Μαρίνα Φασάκη: Ένας μαγικός καθρέφτης που μαθαίνει τα παιδιά να αγαπούν τον εαυτό τους

Παι­δι­κό βι­βλίο και αυ­το­ε­κτί­μη­ση – Η δα­σκά­λα  από την Κάρ­πα­θο μιλά για τον «Κα­θρέ­φτη», το πρώτο της παι­δι­κό βι­βλίο, μια ιστο­ρία που γεν­νή­θη­κε μέσα στη σχο­λι­κή τάξη και θέλει να δεί­ξει στα παι­διά τη δύ­να­μη που κρύ­βουν οι λέ­ξεις και η πίστη στον εαυτό τους.

Ένα παι­δι­κό βι­βλίο που ξε­κί­νη­σε ως ένα μικρό πα­ρα­μύ­θι μέσα σε μια τάξη της Α’ Δη­μο­τι­κού και σιγά σιγά πήρε τη μορφή ολο­κλη­ρω­μέ­νης ιστο­ρί­ας βρί­σκε­ται πλέον στα χέρια μι­κρών ανα­γνω­στών. Ο «Κα­θρέ­φτης», το πρώτο παι­δι­κό βι­βλίο της δα­σκά­λας Μα­ρί­νας Φα­σά­κη, κα­τα­πιά­νε­ται με κάτι που σπά­νια δι­δά­σκε­ται συ­στη­μα­τι­κά στα παι­διά, τον τρόπο με τον οποίο μι­λούν στον εαυτό τους. Με αφορ­μή την κυ­κλο­φο­ρία του, η κ. Φα­σά­κη μιλά για την ιδέα που ξε­πή­δη­σε μέσα από τη σχο­λι­κή κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα, για τις ανα­σφά­λειες που βλέ­πει στα παι­διά της επο­χής των μέσων κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης και για το μή­νυ­μα που θα ήθελε να κρα­τή­σει κάθε μι­κρός ανα­γνώ­στης όταν κλεί­νει το βι­βλίο.

Η συ­νέ­ντευ­ξη

Το βι­βλίο σου «Ο Κα­θρέ­φτης» μιλά για τη δύ­να­μη των λέ­ξε­ων και της σκέ­ψης. Πώς γεν­νή­θη­κε η ιδέα αυτής της ιστο­ρί­ας;

Η ιδέα του “Κα­θρέ­φτη” γεν­νή­θη­κε μέσα στη σχο­λι­κή τάξη. Την πρώτη χρο­νιά που δί­δα­σκα Α’ Δη­μο­τι­κού, ήθελα να βοη­θή­σω τα παι­διά να μά­θουν να μι­λούν όμορ­φα στον εαυτό τους, μέσα από τις θε­τι­κές δη­λώ­σεις. Επει­δή όμως τα μικρά παι­διά συν­δέ­ο­νται πιο εύ­κο­λα με μια ιστο­ρία, άρ­χι­σα να τους το πα­ρου­σιά­ζω σαν ένα μικρό πα­ρα­μύ­θι: ότι κάθε φορά που λέμε όμορ­φα λόγια στον εαυτό μας, ο κα­θρέ­φτης φω­τί­ζει, ενώ όταν λέμε άσχη­μα, σκο­τει­νιά­ζει.

Το έλεγα ξανά και ξανά… μέχρι που έγινε μια μικρή συ­νή­θεια της τάξης μας. Και κάπως έτσι, χωρίς να το κα­τα­λά­βω, αυτή η ιστο­ρία άρ­χι­σε να παίρ­νει μορφή και να γί­νε­ται το βι­βλίο.

Η εμπει­ρία σου ως δα­σκά­λα επη­ρέ­α­σε τη δη­μιουρ­γία του βι­βλί­ου; Υπήρ­ξε κά­ποια στιγ­μή μέσα στην τάξη που σε ενέ­πνευ­σε;

Η εμπει­ρία μου ως δα­σκά­λα ήταν κα­θο­ρι­στι­κή. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, το βι­βλίο αυτό γεν­νή­θη­κε μέσα στην τάξη. Ένιω­θα την ανά­γκη να βρω έναν τρόπο να πε­ρά­σω στα παι­διά αυτή τη νο­ο­τρο­πία, με έναν τρόπο απλό και κα­τα­νοη­τό για εκεί­να.

Μέσα από την κα­θη­με­ρι­νή επαφή μαζί τους, βλέ­πεις πόσο ση­μα­ντι­κό είναι το πώς μι­λά­νε στον εαυτό τους. Έτσι, προ­έ­κυ­ψε αυτή η ιστο­ρία…σαν ένα “ερ­γα­λείο” που να μπο­ρούν να κα­τα­λά­βουν, να ταυ­τι­στούν και να εφαρ­μό­σουν στην πράξη.

Το βι­βλίο μιλά για τον τρόπο που μι­λά­με στον εαυτό μας. Πι­στεύ­εις ότι τα παι­διά σή­με­ρα δυ­σκο­λεύ­ο­νται πε­ρισ­σό­τε­ρο να πι­στέ­ψουν στον εαυτό τους;

Πι­στεύω πως ναι… και μά­λι­στα πολύ. Τα παι­διά γεν­νιού­νται με μια φυ­σι­κή πίστη στον εαυτό τους, αλλά όσο με­γα­λώ­νουν, αυτή πολ­λές φορές αρ­χί­ζει να φθί­νει.

Ζούμε σε μια κοι­νω­νία που — συχνά χωρίς να το κα­τα­λα­βαί­νου­με — τα μα­θαί­νει να εστιά­ζουν πε­ρισ­σό­τε­ρο σε αυτά που δεν κά­νουν καλά, στα λάθη, στη σύ­γκρι­ση. Και μέσα σε όλο αυτό, αρ­χί­ζουν σιγά σιγά να αμ­φι­βάλ­λουν για τον εαυτό τους.

Αυτό γί­νε­ται ακόμη πιο έντο­νο στην εφη­βεία. Σή­με­ρα, με τα social media, τα παι­διά δεν συ­γκρί­νο­νται μόνο με τον μικρό τους κύκλο, αλλά με ολό­κλη­ρο τον κόσμο. Έχουν διαρ­κώς μπρο­στά τους ει­κό­νες και πρό­τυ­πα, και αυτό μπο­ρεί να γίνει πολύ πιε­στι­κό ει­δι­κά όταν δεν έχουν μάθει να νιώ­θουν καλά με αυτό που είναι.

Γι’ αυτό θεωρώ πως είναι πολύ ση­μα­ντι­κό να καλ­λιερ­γεί­ται από μικρή ηλι­κία η αγάπη και η εμπι­στο­σύ­νη στον εαυτό. Όχι για να μη συ­γκρί­νο­νται ποτέ, αλλά για να μπο­ρούν, ακόμη κι όταν συ­γκρί­νο­νται, να στέ­κο­νται στα­θε­ρά και με ασφά­λεια μέσα σε αυτό που είναι.

Ποια είναι η πιο συ­νη­θι­σμέ­νη ανα­σφά­λεια που βλέ­πεις στα παι­διά μέσα στην τάξη;

Αν έπρε­πε να ξε­χω­ρί­σω κάτι, θα έλεγα η αμ­φι­βο­λία για τον εαυτό τους. Πολλά παι­διά, ακόμη κι αν μπο­ρούν, δι­στά­ζουν να προ­σπα­θή­σουν γιατί φο­βού­νται μήπως δεν τα κα­τα­φέ­ρουν.

Το βλέπω συχνά σε μι­κρές φρά­σεις, όπως “δεν μπορώ”, “θα κάνω λάθος” ή “δεν είμαι αρ­κε­τά καλός… οι άλλοι είναι κα­λύ­τε­ροι από μένα”. Και εκεί κα­τα­λα­βαί­νεις πόσο εύ­κο­λα μπαί­νει η σύ­γκρι­ση και αρ­χί­ζει να επη­ρε­ά­ζει την ει­κό­να που έχουν για τον εαυτό τους.

Πα­ράλ­λη­λα, είναι έντο­νη και η πα­ραί­τη­ση. Αν κάτι δεν τους βγει με την πρώτη ή τη δεύ­τε­ρη, πολ­λές φορές τα παι­διά τα πα­ρα­τούν πολύ εύ­κο­λα. Και αυτό συμ­βαί­νει γιατί έχουν μάθει να εστιά­ζουν πε­ρισ­σό­τε­ρο στο απο­τέ­λε­σμα παρά στην προ­σπά­θεια.

Εκεί είναι που χρειά­ζε­ται να τους δεί­ξου­με ότι δεν υπάρ­χει “είμαι καλός” ή “δεν είμαι καλός”, αλλά “προ­σπα­θώ” ή “δεν προ­σπα­θώ”. Ότι η αξία τους δεν κα­θο­ρί­ζε­ται από το απο­τέ­λε­σμα, αλλά από τη δια­δι­κα­σία και την επι­μο­νή. Και αυτή είναι και μια βα­σι­κή αρχή της φι­λο­σο­φί­ας του growth mindset, που θεωρώ πολύ ση­μα­ντι­κή.

Σπού­δα­σες Εκ­παι­δευ­τι­κή Ψυ­χο­λο­γία. Πώς σε βο­ή­θη­σαν αυτές οι σπου­δές να κα­τα­νο­ή­σεις κα­λύ­τε­ρα τον κόσμο των παι­διών;

Οι σπου­δές μου στην Εκ­παι­δευ­τι­κή Ψυ­χο­λο­γία με βο­ή­θη­σαν να κα­τα­νο­ή­σω σε με­γα­λύ­τε­ρο βάθος τον εσω­τε­ρι­κό κόσμο των παι­διών : το πώς σκέ­φτο­νται, πώς μα­θαί­νουν και πώς νιώ­θουν.

Μέσα από αυτές, κα­τά­λα­βα και την αξία μιας ου­σια­στι­κής σχέ­σης με το παιδί. Το πόσο ση­μα­ντι­κό είναι πού επεν­δύ­εις σε αυτή τη σχέση και πώς το κα­θο­δη­γείς, ώστε να μπο­ρεί πραγ­μα­τι­κά να εξε­λι­χθεί.

Από εκεί και μετά, μου δη­μιουρ­γή­θη­κε και μια πιο έντο­νη ανά­γκη να ψάχνω πε­ρισ­σό­τε­ρο, να δια­βά­ζω και να εξε­λίσ­σο­μαι, ώστε να μπορώ να τα στη­ρί­ζω όσο κα­λύ­τε­ρα γί­νε­ται.

Πι­στεύ­εις ότι ένα βι­βλίο μπο­ρεί πραγ­μα­τι­κά να επη­ρε­ά­σει τον τρόπο που σκέ­φτε­ται ένα παιδί για τον εαυτό του;

Πι­στεύω πως ναι, ένα παι­δι­κό βι­βλίο μπο­ρεί να επη­ρε­ά­σει βαθιά τον τρόπο που ένα παιδί βλέ­πει τον εαυτό του. Μια ιστο­ρία έχει πολύ με­γά­λη δύ­να­μη, ακόμη κι αν δεν το συ­νει­δη­το­ποιού­με πάντα.

Μέσα από μια ιστο­ρία, το παιδί μα­θαί­νει αυ­θόρ­μη­τα, χωρίς πίεση. Δεν νιώ­θει ότι “του δι­δά­σκεις” κάτι, αλλά ότι το ανα­κα­λύ­πτει μόνο του. Και έτσι το μή­νυ­μα περ­νά­ει πιο βαθιά.

Στον “Κα­θρέ­φτη”, τα παι­διά μπο­ρούν να ταυ­τι­στούν με τους ήρωες, να ανα­γνω­ρί­σουν σκέ­ψεις και συ­ναι­σθή­μα­τα που ίσως έχουν κι εκεί­να. Και μέσα από αυτή την ταύ­τι­ση, αρ­χί­ζουν σιγά σιγά να βλέ­πουν και τον δικό τους εαυτό με πε­ρισ­σό­τε­ρη κα­λο­σύ­νη.

Για μένα, το πιο ση­μα­ντι­κό είναι όταν το παιδί τε­λειώ­σει την ιστο­ρία, να κρα­τή­σει κάτι βαθιά μέσα του. Να θυ­μά­ται ότι αξί­ζει να αγαπά τον εαυτό του, να του μιλά με κα­λο­σύ­νη και να μην το ξεχνά ποτέ. Και κάπως έτσι, να κου­βα­λά μέσα του τον δικό του “μα­γι­κό κα­θρέ­φτη” και να επι­στρέ­φει σε αυτόν κάθε φορά που το χρειά­ζε­ται.

Θυ­μά­σαι κά­ποιο βι­βλίο από την παι­δι­κή σου ηλι­κία που σε ση­μά­δε­ψε;

Η αλή­θεια είναι πως, πα­ρό­λο που δεν μπορώ να πω ότι υπήρ­χε ένα συ­γκε­κρι­μέ­νο βι­βλίο που με ση­μά­δε­ψε, είχα επαφή με τα βι­βλία από πολύ μικρή ηλι­κία. Με τη μαμά και τον μπα­μπά μου δια­βά­ζα­με μαζί πάρα πολλά βι­βλία, μέχρι τις πρώ­τες τά­ξεις του δη­μο­τι­κού, όταν πια άρ­χι­σα να δια­βά­ζω και μόνη μου.

Στη συ­νέ­χεια, πέ­ρα­σα μια φάση που ένιω­θα λίγο το “πρέ­πει” γύρω από το διά­βα­σμα και αυτό με απο­μά­κρυ­νε. Παρ’ όλα αυτά, είχα δια­βά­σει κά­ποια κλα­σι­κά βι­βλία της επο­χής, που πάντα μου άρε­σαν πε­ρισ­σό­τε­ρο.

Η ου­σια­στι­κή μου σύν­δε­ση με τα βι­βλία ήρθε αρ­γό­τε­ρα, όταν τα ανα­κά­λυ­ψα ξανά με έναν τε­λεί­ως δια­φο­ρε­τι­κό τρόπο. Τότε ήταν που τα αγά­πη­σα πραγ­μα­τι­κά, για όλα όσα σου προ­σφέ­ρουν και σε κά­νουν να νιώ­θεις.

Αν ο «Κα­θρέ­φτης» του βι­βλί­ου σου υπήρ­χε στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, τι θα ήθε­λες να δεί­χνει σε κάθε παιδί που θα κοι­τά­ζε­ται μέσα του;

Θα ήθελα να δεί­χνει σε κάθε παιδί όλα όσα μπο­ρεί να κα­τα­φέ­ρει, αν πραγ­μα­τι­κά πι­στέ­ψει στον εαυτό του. Να του θυ­μί­ζει τη δύ­να­μη που ήδη έχει μέσα του. Ταυ­τό­χρο­να, να το βοηθά να βλέ­πει πόσο μι­κρές είναι τε­λι­κά οι αμ­φι­βο­λί­ες μπρο­στά σε όλα αυτά που είναι ικανό να κάνει.

Έτσι, να γί­νε­ται ένας κα­θρέ­φτης που δεν δεί­χνει μόνο την ει­κό­να του, αλλά την αξία και τις δυ­να­τό­τη­τές του.

Αν μπο­ρού­σες να δια­βά­σεις την ιστο­ρία σου σε μια τάξη γε­μά­τη παι­διά, ποια θα ήταν η πρώτη ερώ­τη­ση που θα τους έκα­νες;

Η αλή­θεια είναι ότι μου έχει δοθεί ήδη η ευ­και­ρία να δια­βά­σω το βι­βλίο σε τά­ξεις, και κάθε φορά ξε­κι­νάω με τον ίδιο τρόπο. Δεν κάνω καμία ερώ­τη­ση στην αρχή. Απλά κοι­τάω τα παι­διά.

Πα­ρα­τη­ρώ τα μάτια τους, την έκ­φρα­σή τους, το πώς με κοι­τά­νε εκεί­νη τη στιγ­μή. Αυτή η πρώτη, σιω­πη­λή αντί­δρα­ση λέει πολλά.

Και μετά, η πρώτη ερώ­τη­ση που τους κάνω είναι πολύ απλή: “Πώς νιώ­θε­τε;”

Από εκεί και πέρα, η συ­ζή­τη­ση ανοί­γει πολύ φυ­σι­κά. Μπο­ρεί να τα ρω­τή­σω πώς τους φά­νη­κε η ιστο­ρία, αν έχουν νιώ­σει κι εκεί­να κά­ποια στιγ­μή όπως οι ήρωες, αν έχουν πιά­σει ποτέ τον εαυτό τους να του μι­λά­νε άσχη­μα ή αν έχουν προ­σπα­θή­σει να του μι­λή­σουν όμορ­φα.

Αυτό που με εν­δια­φέ­ρει πε­ρισ­σό­τε­ρο δεν είναι να δώ­σουν “σω­στές” απα­ντή­σεις, αλλά να νιώ­σουν ότι μπο­ρούν να εκ­φρα­στούν ελεύ­θε­ρα. Από εκεί ξε­κι­νά­ει πάντα η πιο ου­σια­στι­κή συ­ζή­τη­ση.

Αν η Ελ­πί­δα και ο Φοί­βος ερ­χό­ντου­σαν μια μέρα στην τάξη σου, πώς πι­στεύ­εις ότι θα ήταν ως μα­θη­τές;

Τι ωραία ερώ­τη­ση…!

Νο­μί­ζω πως η Ελ­πί­δα και ο Φοί­βος θα ήταν δύο παι­διά που θα συ­να­ντού­σα­με πολύ συχνά μέσα σε μια τάξη. Η Ελ­πί­δα ίσως να ήταν πιο εκ­φρα­στι­κή, να δο­κί­μα­ζε πιο εύ­κο­λα, αλλά να είχε κι εκεί­νη στιγ­μές που αμ­φι­βάλ­λει. Ο Φοί­βος, από την άλλη, μπο­ρεί να ήταν πιο δι­στα­κτι­κός, να φο­βό­ταν το λάθος, αλλά να έκρυ­βε μέσα του πολ­λές δυ­να­τό­τη­τες.

Και οι δύο όμως θα είχαν ανά­γκη από το ίδιο πράγ­μα: κά­ποιον να τους πι­στέ­ψει και να τους δεί­ξει ότι μπο­ρούν.

Για μένα, αυτοί οι δύο ήρωες είναι κομ­μά­τια που βλέ­που­με κα­θη­με­ρι­νά στα παι­διά και πολ­λές φορές και στον ίδιο μας τον εαυτό.

Ποια είναι η φράση που θα ήθε­λες να ακούν τα παι­διά πιο συχνά από τους με­γά­λους;

Θα ήθελα να ακούν πιο συχνά ότι μπο­ρούν να κα­τα­φέ­ρουν ό,τι πραγ­μα­τι­κά θέ­λουν, αρκεί να προ­σπα­θή­σουν και να επι­μεί­νουν.

Όχι ότι όλα θα είναι εύ­κο­λα, αλλά ότι με προ­σπά­θεια, χρόνο και πίστη στον εαυτό τους μπο­ρούν να εξε­λι­χθούν και να φτά­σουν πιο μα­κριά απ’ όσο φα­ντά­ζο­νται.

Υπάρ­χει κά­ποια φράση από το βι­βλίο που θα ήθε­λες να κρα­τή­σουν τα παι­διά σαν μικρή υπεν­θύ­μι­ση για τον εαυτό τους;

Η αλή­θεια είναι πως υπάρ­χουν πολλά ση­μεία στο βι­βλίο που αγαπώ και δεν θα μπο­ρού­σα εύ­κο­λα να ξε­χω­ρί­σω μόνο ένα.

Αν όμως έπρε­πε να κρα­τή­σουν κάτι σαν μικρή υπεν­θύ­μι­ση, θα ήθελα να είναι αυτή η σκέψη: ότι μπο­ρούν να τα κα­τα­φέ­ρουν, αρκεί να προ­σπα­θούν και να μην τα πα­ρα­τά­νε και πάνω απ’ όλα, να μι­λούν στον εαυτό τους με κα­λο­σύ­νη.

Ίσως απο­τυ­πώ­νε­ται όμορ­φα στο βι­βλί­ου με λόγια της Ελ­πί­δας:

“Δεν χρειά­ζε­ται να τα κα­τα­φέρ­νου­με πάντα· φτά­νει να μι­λά­με όμορ­φα στον εαυτό μας και να μην τα πα­ρα­τά­με.”

Τε­λι­κά αυτό είναι και το πιο ου­σια­στι­κό μή­νυ­μα και ότι η “μα­γεία” δεν βρί­σκε­ται κάπου έξω, αλλά μέσα μας.

Αν ένα παιδί τε­λειώ­σει το βι­βλίο και κοι­τα­χτεί στον κα­θρέ­φτη του δω­μα­τί­ου του, τι θα ήθε­λες να σκε­φτεί εκεί­νη τη στιγ­μή;

Θα ήθελα εκεί­νη τη στιγ­μή να στα­θεί για λίγο μπρο­στά στον κα­θρέ­φτη και να κοι­τά­ξει τον εαυτό του με κα­λο­σύ­νη.

Να δει όχι μόνο την ει­κό­να του, αλλά ένα παιδί που προ­σπα­θεί, που μα­θαί­νει, που αξί­ζει. Και να του πει μια μικρή, όμορ­φη φράση… κάτι απλό, αλλά αλη­θι­νό.

Να αρ­χί­σει σιγά σιγά να του μιλά όπως θα μι­λού­σε στον κα­λύ­τε­ρό του φίλο ή σε ένα αγα­πη­μέ­νο του πρό­σω­πο : με αγάπη, με τρυ­φε­ρό­τη­τα, χωρίς αυ­στη­ρό­τη­τα.

Και με τον καιρό, να μη χρειά­ζε­ται καν τον κα­θρέ­φτη για να το κάνει αυτό. Να γίνει μια εσω­τε­ρι­κή φωνή που το στη­ρί­ζει και το θυ­μί­ζει πόσο αξί­ζει.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο όμορ­φο που μπο­ρεί να κρα­τή­σει από αυτή την ιστο­ρία.

Ποια είναι η Μα­ρί­να Φα­σά­κη

Η Μα­ρί­να Φα­σά­κη κα­τά­γε­ται από την Κάρ­πα­θο και ερ­γά­ζε­ται ως δα­σκά­λα Δη­μο­τι­κού τα τε­λευ­ταία 5 χρό­νια σε σχο­λεία της Ελ­λά­δας. Σπού­δα­σε στο Παι­δα­γω­γι­κό Τμήμα Δη­μο­τι­κής Εκ­παί­δευ­σης του Εθνι­κού και Κα­πο­δι­στρια­κού Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αθη­νών και συ­νέ­χι­σε τις σπου­δές της στην Εκ­παι­δευ­τι­κή Ψυ­χο­λο­γία, έναν τομέα που τη βο­ή­θη­σε να κα­τα­νο­ή­σει σε με­γα­λύ­τε­ρο βάθος τον τρόπο με τον οποίο τα παι­διά μα­θαί­νουν, σκέ­φτο­νται και αι­σθά­νο­νται. Λα­τρεύ­ει τα βι­βλία και πι­στεύ­ει στη δύ­να­μη που έχουν οι ιστο­ρί­ες να αγ­γί­ζουν τις παι­δι­κές καρ­διές και να αλ­λά­ζουν τον τρόπο που τα παι­διά βλέ­πουν τον εαυτό τους και τον κόσμο.

Στην τάξη της επι­διώ­κει να δη­μιουρ­γεί ένα πε­ρι­βάλ­λον ασφά­λειας, χαράς και εν­θάρ­ρυν­σης, όπου κάθε μα­θη­τής μπο­ρεί να ανα­κα­λύ­ψει τη φωνή και τις δυ­να­τό­τη­τές του. Μέσα από τη δράση της στα μέσα κοι­νω­νι­κής δι­κτύ­ω­σης μοι­ρά­ζε­ται στιγ­μές από τη σχο­λι­κή κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα, ιδέες και εκ­παι­δευ­τι­κό υλικό, θέ­λο­ντας να ανα­δεί­ξει τη χαρά της μά­θη­σης και το έργο των εκ­παι­δευ­τι­κών. Στο TikTok βρί­σκε­ται ως marina_fs και στο Instagram ως marina_fsk. Ο «Κα­θρέ­φτης» είναι το πρώτο της παι­δι­κό βι­βλίο, μια ιστο­ρία που γρά­φτη­κε με αγάπη και στόχο να βοη­θή­σει τα παι­διά να κοι­τά­ξουν μέσα τους και να δουν ό,τι πιο όμορ­φο έχουν, τον ίδιο τους τον εαυτό.

Η Μα­ρί­να Φα­σά­κη είναι κόρη της δα­σκά­λας και ει­δι­κής παι­δα­γω­γού, συμ­βού­λου σχο­λι­κής ζωής και επαγ­γελ­μα­τι­κού προ­σα­να­το­λι­σμού (MSc) Μα­ρί­ας Τσερ­κή, και εγ­γο­νή του δα­σκά­λου και αγιο­γρά­φου Ιω­άν­νη Τσερ­κή.