Δρ. Αικατερίνη Δ. Βολονάκη: Η επίδραση της πυρκαγιάς στον άνθρωπο

Το τελευ­ταίο διά­στημα όλη η χώρα παρα­δί­δε­ται σε πύρινο κλοιό, μία επα­νά­ληψη προη­γου­μέ­νων που έχουν αλώσει κατά το παρελ­θόν τα δάση του σμα­ρα­γδέ­νιου νησιού κα της χώρας μας. Ο ρόλος της πυρ­κα­γιάς που από την απαρχή του χρόνου χτυπάει τη γη ποιός πραγ­μα­τικά είναι;

Φαί­νε­ται ότι η φωτιά απο­τε­λεί ανα­πό­σπα­στο κομμάτι του κύκλου δια­δο­χής των οικο­συ­στη­μά­των, πριν τον άνθρωπο. Και το μεσο­γειακό δάσος με τα ανα­ρίθ­μητα πεύκα είναι ένα οικο­σύ­στημα, με πλε­ο­νά­ζουσα παρα­γό­μενη σε σχέση με την απο­δο­μού­μενη  βιομάζα λόγω του άπλετου ηλιακού φωτός.  Η φωτιά βοηθάει στην απο­μά­κρυνση της βιο­μά­ζας που θα εμπό­διζε την ανα­νέ­ωση του οικο­συ­στή­μα­τος,  επι­πλέον καθα­ρί­ζει το έδαφος και προάγει με την υψηλή θερ­μο­κρα­σία την βλά­στηση νέων φυτών από την τράπεζα σπερ­μά­των που βρί­σκε­ται στο έδαφος. Το πρό­βλημα αρχίζει όταν πυκνώ­νουν τα μεσο­δια­στή­ματα μεταξύ των πυρ­κα­γιών, δηλαδή συχνό­τερα από 15-20 έτη. Αυτό γιατί  τα δάση που ξανα­καί­γο­νται δεν προ­λα­βαί­νουν να ωρι­μά­σουν βιο­λο­γικά και να απο­κτή­σουν απόθεμα σπερ­μά­των, με απο­τέ­λε­σμα να οδη­γού­νται σε μη ανα­στρέ­ψιμη υπο­βάθ­μιση και μετα­βολή της οικο­φυ­σιο­γνω­μίας τους.

Στην επιτυχή δια­χεί­ριση των καμένων περιο­χών,  καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας είναι να αφεθεί το οικο­σύ­στημα να επου­λώ­σει τις πληγές του, χωρίς ανθρώ­πινη παρέμ­βαση όπως  είναι η ξύλευση, η απο­μά­κρυνση της καμένης βιο­μά­ζας, η ανα­δά­σωση, η βοσκή και η αλλαγή χρήσης της γης. Άτακτες και χωρίς επι­στη­μο­νική βάση ανα­δα­σώ­σεις για λόγους εντυ­πω­σια­σμού και απε­νο­χο­ποί­η­σης, κυρίως θα βλάψουν παρά θα ωφε­λή­σουν στην απο­κα­τά­σταση των δασών. Βεβαίως δεν πρέπει να παρα­βλέ­πουμε την τάση για ανι­διο­τελή εθε­λο­ντική προ­σφορά, που όμως θα είναι πολύ πιο απο­τε­λε­σμα­τική αν προη­γη­θεί ενη­μέ­ρωση και υπεύ­θυνη οργά­νωση.

Ποιες είναι όμως οι συνέ­πειες μιας πυρ­κα­γιάς στον άνθρωπο;

Δια­κρί­νο­νται σε πρώιμες και όψιμες. Ως πρώιμες εννο­ού­νται η εισπνοή καπνού, τα εγκαύ­ματα, οι δια­τα­ρα­χές της όρασης και  η ασφυξία. Η επί­δραση εξαρ­τά­ται από την ένταση της έκθεσης  και από τον βαθμό ευπά­θειας του εκτε­θει­μέ­νου πλη­θυ­σμού. Σε δεινή θέση βρί­σκο­νται παιδιά, έγκυες, ηλι­κιω­μέ­νοι και ΑμεΑ. Ο καπνός που εισπνέ­ε­ται απο­τε­λεί­ται από αιω­ρού­μενα σωμα­τί­δια άνθρακα και πίσσας, τα οποία έχουν υποστεί ατελή καύση, μαζί με υγρο­ποι­η­μένα στα­γο­νί­δια που δια­θλούν το φως και εμπο­δί­ζουν την όραση. Η εισπνοή του μείγ­μα­τος αυτού οδηγεί σε ανα­πνευ­στικά προ­βλή­ματα, όπως ο ερε­θι­σμός του φάρυγγα, και της μύτης ενώ ορατός είναι και ο κίν­δυ­νος θερ­μι­κής βλάβης στον πνεύ­μονα με επα­κό­λουθη δύσπνοια και αίσθημα έλλει­ψης οξυ­γό­νου. Ναυτία και έμετος μπορεί επίσης να εμφα­νι­στούν. Τα εγκαύ­ματα στο δέρμα προ­κα­λού­νται είτε από την άμεση επαφή με τις φλόγες ή από την ακτι­νο­βο­λού­μενη θερ­μό­τητα. Η θερ­μό­τητα, δε,  μπορεί να προ­κα­λέ­σει  και  υπερ­θερ­μία, αφυ­δά­τωση , σοκ, από­φραξη της ανα­πνοής, ταχύ­πνοια και ταχυ­καρ­δία. Το κύριο σύμ­πτωμα θα είναι βήχας έντονος και παρο­ξυ­σμι­κός , με συριγμό, βάρος στο στήθος και  αίσθημα πνιγμού.

Καυ­σα­έ­ρια ονο­μά­ζο­νται τα αέρια προ­ϊ­ό­ντα μιας καύσης που παρα­μέ­νουν μετά την απόψυξη στις συνη­θι­σμέ­νες θερ­μο­κρα­σίες του περι­βάλ­λο­ντος. Το πιο συνη­θι­σμένο καυ­σα­έ­ριο είναι το μονο­ξεί­διο και το διο­ξεί­διο του άνθρακα, αλλά και οι ενώσεις του θείου, η αμμωνία, το υδρο­κυά­νιο, το διο­ξεί­διο του αζώτου, η ακρυ­λική αλδεΰδη, το υδρο­χλώ­ριο κ.α. Η εισπνοή μονο­ξει­δίου του άνθρακα προ­κα­λεί μείωση του οξυ­γό­νου στο σώμα και πονο­κέ­φαλο. Επίσης, μειώνει την εγρή­γορση και μπορεί να προ­κα­λέ­σει θωρα­κικό πόνο και στη­θάγχη. Η φυσική κόπωση που απαι­τεί­ται για την κατά­σβεση της πυρ­κα­γιάς οδηγεί στην επίταση αυτών των προ­βλη­μά­των. Ανάλογα με την καύσιμη ύλη αλλάζει η σύσταση του καπνού και εκεί υπει­σέρ­χε­ται το θέμα της πυρ­κα­γιάς σε περιο­χές κατοι­κη­μέ­νες, σε βιο­μη­χα­νι­κές ζώνες  ή σε παρά­νο­μες χωμα­τε­ρές, όπου η επί­δραση στον άνθρωπο είναι μακράν τοξι­κό­τερη. Έρευνες από το Air Resources Board (CARB) στην Καλι­φόρ­νια των ΗΠΑ, έδειξαν ότι ο αέρας που προ­έρ­χε­ται από τις πυρ­κα­γιές συχνά περιέ­χει επι­βλαβή μέταλλα, όπως ο μόλυ­βδος, ο ψευ­δάρ­γυ­ρος και το μαγ­γά­νιο. Η ανάλυση του CARB δια­πί­στωσε ότι μέταλλα όπως ο μόλυ­βδος, ο ψευ­δάρ­γυ­ρος, το ασβέ­στιο, ο σίδηρος και το μαγ­γά­νιο μπορεί να φτάσουν σε απο­στά­σεις μέχρι και 150 χιλιό­με­τρα μακριά από τη φωτιά ταξι­δεύ­ο­ντας με τον καπνό.

Τα αιω­ρού­μενα σωμα­τί­δια ΡΜ10 και ΡΜ2,5 είναι ατμο­σφαι­ρι­κοί ρύποι ιδιαί­τερα επι­βλα­βείς για τον άνθρωπο και το περι­βάλ­λον. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται αμέσως μετά την πυρ­κα­γιά, γρήγορα όμως η συγκέ­ντρωσή τους ακο­λου­θεί πτωτική πορεία εντός των επο­μέ­νων ημερών. Αυτά βέβαια ταξι­δεύ­ουν ικανές απο­στά­σεις ανάλογα  με την κατεύ­θυνση των ανέμων, οπότε ανα­μέ­νε­ται να επη­ρε­ά­ζουν πολύ μεγάλες περιο­χές. Tα ΡΜ2,5 κατε­βαί­νουν βαθιά στους πνεύ­μο­νες και είναι τα πλέον βλαβερά σωμα­τί­δια από μια πυρ­κα­γιά.

Εντός των πρώτων ημερών, δηλαδή μέχρι και πέντε ημέρες μετά την έκθεση σε πυρ­κα­γιά και στον καπνό της εμφα­νί­ζο­νται ανα­πνευ­στικά συμ­πτώ­ματα, καρ­διο­λο­γικά και οφθαλ­μο­λο­γικά. Ιδιαί­τερα αν παρα­μέ­νει κανείς στην περιοχή ή και στο σπίτι από όπου έχει περάσει η κατα­στροφή, συνε­χί­ζε­ται η έκθεση σε ουσίες, μη ορατές μεν, τοξικές δε.  Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε και την ψυχο­λο­γική επί­δρασή της πυρ­κα­γιάς στον άνθρωπο.  Τα τοπία κατα­στρο­φής  έχουν  αρνη­τικό αντί­κτυπο  στην ανθρώ­πινη ψυχή, προ­κα­λούν θυμό, θλίψη, αγα­νά­κτηση, αίσθημα απελ­πι­σίας και συχνά κατά­θλιψη.

Όψιμες επι­πτώ­σεις: Η εισπνοή χημικών οδηγεί μακρο­πρό­θε­σμα σε αύξηση των ασθενών με βρογ­χικό άσθμα, χρόνια απο­φρα­κτική πνευ­μο­νο­πά­θεια (ΧΑΠ) και καρ­διαγ­γειακά προ­βλή­ματα . Δυστυ­χώς η τοξική επί­δραση που προ­κα­λεί­ται από καρ­κι­νο­γό­νες και μεταλ­λα­ξιο­γό­νες ουσίες είναι απο­δε­δειγ­μένη κα έτσι αυξά­νο­νται και οι νεο­πλα­σίες στα επόμενα χρόνια.  Τέτοιες ουσίες είναι το βεν­ζό­λιο, οι αρω­μα­τι­κοί υδρο­γο­νάν­θρα­κες, η φορ­μαλ­δε­ΰδη κλπ

Μέτρα αντι­με­τώ­πι­σης: Θα πρέπει να απο­φεύ­γουμε την άμεση επαφή με τον καπνό και τη φωτιά με απο­μά­κρυνση, χρήση μάσκας ή του­λά­χι­στον μιας βρεγ­μέ­νης πετσέ­τας. Κλεί­νουμε τα παρά­θυρα και σφρα­γί­ζουμε τις χαρα­μά­δες με βρεγ­μένα πανιά. Χρη­σι­μο­ποιούμε ανε­μι­στή­ρες και όχι το κλι­μα­τι­στικό, εκτός αν έχει λει­τουρ­γία ανα­κύ­κλω­σης αέρα. Εκτός του σπιτιού απο­φεύ­γουμε την εισπνοή καπνού με μάσκες Ν95 ή με φίλτρο άνθρακα και καλύ­πτουμε το σώμα με μακριά ρούχα. Εφόσον εφαρ­μό­ζει σωστά στο πρόσωπο, η μάσκα Ν95 μπορεί να φιλ­τρά­ρει το 95% των σωμα­τι­δίων που έχουν διά­με­τρο πάνω από 0.3 μικρό­νια, επο­μέ­νως μπορεί να μας προ­στα­τεύ­σει και από τα επι­βλαβή PM 2.5 σωμα­τί­δια.

Αν έχετε μάσκα Ν95 με βαλβίδα, τότε θα πρέπει να τοπο­θε­τή­σετε ίσως μία 2η μάσκα, συνήθως χει­ρουρ­γική, η οποία θα καλύ­πτει τη βαλβίδα προ­κει­μέ­νου να εξα­σφα­λί­σετε τη μέγιστη δυνατή προ­στα­σία.

Οι μάσκες Ν95 δεν είναι μίας χρήσης, ωστόσο είναι σημα­ντικό να γνω­ρί­ζουμε ότι κάθε φορά που την ξανα­φο­ράμε, η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητά της μάσκας μειώ­νε­ται. Αν δεν μπο­ρείτε να βρείτε μάσκα Ν95, τότε η ΚΝ95 απο­τε­λεί μία σχεδόν εξίσου απο­τε­λε­σμα­τική εναλ­λα­κτική επιλογή.

Τα καμένα σπίτια παρά­γουν πολύ περισ­σό­τε­ρες τοξικές  ουσίες πχ καμένες μπα­τα­ρίες, αμί­α­ντος από στέγες, ψυκτικά υγρά από κλι­μα­τι­στικά κ.α.),  οι οποίες είναι επι­κίν­δυ­νες για την υγεία μας και εισά­γο­νται στον οργα­νι­σμό, εκτός από την εισπνοή και με την επαφή με το δέρμα, με την κατα­νά­λωση φυτών και θηρα­μά­των, τα οποία έχουν εκτεθεί σε αυτές μέσω του εδάφους. Η επι­στροφή στο σπίτι δεν πρέπει να γίνει πριν αυτό καθα­ρι­στεί και απο­λυ­μαν­θεί τελείως, φορώ­ντας πλήρη προ­στα­τευ­τικό εξο­πλι­σμό κατά τα τη δια­δι­κα­σία. Η στάχτη πιθανά περιέ­χει τοξικές και ακόμα και ραδιε­νερ­γές ουσίες και θα πρέπει να καθα­ρί­ζε­ται με μεγάλη σχο­λα­στι­κό­τητα ώστε το νερό που θα περνάει από την επι­φά­νεια να βγαίνει πια καθαρό. Παιδιά και κατοι­κί­δια δεν επι­τρέ­πε­ται να βρί­σκο­νται στο χώρο καθα­ρι­σμού και γύρω από αυτόν. Το νερό που θα χρη­σι­μο­ποιεί­ται να προ­έρ­χε­ται από εμφιά­λωση ή από άλλη περιοχή, ή να είναι προ­βρα­σμένο, αν πρό­κει­ται κανείς να μαγει­ρέ­ψει με αυτό. Φαγητά σε κον­σέρβα μπορεί να έχουν χαλάσει από τη θερ­μό­τητα και έτσι καλύ­τερα να απορ­ρί­πτο­νται. Φαγητά σε πλα­στι­κές ή χάρ­τι­νες συσκευα­σίες δεν θεω­ρού­νται ασφαλή καθώς ο καπνός μπορεί να τις δια­πε­ρά­σει οπότε καλό είναι να απορ­ρί­πτο­νται και αυτά.

Ο καθα­ρι­σμός των επι­φα­νειών μπορεί να γίνει σε τέσσερα στάδια: 1. Πλύσιμο με σαπούνι και ζεστό νερό, 2. Ξέπλυμα με άφθονο καθαρό νερό, 3. Εμβά­πτιση σε αραιό διάλυμα  χλω­ρί­νης και 4. Στέ­γνωμα στον αέρα. . Φοράμε όμως πάντα γάντια κου­ζί­νας, μάσκα Ν95 και οφθαλ­μική προ­στα­σία κατά τη δια­δι­κα­σία καθα­ρι­σμού, ενώ τα ρούχα μας είτε θα απορ­ρί­πτο­νται είτε θα πλέ­νο­νται σε υψηλές θερ­μο­κρα­σίες.

Η πυρ­κα­γιά είναι ένα τραύμα για την ψυχή, για τα μάτια και τον οργα­νι­σμό μας,  αλλά κυρίως για το περι­βάλ­λον,  εφόσον αυτή συμ­βαί­νει συχνό­τερα από την ικα­νό­τητα ανα­γέν­νη­σης του. Είναι μια δια­δι­κα­σία που κατα­γρά­φε­ται από την αρχή του κόσμου και η γνώση του ανθρώ­που για αυτήν έχει προ­ο­δεύ­σει σε μεγάλο βαθμό, ώστε του­λά­χι­στον να μπορεί να προ­στα­τεύει την ίδια του τη ζωή. Και η δύναμη του ανθρώ­που δεν έχει όρια.

Δρ ΒΟΛΟΝΑΚΗ Δ. ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ

ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ

ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ  ΙΑΤΡΟΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ EUROMEDICA