Δεκαπενταύγουστος: Οι παραδόσεις και τα έθιμα για την Κοίμηση της Θεοτόκου σε κάθε γωνιά της Ελλάδας και στα νησιά μας

Με ύμνους και τιμές, με δόξα και χαρά, γιορ­τά­ζει σή­με­ρα η Εκ­κλη­σία μια από τις με­γα­λύ­τε­ρες εορ­τές της Χρι­στια­νο­σύ­νης.

Στην Ελ­λά­δα, ει­δι­κό­τε­ρα, οι Ορ­θό­δο­ξοι Έλ­λη­νες απο­τι­νάσ­σουν ό,τι ζο­φώ­δες, «εν­δύ­ο­νται» το φως, την αγάπη, την αι­σιο­δο­ξία και γιορ­τά­ζουν τον Δε­κα­πε­νταύ­γου­στο την Κοί­μη­ση της Υπε­ρα­γί­ας Θε­ο­τό­κου, που εύ­στο­χα πήρε την ονο­μα­σία «το Πάσχα του κα­λο­και­ριού», με ιδιαί­τε­ρα εμ­φα­τι­κό τρόπο. Κατά μυ­ριά­δες προ­σκυ­νούν με βα­θύ­τα­τη ευ­λά­βεια τις άγιες ει­κό­νες της, ζη­τούν τις πρε­σβεί­ες της, ενα­πο­θέ­τουν σε Αυτήν τις ελ­πί­δες τους, προ­σεύ­χο­νται, υμνούν και χαί­ρουν. Διότι η Κοί­μη­σή Της δεν είναι πέν­θι­μο γε­γο­νός, επει­δή η Πα­να­γία «με­τέ­στη προς την ζωήν».

«Ο θά­να­τος δεν είναι πλέον θά­να­τος. Ο θά­να­τος ακτι­νο­βο­λεί αιω­νιό­τη­τα και αθα­να­σία. Ο θά­να­τος δεν είναι πλέον ρήξη, αλλά ένωση. Δεν είναι λύπη, αλλά χαρά. Δεν είναι ήττα, αλλά νίκη. Αυτά είναι όσα εορ­τά­ζου­με την ημέρα της Κοι­μή­σε­ως της Πα­να­γί­ας Παρ­θέ­νου, καθώς τα προει­κο­νί­ζου­με, τα προ­γευό­μα­στε και τα απο­λαμ­βά­νου­με από τώρα, στην αυγή της μυ­στι­κής και αιώ­νιας Ημέ­ρας», κατά τον πρω­το­πρε­σβύ­τε­ρο Αλέ­ξαν­δρο Σμέ­μαν, που συ­γκα­τα­λέ­γε­ται στις με­γά­λες μορ­φές της Θε­ο­λο­γί­ας του 20ού αι.

Η μορφή Της λα­τρεύ­ε­ται από τον ευ­σε­βή λαό μας, που νιώ­θει την Πα­να­γία ως μη­τέ­ρα όλων των αν­θρώ­πων, ως με­σί­τρια προς τον Μο­νο­γε­νή της Υιό και Λόγο του Θεού, ως συ­μπα­ρα­στά­τισ­σα σε κάθε δύ­σκο­λη στιγ­μή της επί­γειας ζωής.

Εκ­κλη­σια­στι­κή πα­ρά­δο­ση

Για την Κοί­μη­ση της Θε­ο­τό­κου δεν υπάρ­χουν πλη­ρο­φο­ρί­ες από την Καινή Δια­θή­κη. Γι’ αυτήν μα­θαί­νου­με από τις δι­η­γή­σεις ση­μα­ντι­κών εκ­κλη­σια­στι­κών αν­δρών, όπως των Αγίου Ιω­άν­νη του Θε­ο­λό­γου, Διο­νυ­σί­ου του Αρε­ο­πα­γί­τη, Μό­δε­στου Ιε­ρο­σο­λύ­μων, Αν­δρέα Κρή­της, Γερ­μα­νού Κων­στα­ντι­νου­πό­λε­ως, Ιω­άν­νη Δα­μα­σκη­νού κ.ά., καθώς και από τα σχε­τι­κά τρο­πά­ρια της εκ­κλη­σια­στι­κής υμνο­λο­γί­ας. Στα κεί­με­να αυτά δια­σώ­ζε­ται η «αρ­χαία και αλη­θε­στά­τη» πα­ρά­δο­ση της Εκ­κλη­σί­ας γι’ αυτό το Θε­ο­μη­το­ρι­κό γε­γο­νός.

Κατά την εκ­κλη­σια­στι­κή πα­ρά­δο­ση, εκοι­μή­θη στο σπίτι του Ευαγ­γε­λι­στή Ιω­άν­νη, όπου διέ­με­νε η μη­τέ­ρα του Θε­αν­θρώ­που. Αφού της έκλει­σαν τα μάτια, οι Από­στο­λοι με­τέ­φε­ραν το νε­κρο­κρέ­βα­τό της στον κήπο της Γεθ­ση­μα­νής, όπου και την έθα­ψαν.

Η αγάπη και η μνη­μό­νευ­ση της Εκ­κλη­σί­ας δεν επι­κε­ντρώ­νο­νται στο ιστο­ρι­κό και πραγ­μα­τι­κό πλαί­σιο ούτε στην ημε­ρο­μη­νία και στον τόπο όπου η Μη­τέ­ρα όλων των μη­τέ­ρων ολο­κλή­ρω­σε την επί­γεια ζωή της. Αντ’ αυτού, η Εκ­κλη­σία ει­σέρ­χε­ται στην ουσία και στο νόημα του θα­νά­του Της, μνη­μο­νεύ­ο­ντας τον θά­να­το Αυτής που ο Υιός της, σύμ­φω­να με την χρι­στια­νι­κή πίστη, κα­τέ­βα­λε τον θά­να­το, ανέ­στη εκ νε­κρών, και υπο­σχέ­θη­κε την τε­λι­κή ανά­στα­ση και τη νίκη της αθά­να­της ζωής.

Στην Κοί­μη­ση, απο­κα­λύ­πτε­ται όλο το χαρ­μό­συ­νο μυ­στή­ριο αυτού του θα­νά­του και γί­νε­ται χαρά, επει­δή η Παρ­θέ­νος Μαρία είναι μία από μας. Ο ίδιος ο θά­να­τος γί­νε­ται ζωή θριαμ­βεύ­ου­σα. Έτσι στη γιορ­τή δεν υπάρ­χει ούτε λύπη, ούτε νε­κρώ­σι­μα μοι­ρο­λό­για, ούτε στε­νο­χώ­ρια, αλλά μόνο φως και ζωή.

Υμνο­γρα­φία

Η εκ­κλη­σια­στι­κή υμνο­γρα­φία είναι πολύ πλού­σια στον χα­ρα­κτη­ρι­σμό της Πα­να­γί­ας, αλλά και γε­μά­τη από επαί­νους και ύμνους προς το πρό­σω­πό Της.

Το με­γα­λύ­τε­ρο όμως εγκώ­μιο της Υπε­ρα­γί­ας Θε­ο­τό­κου είναι ο Ακά­θι­στος Ύμνος, η απο­γεί­ω­ση της υμνο­λο­γί­ας στο πρό­σω­πο της Θε­ο­τό­κου, καθώς ιστο­ρεί με ποι­η­τι­κό και λυ­ρι­κό τρόπο όλο αυτό το σχέ­διο της σω­τη­ρί­ας.

Προ­σω­νυ­μί­ες

Οι προ­σω­νυ­μί­ες της Πα­να­γί­ας πλεί­στες όσες: η Μα­ριάμ έφερε στον κόσμο τον Σω­τή­ρα των αν­θρώ­πων, εξ ου η προ­σω­νυ­μία της ως Πα­να­γία αλλά και ως Θε­ο­τό­κος.

Όμως, υπάρ­χει και μια πλη­θώ­ρα «Θε­ο­το­κο­νυ­μί­ων», όπως λέ­γο­νται, ανά­λο­γα με τις ιδιό­τη­τες ή τα χα­ρί­σμα­τά της, από τον τόπο ή τον τρόπο που βρέ­θη­κε ει­κό­να Της ή βρί­σκε­ται ο ναός Της, από την τε­χνο­τρο­πία του ναού Της, από τον ει­κο­νο­γρα­φι­κό τύπο πα­ρα­στά­σε­ώς Της, από την πα­λαιό­τη­τα της ει­κό­νας Της, από την ομορ­φιά και το κάλ­λος Της, από τα εγκώ­μιά της, από τον χρόνο που γιορ­τά­ζει η εκ­κλη­σία Της κ.λπ.

Εορ­τά­ζε­ται κάθε χρόνο, σύμ­φω­να με το Νέο Ημε­ρο­λό­γιο σή­με­ρα, 15 Αυ­γού­στου, και στις 28 Αυ­γού­στου σύμ­φω­να με το Πα­λαιό (Παλαιoημε­ρο­λο­γί­τες).

Στις λοι­πές ορ­θό­δο­ξες και κα­θο­λι­κές χώρες του κό­σμου, η Κοί­μη­σή Της τι­μά­ται με λι­γό­τε­ρο εμ­φα­τι­κό τρόπο, στις πε­ρισ­σό­τε­ρες από τις οποί­ες ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος είναι επί­ση­μη αργία, όπως και στην Ελ­λά­δα.

Μά­λι­στα, οι προ­τε­στα­ντι­κές ομο­λο­γί­ες θε­ω­ρούν την Κοί­μη­ση της Θε­ο­τό­κου δευ­τε­ρεύ­ου­σα εορτή, επει­δή δεν βα­σί­ζε­ται σε βι­βλι­κές ανα­φο­ρές.

Η δια­φο­ρά αυτή φαί­νε­ται ανά­γλυ­φα στη Γερ­μα­νία, όπου ο Δε­κα­πε­νταύ­γου­στος είναι επί­ση­μη αργία μόνο στα κα­θο­λι­κά κρα­τί­δια του Ζά­αρ­λαντ και της Βαυα­ρί­ας.

Νη­στεία

Κατά την Ορ­θό­δο­ξη πα­ρά­δο­ση, εί­θι­σται πε­ρί­ο­δος νη­στεί­ας για τη συ­γκε­κρι­μέ­νη εορτή, που κα­θιε­ρώ­θη­κε τον 7ο αι. Αρ­χι­κά ήταν χω­ρι­σμέ­νη σε δύο πε­ριό­δους, εκεί­νη πριν από τη γιορ­τή της Με­τα­μόρ­φω­σης του Σω­τή­ρα και εκεί­νη πριν της γιορ­τής της Κοί­μη­σης της Θε­ο­τό­κου. Το 10ο αι., συ­νε­νώ­θη­καν σε μία νη­στεία που πε­ρι­λαμ­βά­νει 14 ημέ­ρες και ξε­κι­νά την 1η Αυ­γού­στου. Κατά τη διάρ­κεια της συ­γκε­κρι­μέ­νης νη­στεί­ας, νη­στεύ­ε­ται το λάδι εκτός του Σαβ­βά­του και της Κυ­ρια­κής, ενώ στη γιορ­τή της Με­τα­μόρ­φω­σης του Σω­τή­ρα κα­τα­λύ­ε­ται το ψάρι. Κατά τη γιορ­τή της Κοί­μη­σης της Θε­ο­τό­κου κα­τα­λύ­ο­νται τα πάντα, εκτός κι αν η γιορ­τή πέσει σε ημέρα Τε­τάρ­τη ή Πα­ρα­σκευή, οπότε κα­τα­λύ­ε­ται μόνο το ψάρι.

Πε­ρι­λά­λη­τοι εορ­τα­σμοί

Στην Τήνο, όπου γί­νε­ται το με­γα­λύ­τε­ρο προ­σκύ­νη­μα, ο εορ­τα­σμός της Πα­να­γί­ας κα­θιε­ρώ­θη­κε με Βα­σι­λι­κό Διά­ταγ­μα του 1836 να είναι οκτα­ή­με­ρος και να διαρ­κεί έως τα «εν­νιά­με­ρα της Θε­ο­τό­κου», στις 23 Αυ­γού­στου, όταν σε ατμό­σφαι­ρα συ­γκί­νη­σης ψάλ­λο­νται ύμνοι και εγκώ­μια, μπρο­στά στον επι­τά­φιο και την ει­κό­να.

Πα­ράλ­λη­λα, στο νησί οι Έλ­λη­νες τι­μούν κι αυ­τούς που χά­θη­καν, όταν οι Ιτα­λοί τορ­πί­λι­σαν και βού­λια­ξαν την «Έλλη» στο λι­μά­νι ανή­με­ρα της Πα­να­γιάς.

Πα­να­γία της Τήνου

Στην Πα­να­γία Σου­με­λά, σύμ­βο­λο της πο­ντια­κής πί­στης, πα­νελ­λή­νιο προ­σκύ­νη­μα απο­τε­λούν η ει­κό­να της Πα­να­γιάς, έργο του Ευαγ­γε­λι­στή Λουκά, ο σταυ­ρός του αυ­το­κρά­το­ρα Εμ­μα­νου­ήλ Κο­μνη­νού και το ιερό ευαγ­γέ­λιο του πα­τρός Χρι­στο­φό­ρου, επί­σης δώρο του αυ­το­κρά­το­ρα Δαυίδ του Κο­μνη­νού.

Εκεί, στις πλα­γιές του Βερ­μί­ου, χι­λιά­δες προ­σκυ­νη­τές, καθώς και εκ­πρό­σω­ποι Ομο­σπον­διών και Πο­ντια­κών Σω­μα­τεί­ων από την Ελ­λά­δα και το εξω­τε­ρι­κό θα συμ­με­τά­σχουν και φέτος στις ιερές ακο­λου­θί­ες και στις πο­λι­τι­στι­κές εκ­δη­λώ­σεις.

Στην Πάρο, γιορ­τά­ζει η Πα­να­γία της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής. Ο ναός της, για τον οποίο υπάρ­χουν δύο ονο­μα­σί­ες, «Κα­τα­πο­λια­νή» και «Εκα­το­ντα­πυ­λια­νή», βρί­σκε­ται στην πρω­τεύ­ου­σα του νη­σιού, Πα­ροι­κιά.

Σύμ­φω­να με την πα­ρά­δο­ση, η Κα­το­πο­λια­νή έχει ενε­νή­ντα εννέα φα­νε­ρές πόρ­τες, ενώ η εκα­το­στή είναι κλει­στή και δεν φαί­νε­ται. Η πόρτα αυτή θα φανεί και θα ανοί­ξει όταν οι Έλ­λη­νες πά­ρουν την Πόλη.

Πα­να­γία της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής στην Πάρο

Άλλοι θρύ­λοι ανα­φέ­ρο­νται στην Αγία Ελένη που, στον δρόμο για τους Άγιους Τό­πους προ­κει­μέ­νου να βρει τον Τίμιο Σταυ­ρό, έφτα­σε στην Πάρο και προ­σευ­χή­θη­κε σε έναν μικρό ναό που βρι­σκό­ταν στη θέση της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής.

Κατά την προ­σευ­χή της έκανε τάμα ότι αν βρει τον Τίμιο Σταυ­ρό θα χτί­σει στη θέση αυτή έναν με­γά­λο ναό. Η προ­σευ­χή της ει­σα­κού­στη­κε. Βρήκε τον Τίμιο Σταυ­ρό και, πραγ­μα­το­ποιώ­ντας το τάμα της, ανή­γει­ρε τον με­γα­λό­πρε­πο ναό της Εκα­το­ντα­πυ­λια­νής, ο οποί­ος, όμως, στο με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του κα­τα­στρά­φη­κε, πι­θα­νό­τα­τα από πυρ­κα­γιά, και ανα­κα­τα­σκευά­στη­κε επί Ιου­στι­νια­νού, στα μέσα του 6ου αι.

Φη­μο­λο­γεί­ται, επί­σης, ότι το τάμα της Αγίας Ελέ­νης ολο­κλή­ρω­σε ο γιος της Άγιος Κων­στα­ντί­νος, αυ­το­κρά­το­ρας του Βυ­ζα­ντί­ου, καθώς η ίδια δεν πρό­λα­βε.

Στην Κο­ζά­νη, ξε­χω­ρι­στός είναι ο εορ­τα­σμός του Δε­κα­πε­νταύ­γου­στου στο ιστο­ρι­κό μο­να­στή­ρι της Πα­να­γί­ας στο Μι­κρό­κα­στρο, του δήμου Βοΐου, όπου κάθε χρόνο χι­λιά­δες πι­στοί προ­σκυ­νούν την ει­κό­να της Πα­να­γί­ας, που χρο­νο­λο­γεί­ται από το 1603, ενώ πρό­σφα­τη έρευ­να την χρο­νο­λο­γεί στον 13ο αι. Πι­στοί από όλα τα μέρη της Ελ­λά­δας επι­σκέ­πτο­νται το μο­να­στή­ρι, για να προ­σκυ­νή­σουν την ει­κό­νας Της.

Άξιο λόγου, το έθιμο των «κα­βα­λά­ρη­δων της Σιά­τι­στας» που προ­σελ­κύ­ει χι­λιά­δες επι­σκέ­πτες, καθώς ιπ­πείς από τη Σιά­τι­στα και τη γύρω πε­ριο­χή επι­σκέ­πτο­νται το μο­να­στή­ρι πάνω στα κα­τα­στό­λι­στα άλογά τους. Το πα­νη­γύ­ρι έχει τις ρίζες του στην πε­ρί­ο­δο της Τουρ­κο­κρα­τί­ας, όταν απο­τε­λού­σε ευ­και­ρία για τους σκλα­βω­μέ­νους να δεί­ξουν τη λε­βε­ντιά και τον πόθο τους για λευ­τε­ριά και έχει χα­ρα­κτη­ρι­στεί ως πα­νη­γύ­ρι λε­βε­ντιάς και τόλ­μης.

Το έθιμο των «κα­βα­λά­ρη­δων της Σιά­τι­στας» στην Κα­βά­λα

Στο νησί του Πα­πα­δια­μά­ντη, τη Σκιά­θο, από το βράδυ της πα­ρα­μο­νής γί­νε­ται η έξο­δος του επι­τα­φί­ου της Πα­να­γί­ας υπό τη συ­γκι­νη­τι­κή με­λω­δία των Εγκω­μί­ων της Θε­ο­τό­κου που ψάλ­λουν όλοι μαζί οι Σκια­θί­τες.

Στο νησί της Ορ­θο­δο­ξί­ας, την Πάτμο, όπου βρί­σκε­ται το ιστο­ρι­κό Μο­να­στή­ρι της Απο­κά­λυ­ψης, ο επι­τά­φιος πε­ρι­φέ­ρε­ται από τους μο­να­χούς στα σο­κά­κια του νη­σιού, ενώ οι κα­μπά­νες ηχούν αστα­μά­τη­τα.

Tο ιστο­ρι­κό Μο­να­στή­ρι της Απο­κά­λυ­ψης στην Πάτμο

Στα Ζα­γο­ρο­χώ­ρια, φη­μι­σμέ­να σε όλη την Ελ­λά­δα για τα πα­νη­γύ­ρια του Δε­κα­πε­νταύ­γου­στου, οι εκ­δη­λώ­σεις στη μνήμη της Κοί­μη­σης της Θε­ο­τό­κου είναι τρι­ή­με­ρες και δί­νουν την ευ­και­ρία για τρι­κού­βερ­το γλέ­ντι με πα­ρα­δο­σια­κούς ηπει­ρώ­τι­κους σκο­πούς.

Στη Θάσο, στο χωριό Πα­να­γιά, μετά τη λι­τά­νευ­ση της ει­κό­νας, που συ­νο­δεύ­ε­ται από πο­λυ­με­λή μπά­ντα, οι πι­στοί μα­ζεύ­ο­νται στο προ­αύ­λιο της εκ­κλη­σί­ας όπου πα­ρα­κά­θο­νται στο γιορ­τι­νό τρα­πέ­ζι που πε­ρι­λαμ­βά­νει πα­τά­τες, ρύζι και μο­σχά­ρι στι­φά­δο.

Στη Λέσβο, η Πα­να­γιά η Αγια­σώ­τισ­σα προ­σφέ­ρει ένα από τα ωραιό­τε­ρα πα­νη­γύ­ρια του Ανα­το­λι­κού Αι­γαί­ου. Πολ­λοί προ­σκυ­νη­τές με αφε­τη­ρία την πόλη της Μυ­τι­λή­νης περ­πα­τούν 25 ολό­κλη­ρα χι­λιό­με­τρα για να φτά­σουν στον αυ­λό­γυ­ρο της εκ­κλη­σί­ας, όπου και δια­νυ­κτε­ρεύ­ουν. Στη γρα­φι­κή κω­μό­πο­λη της Αγιά­σου βιώ­νει κα­νείς όλη την ατμό­σφαι­ρα ενός γνή­σιου νη­σιώ­τι­κου πα­νη­γυ­ριού.

Στην Κάρ­πα­θο, το νησί της Δω­δε­κα­νή­σου, η Πα­να­γιά στην Όλυ­μπο γιορ­τά­ζε­ται με τον πιο κα­τα­νυ­κτι­κό τρόπο. Εδώ, οι λει­τουρ­γί­ες είναι βαθιά συν­δε­δε­μέ­νες με το πέν­θος για την Πα­να­γία που «έφυγε». Απο­κο­ρύ­φω­μα του εορ­τα­σμού είναι ο πα­ρα­δο­σια­κός Κάτω Χορός που ξε­κι­νά από τους άντρες σε στα­θε­ρό, αρ­γό­συρ­το βήμα και κα­τα­νυ­κτι­κή διά­θε­ση. Ακο­λου­θούν οι γυ­ναί­κες ντυ­μέ­νες με τις εκ­πλη­κτι­κής ομορ­φιάς πα­ρα­δο­σια­κές γιορ­τι­νές στο­λές τους.

H Πα­να­γιά στην Όλυ­μπο Καρ­πά­θου

Στην Κε­φα­λο­νιά, κοντά στο χωριό Μαρ­κό­που­λο, τα φι­δά­κια της Πα­να­γιάς προ­σελ­κύ­ουν κάθε χρόνο χι­λιά­δες προ­σκυ­νη­τές.

Σύμ­φω­να με τον μύθο, τα μικρά άκακα φι­δά­κια που εμ­φα­νί­ζο­νται στον τρού­λο της εκ­κλη­σί­ας είναι οι κα­λό­γριες ενός πα­λιού μο­να­στη­ριού που υπήρ­χε στη πε­ριο­χή, οι οποί­ες προ­κει­μέ­νου να μην πέ­σουν στα χέρια των πει­ρα­τών πα­ρα­κά­λε­σαν την Πα­να­γιά να τις με­τα­μορ­φώ­σει σε φίδια.

Πηγή: protothema.gr