Ελένη Σολταρίδου: «Η έκρηξη της νεανικής παραβατικότητας αποτελεί πλέον κοινωνικό φαινόμενο»

Κυρία Σολ­τα­ρί­δου, το τελευ­ταίο διά­στημα παρα­κο­λου­θούμε αυξη­μένα περι­στα­τικά βίας ανάμεσα σε παιδιά, σε μαθητές, σε έφηβους και η απορία που προ­κύ­πτει είναι αν όντως είναι αυξη­μένα σε σχέση με τα προη­γού­μενα χρόνια ή αν υπάρχει μια μεγα­λύ­τερη προβολή των θλι­βε­ρών αυτών επει­σο­δίων και οδη­γού­μα­στε σε αυτό το συμπέ­ρα­σμα.

Είναι ξεκά­θαρο κυρία Φώτη πως πρό­κει­ται για απο­τύ­πωση της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας… Πλέον μιλάμε για ένα κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο και είναι οι αριθμοί που μιλούν από μόνοι τους. Αρκεί να σας πω ότι στην τελευ­ταία τριετία τα περι­στα­τικά βίας που έχουν κατα­γρα­φεί πανελ­λα­δικά ανάμεσα σε παιδιά αγγί­ζουν το 2023 περίπου τα 10.700 και μιλάμε πλέον για μια αύξηση περίπου του 70%! Κι επειδή μιλάμε για παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά ανη­λί­κων, το πιο σημα­ντικό είναι ότι υπάρ­χουν και περι­στα­τικά οπλο­φο­ρίας που παρου­σιά­ζουν αύξηση παρα­πάνω από 150%! Από το 2000 μέχρι το 2023 αυξή­θη­καν τα περι­στα­τικά οπλο­φο­ρίας από 72 σε 201. Αρα πλέον, μιλάμε για ένα κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο και όχι για μεμο­νω­μένα περι­στα­τικά όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα αλλά και στην περι­φέ­ρεια.

Και μιλάμε για τα επι­σή­μως κατα­γε­γραμ­μένα περι­στα­τικά, υποθέτω ότι υπάρ­χουν και άλλα τα οποία δεν καταγ­γέλ­θη­καν που αν συνυ­πο­λο­γι­στούν, ανε­βά­ζουν ακόμα περισ­σό­τερο τα ποσοστά.

Βεβαίως, ναι. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το κομμάτι της παρα­βα­τι­κό­τη­τας των ανη­λί­κων είναι ένα φαι­νό­μενο το οποίο απο­τυ­πώ­νει μια ξεκά­θαρη εικόνα της κοι­νω­νίας. Παράλ­ληλα όμως υπάρ­χουν και πάρα πολλά παιδιά θύματα τα οποία φοβού­νται να καταγ­γεί­λουν το περι­στα­τικό bullying ή βίας το οποίο έχουν βιώσει είτε για να μην στιγ­μα­τι­στούν, είτε για να μην κατη­γο­ρη­θούν, είτε για να μην σχο­λια­στούν από τους συμ­μα­θη­τές τους, είτε για να μην περι­θω­ριο­ποι­η­θούν στο σχολείο ή μέσα στην αστική κοι­νό­τητα. Οπότε ναι, υπάρ­χουν και πάρα πολλά περι­στα­τικά τα οποία δεν κατα­γρά­φο­νται. Ο πολ­λα­πλα­σια­σμός των περι­στα­τι­κών βίας ανάμεσα σε παιδιά, από την μια μεν δείχνει μια πάρα πολύ μεγάλη αύξηση αλλά ταυ­τό­χρονα δείχνει και μια ενερ­γο­ποί­ηση του κοι­νω­νι­κού συνόλου και την πρόθεσή του να καταγ­γεί­λει αυτά τα περι­στα­τικά. Που σημαί­νει ότι απο­δί­δουν οι προ­σπά­θειες για την ανάγκη καταγ­γε­λίας και δημο­σιο­ποί­η­σης των περι­στα­τι­κών βίας αλλά επίσης δείχνει ότι είναι αρκετή και η δουλειά που πρέπει να γίνει, για τη δια­χεί­ριση αυτού του φαι­νο­μέ­νου.

Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να περάσει αυτό το κύμα βίας που συνα­ντάμε στις παρέες των εφήβων κυρίως στις γει­το­νιές, μέσα στα σχολεία;

Νομίζω ότι ούτως ή άλλως στα­διακά βλέ­πουμε εικόνες βίας και παρα­βα­τι­κό­τη­τας και μέσα στο σχολικό περι­βάλ­λον. Παλαιό­τερα η παρα­βα­τι­κό­τητα των ανη­λί­κων ήταν στο­χευ­μένη, με συγκε­κρι­μένο κοι­νω­νικό προφίλ ανθρώ­πων και με συγκε­κρι­μένη οικο­νο­μική επι­φά­νεια. Πλέον δεν υπάρχει αυτό, υπάρχει μια γενι­κευ­μένη εικόνα. Δεν υπάρχει δια­χω­ρι­σμός, γι’ αυτό και μίλησα για ένα κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο. Βλέ­πουμε ένα σύνολο δυσμε­νών κοι­νω­νι­κών συν­θη­κών, στις οποίες θα ανα­ζη­τούσα τις ρίζες της βίας. Βλέ­πουμε οικο­νο­μική ανέχεια ή δυσκο­λίες, κοι­νω­νική ανα­σφά­λεια, κοι­νω­νι­κές αλλαγές όπως είναι η μετα­νά­στευση, η αύξηση του άγχους και των ψυχικών δια­τα­ρα­χών… Βλέ­πουμε πάρα πολλά πράγ­ματα τα οποία εάν κάποιος κληθεί να τα ανα­λύ­σει, θα κατα­λή­ξει επίσης στο συμπέ­ρα­σμα πως πρό­κει­ται για ένα κοι­νω­νικό πολυ­πα­ρα­γο­ντικό φαι­νό­μενο.

Αρα δεν μπο­ρούμε να ξεχω­ρί­σουμε κάποιους από τους λόγους που έχουν οδη­γή­σει σε αυτή την κατά­σταση.

Νομίζω ότι θα ήταν λάθος να το κάνουμε αυτό. Υπάρ­χουν μια σειρά από λόγοι, μεταξύ των οποίων και η περί­ο­δος της παν­δη­μίας. Μην ξεχνάμε ότι βρι­σκό­μα­στε ελά­χι­στα χρόνια μετά από την εμφά­νιση του covid που και αυτή η συνθήκη έχει συντε­λέ­σει σημα­ντικά στην κατά­σταση που έχει δια­μορ­φω­θεί, αλλά όλα δεν είναι μόνο αυτή. Θα επι­μείνω στο πολυ­πα­ρα­γο­ντικό κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο. Θα πρέπει όλοι οι παρά­γο­ντες που ευθύ­νο­νται για τη βίαιη συμπε­ρι­φορά των παιδιών να μελε­τη­θούν σε ένα βάθος χρόνου. Θα πρέπει δηλαδή σε βάθος 10ετίας ή και 15ετίας να μελε­τη­θεί και να δούμε αυτά τα παιδιά πώς θα συμπε­ρι­φερ­θούν μέσα στις οικο­γέ­νειές τους… Πολλές φορές βλέ­πουμε θύτες να γίνο­νται θύματα και θύματα να γίνο­νται θύτες.

Πώς δια­χει­ρι­ζό­μα­στε τα παιδιά που ανα­πτύσ­σουν παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά τόσο για να προ­στα­τέ­ψουμε τα παιδιά θύματα αλλά και τα ίδια τα παιδιά που ανα­πτύσ­σουν παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά.

Μέχρι πρό­τι­νος η συντρι­πτική πλειο­ψη­φία των παιδιών που είχαν ανα­πτύ­ξει παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά, ήταν αγόρια. Τώρα βλέ­πουμε ότι πλέον και τα κορί­τσια ασκούν βία και μάλιστα σκληρή βία πολλές φορές. Από τα μεμο­νω­μένα περι­στα­τικά βίας έχουμε περάσει πλέον στη σύσταση και λει­τουρ­γία συμ­μο­ριών. Βλέ­πουμε ένα δια­φο­ρε­τικό προφίλ των δραστών. Θεωρώ ότι το θέμα πρέπει να το δούμε συνο­λικά. Ακόμα υπάρχει και μια δια­φο­ρο­ποί­ηση στην άσκηση της βίας, στην πράξη της βίας. Παλιά μπορεί η βία και η παρα­βα­τι­κό­τητα να αφο­ρούσε στο bullying. Πλέον βλέ­πουμε, πέρα από το bullying, ωμή βία. Βλέ­πουμε πιο σκληρές πράξεις στις οποίες οδη­γού­νται τα παιδιά και όχι μόνο αυτό… Βλέ­πουμε να μαγνη­το­σκο­πού­νται οι πράξεις αυτές και να αναρ­τώ­νται στα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης για να εισπρά­ξουν οι θύτες τον θαυ­μα­σμό. Είναι ουσια­στικά ένας τρόπος επί­δει­ξης των ακραίων πράξεων των δραστών, ένα μέσο επί­δει­ξης δύναμης και εντυ­πω­σια­σμού, κατά­κτη­σης θα λέγαμε. Ας μην ξεχνάμε ότι στην περίοδο του covid τα παιδιά ήρθαν σε μεγα­λύ­τερη επαφή με την τεχνο­λο­γία, αυτό είχε ως συνέ­πεια να δημιουρ­γη­θούν πρότυπα, να χτι­στούν πρότυπα. Τα παιδιά ακούνε τρα­γού­δια με σκληρό στίχο. Ανθρω­ποι που είναι στην τέταρτη ή στην πέμπτη δεκα­ε­τία της ζωής τους ακούνε αυτά τα τρα­γού­δια και σοκά­ρο­νται ενώ οι ανή­λι­κοι μαθητές θαυ­μά­ζουν αυτούς τους μου­σι­κούς, χωρίς βέβαια να θέλουμε να ενο­χο­ποι­ή­σουμε κανέναν. Αλλά είναι γεγονός ότι χτί­ζο­νται δια­φο­ρε­τικά πλέον πρότυπα. Γι’ αυτό άλλωστε βλέ­πουμε αυτές τις πράξεις βίας να αναρ­τώ­νται στα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης, διότι τα παιδιά-θύτες ανα­ζη­τούν μια ταυ­τό­τητα, μια εικόνα, έναν ρόλο μέσα στα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης. Οσον αφορά το κομμάτι του ανή­λι­κου θύτη, θα πρέπει να εξε­τά­σουμε και το κομμάτι της οικο­γέ­νειάς του. Ενας ανή­λι­κος θύτης, συχνά μεγα­λώ­νει σε ένα αυταρ­χικό περι­βάλ­λον με αυταρ­χι­κούς γονείς και μπορεί να έχει βιώσει τη βία μέσα στο οικο­γε­νειακό περι­βάλ­λον. Το παιδί θύτης μπορεί να ανα­ζη­τάει την ταυ­τό­τητά του ή ακόμα και να έχει διδα­χθεί από τους γονείς του ότι η βία είναι ένα μέσο απά­ντη­σης, ένα μέσο επι­βο­λής. Μπορεί ακόμα και από το ίδιο το περι­βάλ­λον, το οικο­γε­νειακό να υπάρ­χουν ερε­θί­σματα κινη­το­ποί­η­σης προς τη βία. Επίσης είναι πάρα πολύ σημα­ντικό να πούμε ότι ένα παιδί με ροπή προς τη βία έχει οπωσ­δή­ποτε κάποια ναρ­κισ­σι­στικά στοι­χεία και θα θέλει να προ­βά­λει το έργο του γιατί για εκείνον οι πράξεις βίας είναι έργο, είναι ένα επί­τευγμα. Αυτό το παιδί δεν θα χαρα­κτη­ρί­ζε­ται συνήθως από συναι­σθη­μα­τική νοη­μο­σύνη, δεν θα μπει στη δια­δι­κα­σία να μπει στα παπού­τσια του θύματος… Δεν θα προ­σπα­θή­σει να κατα­λά­βει τι νιώθει το θύμα, γιατί δεν το ενδια­φέ­ρει. Το παιδί αυτό το ενδια­φέ­ρει να προ­βά­λει το δικό του έργο, οπότε θα είναι επιρ­ρε­πές να μην υπα­κούει σε όρια και κανόνες και αυτό να το επι­δει­κνύει.

Τα παιδιά αυτά, δεί­χνουν κάποια προει­δο­ποι­η­τικά σημάδια που θα μπο­ρού­σαν να προϊ­δε­ά­σουν τους γονείς ότι το παιδί τείνει να ανα­πτύ­ξει παρα­βα­τική συμπε­ρι­φορά;

Ναι, αρκεί ο γονέας να μπορεί να τα προ­σέ­ξει. Είναι πάρα πολύ σημα­ντικό ο γονέας να μπορεί να επι­κοι­νω­νεί με το παιδί, να το ακούει να βάζει κάποια όρια και να περνάει ποιο­τικό μαζί του. Και θα μου επι­τρέ­ψετε να σημειώσω ότι ο ποσο­τι­κός χρόνος δεν είναι απα­ραί­τητα και ποιο­τι­κός. Είναι πολύ σημα­ντικό να μπο­ρούμε να παρα­τη­ρούμε το παιδί μας στις συμπε­ρι­φο­ρές του, να εντο­πί­ζουμε αλλαγές στη συμπε­ρι­φορά του. Οταν εντο­πί­ζουμε αυτές τις συμπε­ρι­φο­ρές θα πρέπει να επι­κοι­νω­νή­σουμε με το σχολικό περι­βάλ­λον, με τον εκπαι­δευ­τικό, με άλλους γονείς και να συζη­τή­σουμε αν παρα­τη­ρούν και εκείνοι κάποια αλλαγή στη συμπε­ρι­φορά των δικών τους παιδιών. Συνήθως η παρα­βα­τι­κό­τητα δίνει διάφορα σημάδια, αρκεί ο γονέας να μπορεί να τα ακούσει και να τα παρα­τη­ρή­σει και βέβαια είναι σημα­ντικό να θέλει να τα παρα­τη­ρή­σει. Αν ο γονέας χρη­σι­μο­ποιεί τη βία, αν είναι αυταρ­χι­κός δεν θα θεω­ρή­σει υπερ­βο­λική, ή λάθος τη συμπε­ρι­φορά του παιδιού του, ή αν θέλετε δεν θα την κατα­κρί­νει. Πιθανώς κάποιες φορές να την επι­βρα­βεύ­σει κιόλας.

Πώς μπορούν να προ­στα­τευ­τούν τα παιδιά που υφί­στα­νται βία;

Αυτό είναι ένα πάρα πολύ σημα­ντικό ερώτημα. Το παιδί θύμα, στα πλέον κρίσιμα χρόνια της ζωής του, νιώθει ότι στο­χο­ποιεί­ται, νιώθει πλήγμα στην αυτο­πε­ποί­θησή του, νιώθει φόβο και μεγα­λώ­νει με τον φόβο, απο­μο­νώ­νε­ται, νιώθει τρόμο για τη σωμα­τική του ακε­ραιό­τητα και αισθά­νε­ται ότι δεν μπορεί να υπε­ρα­σπι­στεί τον εαυτό του. Συχνά νιώθει ότι αμφι­σβη­τεί­ται όταν δεν τον πιστέ­ψει το οικο­γε­νειακό του περι­βάλ­λον ή ο εκπαι­δευ­τι­κός της τάξης. Αρα, ένα πάρα πολύ σημα­ντικό κομμάτι για να μπο­ρέ­σουμε να βοη­θή­σουμε ένα παιδί το οποίο υφί­στα­ται βία ξεκι­νάει από το σχολικό περι­βάλ­λον και είναι ευθύνη του εκπαι­δευ­τι­κού να μπορεί να παρα­τη­ρεί τις συμπε­ρι­φο­ρές των παιδιών μέσα στην τάξη. Το δεύτερο κομμάτι έχει να κάνει με τους γονείς, να παρα­τη­ρούν τη συμπε­ρι­φορά του παιδιού τους. Ενα παιδί το οποίο ξαφνικά αλλάζει συμπε­ρι­φορά, ακόμα και τα ρούχα που φοράει για να κρύψει τυχόν σημάδια σωμα­τι­κής βίας, δείχνει ότι κάτι δεν πάει καλά. Αρα είναι μια συνο­λική προ­σέγ­γιση και προ­φα­νέ­στατα έχει να κάνει με το χτίσιμο της ψυχικής ανθε­κτι­κό­τη­τας του παιδιού, με το χτίσιμο των ορίων του παιδιού, να μπορεί να αντι­λη­φθεί τι σημαί­νει να κατα­πα­τάει ο άλλος τα όριά του. Κατα­πά­τηση ορίων μπορεί να είναι ο σχο­λια­σμός της σεξουα­λι­κό­τη­τας, η λεκτική βία, η συκο­φα­ντία και βεβαίως η σωμα­τική βία. Γι΄αυτό επιμένω ότι είναι ένα κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο, πολυ­πα­ρα­γο­ντικό και για να μπο­ρέ­σουμε να βοη­θή­σουμε και το θύμα και τον θύτη πρέπει να ανα­πτυ­χθούν συνο­λι­κές δράσεις. Πρέπει να υπάρχει μέριμνα από όλους μας και επίσης πρέπει να χτι­στούν μηχα­νι­σμοί οι οποίοι θα είναι χρόνιοι διότι τα παιδιά πρέπει να βοη­θη­θούν είτε είναι θύματα είτε είναι θύτες. Γιατί και το παιδί θύτη αν δεν το βοη­θή­σουμε, η συμπε­ρι­φορά του θα τρο­πο­ποι­η­θεί και θα νιώσει ότι δεν υπάρχει κανένας ελεγ­κτι­κός μηχα­νι­σμός, δεν θα εισπρά­ξει κανένα όριο και όσο αυξά­νε­ται η σωμα­τική του ισχύς θα η συμπε­ρι­φορά θα επι­δει­νώ­νε­ται οπότε στη συνέ­χεια της ζωής του και ως ενή­λι­κος θα χρη­σι­μο­ποιεί τη βία στην καθη­με­ρι­νό­τητά του. Αυτό που απαι­τεί­ται είναι μια συνο­λική, συστη­μα­τική δράση. Είναι μια κινη­το­ποί­ηση και ευαι­σθη­το­ποί­ηση και τον γονέων και των εκπαι­δευ­τι­κών και των τοπικών φορέων με τις δημο­τι­κές αρχές να ηγού­νται της προ­σπά­θειας για να μπο­ρέ­σουν να υπο­στη­ρι­χθούν και άνθρω­ποι που δεν έχουν την οικο­νο­μική δυνα­τό­τητα να απευ­θυν­θούν σε ιδιώτη ψυχο­λόγο ή ψυχί­α­τρο. Χρειά­ζο­νται συνο­λι­κές δράσεις. Αυτό που θα πρέπει να αντι­λη­φθούμε είναι ότι αυτή τη στιγμή υπάρχει μια έκρηξη της νεα­νι­κής παρα­βα­τι­κό­τη­τας η οποία θέλει κάτι να μας δείξει για όλα όσα έχουν προη­γη­θεί και να μας εφι­στή­σει την προσοχή για αυτά που πρέπει να γίνουν. Πρέπει να ενερ­γο­ποι­η­θούμε και να λει­τουρ­γή­σουμε συλ­λο­γικά ο καθένας με τον τρόπο που μπορεί ώστε να μπο­ρέ­σουμε να βοη­θή­σουμε τα παιδιά αυτά που 20 χρόνια μετά θα είναι στη θέση μας στην κοι­νω­νία των ενη­λί­κων. Ειναι σημα­ντικό να τους εμφυ­σή­σουμε αξίες, πάνω απ΄όλα όμως συναι­σθη­μα­τική νοη­μο­σύνη…