρα­κτική προ­ε­τοι­μα­σία, να πάμε μαζί για να αγο­ρά­σουμε τις σχο­λι­κές τσάντες και όσα θα χρεια­στούν για το σχολείο. Να τους αγο­ρά­σουμε ρούχα με τα οποία θα νιώθουν άνετα τα ίδια και όχι αυτά που αρέσουν στους γονείς.

Τα παιδιά έχουν προ­σω­πι­κό­τητα οπότε είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να νιώθουν άνετα με αυτά που θα κρατάνε και θα φοράνε. Παίζει πολύ σημα­ντικό ρόλο και η αυτοει­κόνα του παιδιού. Ενα παιδί το οποίο νιώθει άβολα με την εξω­τε­ρική του εικόνα, μπορεί να νιώθει μεγα­λύ­τερο στρες. Ενα παιδί το οποίο μπορεί να μην έχει φίλους ή να υφί­στα­ται bullying είναι επίσης επι­βα­ρυ­ντι­κοί παρά­γο­ντες για το στρες. Γενι­κό­τερα πρέπει το στρες να το αντι­με­τω­πί­σουμε μέσα σε ένα ευρύ­τερο πλαίσιο έχοντας όμως κατά νου τα στοι­χεία προ­σω­πι­κό­τη­τας του κάθε παιδιού, της ιδιαι­τε­ρό­τη­τας του κάθε παιδιού, τα τραύ­ματα που μπορεί να κου­βα­λάει.

Το στρες χρειά­ζε­ται μια πολυ­πα­ρα­γο­ντική αντι­με­τώ­πιση, δεν είναι μια μεμο­νω­μένη συνθήκη. Μια άλυτη κοι­νω­νική διαμάχη ή μια σύγκρουση μέσα σε μια σχολική ομάδα μπορεί να δημιουρ­γή­σει στρες στο παιδί. Ακόμα και να καθίσει στο θρανίο με κάποιο παιδί που έχουν ίσως δια­φο­ρές, ή δεν ται­ριά­ζουν, ή το κοροϊ­δεύει, του προ­κα­λεί στρες. Ή να μην έχει φίλους, ή ο αγα­πη­μέ­νος του φίλος να έχει αλλάξει σχολείο… Το παιδί πρέπει να το ενθαρ­ρύ­νουμε αρχικά να μιλάει, αυτό είναι πολύ σημα­ντικό.

Το κλειδί για την ανα­γνώ­ριση και για τη δια­χεί­ριση του στρες είναι η επι­κοι­νω­νία;

Είναι η επι­κοι­νω­νία και είναι και τα στοι­χεία προ­σω­πι­κό­τη­τας του κάθε παιδιού, όπως επίσης και κάποια ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά του. Δηλαδή ένα παιδί το οποίο έχει μαθη­σια­κές δυσκο­λίες είναι πιο ευάλωτο στο στρες, οπότε γνω­ρί­ζουμε ότι θα πιεστεί σκε­πτό­μενο την απόδοσή του και τις επι­δό­σεις του στο σχολείο. Ένα παιδί το οποίο μπορεί να μην έχει φίλους ή να αλλάξει σχολείο ή να αλλάξει πόλη, είναι ένας επι­βα­ρυ­ντι­κός παρά­γο­ντας και στο πώς θα αντι­δρά­σει και στο πώς θα προ­σαρ­μο­στεί στις νέες συν­θή­κες.

Πότε θα πρέπει οι γονείς, αφού ανα­γνω­ρί­ζουν αυτή τη συμ­πτω­μα­το­λο­γία, να απευ­θυν­θούν σε έναν ειδικό;

Πριν ανα­ζη­τη­θεί ένας ειδικός χρειά­ζε­ται να παρα­τη­ρή­σουμε τη δυσλει­τουρ­γι­κό­τητα του παιδιού. Δηλαδή κατά πόσο το παιδί αρχίζει και αλλάζει τόσο έντονα τις συνή­θειές του που γίνεται δυσλει­τουρ­γικό, που δυσκο­λεύ­ε­ται ή αρνεί­ται να συμ­με­τέ­χει σε δρα­στη­ριό­τη­τες, ή να πάει στο σχολείο, ή παρα­τη­ρούμε ότι συγκρί­νο­ντας τις επι­δό­σεις του υπάρχει μια έντονη αλλαγή. Είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να έχουμε μια τακτική επι­κοι­νω­νία με τον δάσκαλο ή με τους καθη­γη­τές.

Είναι πάρα πολύ σημα­ντικό επίσης αν εμείς γνω­ρί­ζουμε κάποια ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά του παιδιού, να ζητή­σουμε να συνα­ντή­σουμε τον δάσκαλο ή τον καθη­γητή υπεύ­θυνο της τάξης του για να τον ενη­με­ρώ­σουμε. Ενα παιδί το οποίο μπορεί να έχει αλλάξει πόλη είναι πολύ σημα­ντικό να το επι­κοι­νω­νή­σουμε στους καθη­γη­τές ή στον δάσκαλό του. Είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να μιλή­σουμε με τον δάσκαλο αν για παρά­δειγμα το παιδί έχει βιώσει ένα πένθος στο οικο­γε­νειακό περι­βάλ­λον ή μια αλλαγή, ένα δια­ζύ­γιο ή κάτι το οποίο μπορεί να το έχει τραυ­μα­τί­σει ή να το έχει κατα­στή­σει πιο ευάλωτο στο στρες. Και επίσης δεν είναι κακό πριν παρα­πέμ­ψουμε το παιδί σε κάποιον ειδικό, να πάει ο ίδιος ο γονέας σε κάποιον ειδικό να μιλήσει και να μπει σε μια δια­δι­κα­σία να σκεφτεί πώς μπορεί να βοη­θή­σει το παιδί στην καθη­με­ρι­νό­τητα. Υπάρ­χουν πάρα πολύ ωραίες συμ­βου­λές που μπο­ρούμε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουμε όλοι, όπως είναι η ενθάρ­ρυνση του παιδιού, μερικά τρικ επι­κοι­νω­νίας, να χρη­σι­μο­ποιούμε ανοι­χτές ή κλει­στές ερω­τή­σεις, να ενθαρ­ρύ­νουμε το παιδί να κάνει μια δια­χεί­ριση χρόνου και επίσης είναι πάρα πολύ σημα­ντικό όταν το παιδί βιώνει μια αλλαγή και μια μετά­βαση σε μια και­νούρ­για συνθήκη, οι γονείς να κατα­λά­βουν πόσο απα­ραί­τητη είναι η κοινή στάση των γονέων απέ­να­ντι στο παιδί.

Ανε­ξάρ­τητα από το αν είναι μαζί οι γονείς ή έχουν χωρίσει.

Ακριβώς. Οι γονείς πρέπει να είναι σύμ­μα­χοι του παιδιού και οι δύο και με κοινή κατεύ­θυνση. Να μην ακυ­ρώ­νουν ο ένας τον άλλον μπροστά στο παιδί. Θα πρέπει και οι δύο να επι­κοι­νω­νούν μαζί του, να το ενθαρ­ρύ­νουν να συζητά μαζί τους και να συμ­με­τέ­χουν σε εξω­σχο­λι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες. Γενικά να μοι­ρα­στούν χρόνο όλοι μαζί. Ο γονέας για να μπο­ρέ­σει να βοη­θή­σει το παιδί, θα πρέπει να είναι καλά και ο ίδιος. Το μήνυμα που πρέπει να κρα­τή­σουμε είναι ότι πριν φρο­ντί­σουμε τα παιδιά μας πρέπει να φρο­ντί­σουμε τον εαυτό μας, ώστε να μπο­ρέ­σουμε να φρο­ντί­σουμε τα παιδιά μας. Πρέπει πρώτα να στη­ρί­ξουμε εμάς, πρέπει να οριο­θε­τή­σουμε εμάς, πρέπει να είμαστε ανοι­χτοί να ακού­σουμε τις συμ­βου­λές του ψυχο­λό­γου, του δασκά­λου, του καθη­γητή για να γίνουμε εμείς το πρότυπο του ίδιου μας του παιδιού. Το παιδί ανα­πα­ρά­γει συμπε­ρι­φο­ρές που βλέπει μέσα στο περι­βάλ­λον του.

Στο διά­στημα που απο­μέ­νει μέχρι να ανοί­ξουν τα σχολεία πού πρέπει να επι­κε­ντρω­θούν οι γονείς;

Να προ­ε­τοι­μά­σουν τα παιδιά, και να τα προ­τρέ­ψουν να απο­λαύ­σουν τις ημέρες μέχρι να ξεκι­νή­σει το σχολείο. Να τους δώσουν το κίνητρο ότι θα μάθουν και­νούρ­για πράγ­ματα, ότι είναι μια ωραία περί­ο­δος που θα ξανα­συ­να­ντη­θούν με τους φίλους και τους δασκά­λους τους, ότι θα ξεκι­νή­σουν τις δρα­στη­ριό­τη­τές τους… Να κινη­το­ποι­ή­σουν τα παιδιά να δουν πέρα από το άγχος τους. Αν θέλουμε κάτι να κρα­τή­σουμε για τον Σεπτέμ­βριο, θα έλεγα να δουν πέρα από το άγχος τους, να εστιά­σουν σε όλα τα ωραία που μπορεί να προ­σφέ­ρει το σχολείο.

Το θέμα δεν είναι να «πνι­γούμε» στην αντι­με­τώ­πιση των επι­βα­ρυ­ντι­κών παρα­γό­ντων. Το θέμα είναι να δούμε τον κάθε επι­βα­ρυ­ντικό παρά­γο­ντα σαν μια ευκαι­ρία, να δούμε τον Σεπτέμ­βριο σαν μια ευκαι­ρία, σαν μια περίοδο που θα μας εξε­λί­ξει. Να δούμε πέρα από όλα αυτά τα οποία μπορούν να γίνουν εμπόδια. Μπορείς πάντα να εστιά­ζεις στο εμπόδιο. Το σημα­ντικό είναι να δεις την ευκαι­ρία πέρα από το εμπόδιο.

Αυτό μπορεί να το κατα­νο­ή­σει ένα παιδί;

Για να το κατα­νο­ή­σει ένα παιδί, πρέπει πρώτα να το κατα­νο­ή­σει ο ενή­λι­κας.