Οικονομική κρίση, brain drain και δημογραφικό μείωσαν τους εγγεγραμμένους μαθητές στα σχολεία

Στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευση αξιο­ση­μεί­ωτη είναι η μείωση που κατα­γρά­φε­ται στον αριθμό των εγγε­γραμ­μέ­νων μαθητών κατά τη χρονική περίοδο 2017-2022

Τη σημα­ντική μείωση των μαθητών στα σχολεία δια­πι­στώ­νει μελέτη της Alpha Bank, η οποία, σε μελέτη που έδωσε σήμερα (31/7) στη δημο­σιό­τητα, παρου­σιά­ζει την ακτι­νο­γρα­φία όλων των βαθ­μί­δων της εκπαί­δευ­σης στη χώρα μας, στο πλαίσιο της σειράς μελετών «Sectors in focus» που έχει καθιε­ρώ­σει η τράπεζα.

Η μελέτη αναλύει βασικές πτυχές του τρόπου λει­τουρ­γίας και τα στα­τι­στικά στοι­χεία όλων των βαθ­μί­δων εκπαί­δευ­σης, ανα­δει­κνύει τις δημο­γρα­φι­κές τάσεις ανά βαθμίδα, δίνο­ντας έμφαση στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, παρου­σιά­ζει πρό­σφα­τες μεταρ­ρυθ­μί­σεις και αναλύει τη δαπάνη και τη χρη­μα­το­δό­τηση του κλάδου.

Η κρίση, σε συν­δυα­σμό με παρά­γο­ντες όπως το brain drain, οι μειού­με­νοι ρυθμοί γεν­νή­σεων από το 2009 και μετά, αλλά και η μετα­νά­στευση μαθητών, δημιούρ­γησε αλυ­σι­δω­τές επι­δρά­σεις που συνέ­βα­λαν στη μείωση του αριθμού των εγγε­γραμ­μέ­νων μαθητών

Επίσης, πραγ­μα­το­ποιεί μια συνο­πτική περι­γραφή του εκπαι­δευ­τι­κού υπο­βά­θρου και των δεξιο­τή­των του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού και παρα­θέ­τει προ­τά­σεις πολι­τι­κής, για να αντι­με­τω­πι­σθούν οι προ­κλή­σεις και να αξιο­ποι­η­θούν οι ευκαι­ρίες για ένα πιο λει­τουρ­γικό εκπαι­δευ­τικό σύστημα.

Τι δαπανά το κράτος για τη δημόσια παιδεία

Όπως ανα­φέ­ρε­ται μεταξύ άλλων, η κύρια πηγή χρη­μα­το­δό­τη­σης της δημό­σιας εκπαί­δευ­σης στην Ελλάδα είναι ο κρα­τι­κός προ­ϋ­πο­λο­γι­σμός.

Οι δημό­σιες δαπάνες για την εκπαί­δευση κατα­νέ­μο­νται ως εξής: 8% κατευ­θύ­νε­ται στην προ­σχο­λική εκπαί­δευση, 36% στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, 36% στη δευ­τε­ρο­βάθ­μια εκπαί­δευση (19% στο γυμνά­σιο και 17% στο λύκειο) και 20% στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση (2019).

Επίσης, 2,3 δισ. ευρώ του προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού του τρίτου πυλώνα του Εθνικού Σχεδίου Ανά­καμ­ψης και Ανθε­κτι­κό­τη­τας (Ελλάδα 2.0) προ­ο­ρί­ζο­νται για εκπαι­δευ­τι­κούς σκοπούς, μεταξύ άλλων για την επαγ­γελ­μα­τική εκπαί­δευση, αλλά και την ανά­πτυξη δεξιο­τή­των.

Όπως επι­ση­μαί­νε­ται στη μελέτη της Alpha Bank, στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευση αξιο­ση­μεί­ωτη είναι η μείωση που κατα­γρά­φε­ται στον αριθμό των εγγε­γραμ­μέ­νων μαθητών κατά τη χρονική περίοδο 2017-2022. Αυτή η πτώση μπορεί να απο­δο­θεί σε δημο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις, με την οικο­νο­μική κρίση του 2009 να παίζει κατα­λυ­τικό ρόλο.

Η κρίση, σε συν­δυα­σμό με παρά­γο­ντες όπως το brain drain, οι μειού­με­νοι ρυθμοί γεν­νή­σεων από το 2009 και μετά, αλλά και η μετα­νά­στευση μαθητών, δημιούρ­γησε αλυ­σι­δω­τές επι­δρά­σεις που συνέ­βα­λαν στη μείωση του αριθμού των εγγε­γραμ­μέ­νων μαθητών.

Τρι­το­βάθ­μια: Εισα­κτέοι, από­φοι­τοι και εκπαι­δευ­τι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις

Στην Ελλάδα, η μετα­δευ­τε­ρο­βάθ­μια μη τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση παρέχει επαγ­γελ­μα­τική εκπαί­δευση μετά το λύκειο χωρίς την απονομή πανε­πι­στη­μια­κού πτυχίου και προ­σφέ­ρε­ται από τα δημόσια και ιδιω­τικά ΙΕΚ και τα κολ­λέ­για. Η τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση περι­λαμ­βά­νει 24 κρατικά πανε­πι­στή­μια (εκ των οποίων δύο πολυ­τε­χνεία), τα οποία προ­σφέ­ρουν προ­πτυ­χια­κές και μετα­πτυ­χια­κές σπουδές.

Τα πρώην Τεχνο­λο­γικά Εκπαι­δευ­τικά Ιδρύ­ματα (ΤΕΙ) απορ­ρο­φή­θη­καν τα τελευ­ταία χρόνια από υπάρ­χο­ντα πανε­πι­στη­μιακά ιδρύ­ματα, ενώ κάποια από αυτά σχη­μά­τι­σαν νέα πανε­πι­στή­μια. Μεταξύ άλλων, στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση περι­λαμ­βά­νο­νται και μη πανε­πι­στη­μια­κές σχολές, όπως είναι οι Στρα­τιω­τι­κές Ακα­δη­μίες, οι Σχολές Του­ρι­στι­κών Επαγ­γελ­μά­των και οι Ανώ­τα­τες Εκκλη­σια­στι­κές Ακα­δη­μίες, περι­γρά­φε­ται στη μελέτη.

Και επι­ση­μαί­νει πως οι εισα­κτέοι φοι­τη­τές στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια μειώ­θη­καν κατά 17% το 2022 σε σύγκριση με το 2021.

Οι εισα­κτέοι φοι­τη­τές στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια μειώ­θη­καν κατά 17% το 2022 σε σύγκριση με το 2021, με την επί­δραση του lockdown για την αντι­με­τώ­πιση του κορoνοϊού να συμ­βάλ­λει στη μείωση αυτή.

Λίγο πάνω από τους μισούς εισα­κτέ­ους προ­πτυ­χια­κούς φοι­τη­τές, οι οποίοι έφθασαν τους 66.500 το 2022, είναι γυναί­κες (55%), με το 45% εξ αυτών να είναι άντρες, ενώ σε μετα­πτυ­χιακό επίπεδο (Master’s), ο αριθμός των γυναι­κών υπε­ριδ­πλα­σιά­στηκε, με τις διδα­κτο­ρι­κές σπουδές να έχουν σχεδόν ίση εκπρο­σώ­πηση των δύο φύλων.

Ένας στους τέσ­σε­ρις φοι­τη­τές απο­φοιτά από 25 μέχρι 29 ετών

Οι εγγε­γραμ­μέ­νοι φοι­τη­τές στα ελλη­νικά πανε­πι­στή­μια, δηλαδή όσοι παρα­μέ­νουν στο πανε­πι­στή­μιο μέχρι να απο­φοι­τή­σουν και υπερ­βαί­νουν συνο­λικά τις 872.000, αυξή­θη­καν κατά 33% το 2022 έναντι του 2013. Οι εγγε­γραμ­μέ­νοι φοι­τη­τές στο προ­πτυ­χιακό επίπεδο και στα διδα­κτο­ρικά προ­γράμ­ματα εκπρο­σω­πού­νται από άνδρες (52%) και γυναί­κες (48%) σχεδόν ισόποσα. Αντί­θετα, στο επίπεδο Master’s οι γυναί­κες έχουν υπερ­δι­πλα­σια­στεί την ίδια περίοδο, αντι­προ­σω­πεύ­ο­ντας το 62% των μετα­πτυ­χια­κών φοι­τη­τών.

Σχετικά με την ηλι­κιακή τους διάρ­θρωση, οι περισ­σό­τε­ροι φοι­τη­τές παίρ­νουν το πτυχίο τους μέχρι τα 24 έτη (62%), με το ποσοστό των γυναι­κών απο­φοί­των να είναι μεγα­λύ­τερο (68%) από αυτό των αντρών (53%).

Ένας στους τέσ­σε­ρις απο­φοιτά από 25 μέχρι 29 ετών, με το συνο­λικό ποσοστό των απο­φοί­των μέχρι 29 ετών στην Ελλάδα (86%) να είναι υψη­λό­τερο από το αντί­στοιχο της ΕΕ-27 (81%) το 2022. Ωστόσο, στην Ελλάδα εξα­κο­λου­θεί να υπάρχει το φαι­νό­μενο των «αιωνίων φοι­τη­τών», με έναν στους τέσ­σε­ρις εγγε­γραμ­μέ­νους φοι­τη­τές που δεν απο­φοι­τούν να είναι άνω των 35 ετών. Αυτό το ζήτημα ανα­μέ­νε­ται να ρυθ­μι­στεί με σχετική νομο­θε­σία από το 2024.

Επι­πρό­σθετα, από το 2025 πρό­κει­ται να εφαρ­μο­στεί η πρό­σφατη μεταρ­ρύθ­μιση για την ίδρυση και λει­τουρ­γία μη κρα­τι­κών, μη κερ­δο­σκο­πι­κών πανε­πι­στη­μίων που συν­δέ­ο­νται απευ­θείας με το μητρικό τους ίδρυμα, ιδιω­τικό ή δημόσιο, το οποίο βρί­σκε­ται σε χώρα της ΕΕ ή εκτός αυτής.

Η επι­τυ­χία ωστόσο της συγκε­κρι­μέ­νης μεταρ­ρύθ­μι­σης, η οποία έχει εγείρει κριτική, εξαρ­τά­ται από τον τρόπο εφαρ­μο­γής της, τους απαι­τού­με­νους κανο­νι­σμούς, τον έλεγχο και την επί­βλεψη που θα δια­σφα­λί­σουν την ποιό­τητα σπουδών και την πρό­σβαση σε αυτά τα πανε­πι­στή­μια, χωρίς να δια­κυ­βεύ­ε­ται η λει­τουρ­γία των κρα­τι­κών πανε­πι­στη­μίων, υπο­γραμ­μί­ζε­ται.

Δεξιό­τη­τες, ευκαι­ρίες και προ­τά­σεις ενί­σχυ­σης του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος

Σε σχέση με το μορ­φω­τικό του επίπεδο, το εργα­τικό δυνα­μικό της Ελλάδας ηλικίας 15-64 ετών έχει παρό­μοια κατα­νομή με αυτή του μέσου όρου της ΕΕ-27. Επίσης, τα τελευ­ταία χρόνια κατα­γρά­φε­ται σταθερή αύξηση του ποσο­στού των ατόμων που είναι από­φοι­τοι της τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης, καθώς από το 2002 έως το 2022, το ποσοστό των πτυ­χιού­χων στο εργα­τικό δυνα­μικό 15-64 ετών διπλα­σιά­στηκε, φθά­νο­ντας στο 30,5%, στα ίδια δηλαδή επίπεδα με τον ευρω­παϊκό μέσο όρο.

Ειδι­κό­τερα, μεταξύ των νεό­τε­ρων ατόμων ηλικίας 25-34 ετών του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού, το ποσοστό των πτυ­χιού­χων τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης φθάνει το 45% (2022), ελαφρώς υψη­λό­τερα από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 (42%).

Η Ελλάδα, ανα­φέ­ρε­ται στη μελέτη, χαρα­κτη­ρί­ζε­ται ωστόσο από ανα­ντι­στοι­χίες ζητού­με­νων και προ­σφε­ρό­με­νων δεξιο­τή­των. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται στη δεύτερη υψη­λό­τερη θέση στην ΕΕ-27 σε όρους πλε­ο­νά­σμα­τος δεξιο­τή­των (overqualification), και στην τέταρτη υψη­λό­τερη μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ, ενώ ηγείται επίσης αυτών ως προς την ανα­ντι­στοι­χία της θέσης εργα­σίας και του αντι­κεί­με­νου των σπουδών (field-of-study mismatch) (2019). Οι δείκτες του CEDEFOP απο­κα­λύ­πτουν επίσης ότι το ποσοστό πλε­ο­νά­σμα­τος δεξιο­τή­των μεταξύ των νέων πτυ­χιού­χων τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης ηλικίας 25-34 ετών στην Ελλάδα είναι το υψη­λό­τερο μεταξύ των χωρών της ΕΕ-27.

Εκσυγ­χρο­νι­σμός και ευθυ­γράμ­μιση με τις ανάγκες της αγοράς εργα­σίας

Η μη ευθυ­γραμ­μι­σμένη αυτή σχέση προ­σφο­ράς και ζήτησης δεξιο­τή­των ενέχει τον κίνδυνο αφενός να μην αξιο­ποιού­νται απο­τε­λε­σμα­τικά οι δαπάνες της εκπαί­δευ­σης, αφε­τέ­ρου τα πιο καταρ­τι­σμένα άτομα σε θέσεις που απαι­τούν χαμη­λό­τε­ρες δεξιό­τη­τες να λαμ­βά­νουν χαμη­λό­τε­ρους μισθούς και μικρό­τερη ικα­νο­ποί­ηση από την εργασία τους, καθώς οι δυνα­τό­τη­τές τους δεν αξιο­ποιού­νται πλήρως και δεν απο­ζη­μιώ­νο­νται επαρκώς.

Ωστόσο στις μαθη­τι­κές επι­δό­σεις της αξιο­λό­γη­σης PISA του ΟΟΣΑ η Ελλάδα υπο­λεί­πε­ται σταθερά του μέσου όρου του ΟΟΣΑ, υπο­δη­λώ­νο­ντας ένα λιγό­τερο αντα­γω­νι­στικό εκπαι­δευ­τικό σύστημα για τους μαθητές των πρώτων βαθ­μί­δων εκπαί­δευ­σης.

Οι προ­κλή­σεις του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος της Ελλάδας, εκτι­μούν οι ανα­λυ­τές της Alpha bank, περι­λαμ­βά­νουν την ανάγκη για εκσυγ­χρο­νι­σμό και ευθυ­γράμ­μιση με τις ανάγκες της αγοράς εργα­σίας. Πρέπει να δοθεί προ­τε­ραιό­τητα στην ίση πρό­σβαση για όλους στην εκπαί­δευση, να προ­ω­θη­θούν η και­νο­το­μία και η ψηφιακή ενσω­μά­τωση, και να ευαι­σθη­το­ποι­η­θούν περι­βαλ­λο­ντικά τα παιδιά στα σχολεία.

Επίσης, είναι κρίσιμο να αντι­με­τω­πι­στούν οι αιτίες της ανερ­γίας των νέων με ενεργές πολι­τι­κές για την αγορά εργα­σίας, να ενι­σχυ­θεί η χρη­μα­το­δό­τηση της εκπαί­δευ­σης, να προ­ω­θη­θεί η υγιής επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα μεταξύ των νέων και να ενθαρ­ρυν­θεί η συνερ­γα­σία μεταξύ πανε­πι­στη­μίων και αγοράς εργα­σίας.

Πηγή in.gr