Ο άθλος των σφουγγαράδων της Καλύμνου

Το ταξίδι των σφουγ­γα­ρά­δων ξεκι­νούσε αρχές Μάη. Πριν ανα­χω­ρή­σουν από το λιμάνι του νησιού, είχαν φρο­ντί­σει να πάρουν μαζί τους τα απα­ραί­τητα αλλά και προ­μή­θειες, καθώς θα έκαναν μήνες για να επι­στρέ­ψουν σπίτι τους. Κάποιοι βέβαια δεν στά­θη­καν τυχεροί, και δεν επέ­στρε­ψαν ποτέ. Άλλωστε, ξεκι­νώ­ντας σ’ αυτήν τη θαλασ­σινή τους περι­πέ­τεια, οι πιο τολ­μη­ροί σφουγ­γα­ρά­δες ήξεραν ότι πρό­κει­ται για ένα ταξίδι ζωής ή θανάτου. Κάθε βουτιά ήταν μία ευκαι­ρία για ένα καλύ­τερο αύριο, ή ένα βήμα πιο κοντά στον θάνατο. Παρ’ όλα αυτά βου­τού­σαν με αυτα­πάρ­νηση. Έπαιρ­ναν μία βαθιά ανάσα και ήλπιζαν να ξανα­δούν σύντομα τα αγα­πη­μένα τους πρόσωπα…

Η σπογ­γα­λιευ­τική δρα­στη­ριό­τητα στην Κάλυμνο ξεκινά γύρω στα 1800. Σύμφωνα με τα μέχρι πρό­τι­νος στοι­χεία, στις αρχές της Άνοιξης μία ομάδα τεσ­σά­ρων έως επτά ανθρώ­πων ξεκι­νούσε με μία βάρκα 6-8 μέτρων, για να ψαρέ­ψουν σφουγ­γά­ρια στη Μεσό­γειο, έχοντας ως μονα­δικό εφόδιο τη σκαν­δα­λό­πε­τρα. Επρό­κειτο για ένα κομμάτι μαρ­μά­ρου, που τους βοη­θούσε να κατα­δυ­θούν γρήγορα και βαθιά. Αρχικά, έβλεπαν τα σφουγ­γά­ρια με το γυαλί από τη βάρκα και έπειτα βου­τού­σαν μέχρι τα 30 μέτρα, ενίοτε και πιο βαθιά, για να τα μαζέ­ψουν. Στο νησί επέ­στρε­φαν αρχές Σεπτεμ­βρίου, και η συγκί­νηση στο πρόσωπο των οικείων τους ήταν απε­ρί­γρα­πτη.

Οι Καλύ­μνιοι έμποροι αγό­ρα­ζαν και επε­ξερ­γά­ζο­νταν τα σφουγ­γά­ρια, τα οποία εν συνε­χεία που­λού­σαν στη Σύρο, το Ναύπλιο, την Κων­στα­ντι­νού­πολη για να περά­σουν από εκεί στην Οδησσό, το Κίεβο, την Αγ. Πετρού­πολη, τη Μόσχα και το Βίλ­νιους με κατεύ­θυνση προς τη Δύση. Η βιο­μη­χα­νική επα­νά­σταση στη Δυτική Ευρώπη δημιούρ­γησε μεγάλη ζήτηση σφουγ­γα­ριών. Σύμφωνα με απο­γραφή του 1825 στην Κάλυμνο υπήρχαν 5.000 κάτοι­κοι, οι οποίοι το 1912, όταν οι Ιταλοί ήρθαν στα Δωδε­κά­νησα, αυξή­θη­καν στους 23.200 λόγω των εποίκων που κατέ­φθα­σαν από τα γύρω νησιά, για να ασχο­λη­θούν με την αλιεία και την επε­ξερ­γα­σία των σφουγ­γα­ριών.

Το 1869 εμφα­νί­ζε­ται το σκά­φαν­δρο, που έφερε την επα­νά­σταση στην σπογ­γα­λιεία. Ο δύτης μπο­ρούσε πλέον να κατα­δύ­ε­ται σε μεγα­λύ­τερα βάθη, φορώ­ντας μία ολόσωμη φόρμα καου­τσούκ και παίρ­νο­ντας αέρα από μία χει­ρο­κί­νητη αερα­ντλία στο σκάφος, μέσω αερο­σω­λήνα. Έτσι, μπο­ρούσε να παρα­μέ­νει περισ­σό­τερο χρόνο στο βυθό και ως εκ τούτου να μαζεύει περισ­σό­τερα σφουγ­γά­ρια. Επειδή, όμως, υπήρχε άγνοια ως προς τους κανόνες ανά­δυ­σης, σημειώ­θη­καν πολλά και σοβαρά ατυ­χή­ματα. Θα έχετε ακουστά τη γνωστή «νόσο των δυτών», εξαι­τίας της οποίας πολλοί έμειναν ανά­πη­ροι και κάποιοι άλλοι έχασαν τη ζωή τους. Αυτή η επι­κίν­δυνη κατά­σταση συνε­χί­στηκε για περίπου 100 χρόνια, μέχρι που εμφα­νί­στη­καν πιο προηγ­μένα συστή­ματα κατά­δυ­σης.

Ο Β’ Παγκό­σμιος Πόλεμος ήρθε να προ­κα­λέ­σει ένα μεγάλο πλήγμα στην σπογ­γα­λιεία, αφού το 1943-1944 με την κατά­ληψη των νησιών από τους Γερ­μα­νούς, από τους 12.500 Καλύ­μνιους που ζούσαν εκεί, οι 9.000 έφυγαν για τη Μέση Ανατολή. Με το πέρας του πολέμου η σπογ­γα­λιεία άρχισε σιγά σιγά να ανα­κάμ­πτει, αλλά το 1962 η Αίγυ­πτος και το 1972 η Λιβύη απα­γό­ρευ­σαν την σπογ­γα­λιεία στα χωρικά τους ύδατα, και έτσι οι Έλληνες σφουγ­γα­ρά­δες έχασαν τους πλού­σιους αυτούς βυθούς. Περιο­ρί­στη­καν, λοιπόν, στα ελλη­νικά νερά και τα διεθνή ύδατα της κεντρι­κής Μεσο­γείου με ετήσιο αλίευμα γύρω στους 40 τόνους σφουγ­γα­ριών, έναντι των 100-120 που έβγαζαν, όταν δού­λευαν και στις ακτές της Βόρειας Αφρικής.

Το καλο­καίρι του 1986 άλλη μία κακο­τυ­χία έμελλε να πλήξει την σπογ­γα­λιεία… Είναι η χρονιά που ξεκί­νησε μία μεγάλη επι­δη­μία, που κατά­στρεψε τους σπόγ­γους της Μεσο­γείου σε πολύ σύντομο χρονικό διά­στημα. Εκείνη τη «μαύρη χρονιά» τα σφουγ­γά­ρια άρχισαν να ασπρί­ζουν και εν συνε­χεία νέκρω­ναν. Η άγνωστη αυτή ασθέ­νεια έπληξε όλη τη Μεσό­γειο, και μάλιστα εκτι­μά­ται ότι πάνω από το 90% των σπογ­γα­λιευ­τι­κών πεδίων της, σε βάθος μέχρι 50 μέτρων, κατα­στρά­φηκε! Οι Καλύ­μνιοι σφουγ­γα­ρά­δες είδαν τη ζωή τους να αλλάζει συθέ­μελα από τη μια μέρα στην άλλη. Μέσα, όμως, στην επόμενη δεκα­ε­τία η επι­δη­μία συμπλή­ρωσε τον κύκλο της και υπο­χώ­ρησε, έχοντας όμως κάνει σημα­ντική ζημιά στους βιό­το­πους του σπόγγου. Ο φυσικός σπόγγος αν και δια­θέ­τει μονα­δι­κές ιδιό­τη­τες, εκτο­πί­στηκε σε μεγάλο βαθμό από τα πλα­στικά σφουγ­γά­ρια. Παρ’ όλα αυτά δια­τή­ρησε την εμπο­ρική του αξία ως είδος πολυ­τε­λείας, αλλά και ως δια­κο­σμη­τικό.

Κοι­τώ­ντας πίσω στον χρόνο, οι τελευ­ταίοι ενα­πο­μεί­να­ντες σφουγ­γα­ρά­δες του νησιού ξέρουν πως κάθε βουτιά μετράει. Όταν βρί­σκε­σαι τόσο βαθιά στον ωκεανό, συνει­δη­το­ποιείς το μεγα­λείο της ζωής που υπάρχει εκεί έξω, και ανα­θε­ω­ρείς πολλά πράγ­ματα. Φυσικά, ο βυθός πέρα από πολλούς θησαυ­ρούς και μυστικά, κρύβει και κιν­δύ­νους. Αυτή όμως είναι και η ιδιαί­τερη γοητεία του. Αυτός είναι ο λόγος που βουτούν ξανά και ξανά, και παίζουν με ρίσκο, σ’ αυτό το παι­χνίδι που λέγεται ζωή.

Πηγή: skai.gr