Η Δρ. Ελένη Χατζηχρήστου, αστροφυσικός εξηγεί πώς και γιατί η κοινότητα Μονολίθου μπορεί να γίνει η πρώτη Κοινότητα Σκοτεινού Ουρανού στην Ελλάδα

Κυρία Χατζη­χρή­στου, θα ήθελα να ξεκι­νή­σουμε τη συνέ­ντευξη ρωτώ­ντας σας – με αφορμή και τη χθεσινή εκδήλωση- ως την πλέον ειδική, τι καθιστά τόσο ξεχω­ρι­στή την περιοχή της δημο­τι­κής κοι­νό­τη­τας Μονο­λί­θου ως σημείο αστρο­πα­ρα­τή­ρη­σης ώστε να μπορεί να διεκ­δι­κεί μια θέση στον Διεθνή Οργα­νι­σμό Σκο­τει­νών Ουρανών;

Η περιοχή της Μονο­λί­θου, είναι σχετικά παρθένα όσον αφορά στον μαζικό του­ρι­σμό, αυτό δεν σημαί­νει ότι δεν έλκει επι­σκέ­πτες αλλά αυτό γίνεται με σεβασμό προς το περι­βάλ­λον. Έτσι δεν πάσχει από φωτορ­ρύ­πανση, αντί­θετα δια­θέ­τει εξαι­ρε­τικά σκο­τει­νές περιο­χές που επι­τρέ­πουν να απο­λαύ­σουμε τον έναστρο ουρανό κι έτσι θεω­ρεί­ται ιδανική για ερα­σι­τε­χνι­κές αστρο­νο­μι­κές παρα­τη­ρή­σεις.

Για την αξιο­ποί­ηση αυτού του συγκρι­τι­κού πλε­ο­νε­κτή­μα­τος θα ήταν ιδανική η ένταξή της στο Δίκτυο: «ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΣΚΟΤΕΙΝΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ», η οποία θα έχει πολ­λα­πλά οφέλη: την προβολή της ευρύ­τε­ρης περιο­χής και την ενί­σχυση του του­ρι­σμού με την εναλ­λα­κτική μορφή του Αστρο-Τουρισμού (η οποία εξ ορισμού αντί­κει­ται στη φωτορ­ρύ­πανση) και κατ΄ επέ­κταση την ενί­σχυση της τοπικής οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας.

Επίσης θα ενι­σχύ­σει την ευαι­σθη­σία των κατοί­κων σε θέματα περι­βαλ­λο­ντι­κής προ­στα­σίας.

Ειδι­κό­τερα, η φωτορ­ρύ­πανση δεν απο­τε­λεί πρό­βλημα μόνο για την αστρο­νο­μία, όπως γνω­ρί­ζουμε επη­ρε­ά­ζει την ανθρώ­πινη υγεία (σοβαρές ασθέ­νειες συν­δέ­ο­νται με την μετα­βολή της έκκρι­σης ορμονών που επη­ρε­ά­ζο­νται από τον τεχνητό φωτισμό) αλλά και την πανίδα (τους κύκλους ανα­πα­ρα­γω­γής και απο­δη­μίας, τόσο στην ξηρά όσο και στην θάλασσα).

Τι μπο­ρούμε να «δούμε» κοι­τώ­ντας τον σκο­τεινό ουρανό;

Ενα άτομο μακριά από τα φώτα μιας πόλης, κοι­τώ­ντας έστω και φευ­γα­λέα τον νυχτε­ρινό ουρανό με γυμνό μάτι, μπορεί να δει καθη­με­ρινά χιλιά­δες αστέρια, κάποια από αυτά σε σχη­μα­τι­σμούς που ονο­μά­ζουμε αστε­ρι­σμούς, τους κοντι­νό­τε­ρους και λαμπρό­τε­ρους πλα­νή­τες όταν η θέση τους το επι­τρέ­πει, τη Σελήνη όταν είναι σε ορατή φάση, τα λεγό­μενα πεφτα­στέ­ρια (θραύ­σματα μετε­ω­ρι­τών που εισέρ­χο­νται στη γήινη ατμό­σφαιρα) και σε εξαι­ρε­τικά σπάνιες περι­στά­σεις κομήτες. Επίσης σε συν­θή­κες εξαι­ρε­τι­κής σκο­τει­νό­τη­τας του ουρανού, μπο­ρούμε να θαυ­μά­σουμε μια γαλα­κτώδη γραμμή από νέφη αερίου και εκα­τομ­μύ­ρια άστρα, που ονο­μά­ζουμε Γαλαξία (και που στην ουσία είναι οι κεντρι­κές περιο­χές του γαλαξία μας όπως τις βλέ­πουμε από την κοσμική γει­το­νιά μας, το ηλιακό μας σύστημα).

Επίσης, κάποια σμήνη αστε­ριών, όπως πχ οι Πλειά­δες, ακόμη και μια αμυδρή φωτεινή κουκ­κίδα που είναι ο σχετικά κοντι­νός γαλα­ξίας της Ανδρο­μέ­δας.

Αν τώρα δια­θέ­τουμε ένα καλό ερα­σι­τε­χνικό τηλε­σκό­πιο μπο­ρούμε με ευκολία να δούμε τους μεγα­λύ­τε­ρους δορυ­φό­ρους των σχετικά κοντι­νών μας πλα­νη­τών Άρη, Δία και Κρόνου, τις επι­φά­νειες αυτών των πλα­νη­τών με αρκετές λεπτο­μέ­ρειες, καθώς και την εντυ­πω­σιακή επι­φά­νεια της Σελήνης με τους κρα­τή­ρες και τις “θάλασ­σές” της. Εννο­εί­ται ότι με τα μεγάλα επαγ­γελ­μα­τικά τηλε­σκό­πια έχουμε τη δυνα­τό­τητα να παρα­τη­ρή­σουμε και να κατα­γρά­ψουμε εκα­τομ­μύ­ρια άστρων και γαλα­ξιών ως τα όρια του μακρι­νού Σύμπα­ντος.

Ποια είναι τα πλε­ο­νε­κτή­ματα που θα προ­κύ­ψουν από την ένταξη στον IDA;

O International Dark-Sky Association είναι η ανα­γνω­ρι­σμένη αρχή για τη φωτορ­ρύ­πανση και είναι ο κορυ­φαίος οργα­νι­σμός για την κατα­πο­λέ­μηση της φωτορ­ρύ­παν­σης παγκο­σμίως.

Το διεθνές πρό­γραμμα Dark Sky Places (IDSP) ιδρύ­θηκε το 2001 για να ενθαρ­ρύ­νει τις κοι­νό­τη­τες, τα πάρκα και τις προ­στα­τευό­με­νες περιο­χές ανά τον κόσμο να δια­φυ­λά­ξουν και να προ­στα­τεύ­σουν τους σκο­τει­νούς χώρους μέσω υπεύ­θυ­νων πολι­τι­κών φωτι­σμού και δημό­σιας εκπαί­δευ­σης. Το πρό­γραμμα αυτό περι­λαμ­βά­νει 5 δια­φο­ρε­τικά είδη πιστο­ποι­ή­σεων, εκ των οποίων αυτό που μας ενδια­φέ­ρει για τη Μονό­λιθο είναι «Διε­θνείς κοι­νό­τη­τες σκο­τει­νού ουρανού». Οι κοι­νό­τη­τες αυτές μπορεί να είναι πόλεις και κωμο­πό­λεις που υιο­θε­τούν ποιο­τι­κούς κανο­νι­σμούς εξω­τε­ρι­κού φωτι­σμού και κατα­βάλ­λουν προ­σπά­θειες για την εκπαί­δευση των κατοί­κων σχετικά με τη σημασία των σκο­τει­νών ουρανών. Αυτή τη στιγμή υπάρ­χουν πάνω από 200 πιστο­ποι­η­μέ­νες περιο­χές σκο­τει­νού ουρανού στον κόσμο.

Η έγκριση και πιστο­ποί­ηση γίνεται μετά από μια μακρό­χρονη δια­δι­κα­σία η οποία διαρκεί κατά μέσο όρο 2-3 χρόνια, η οποία απο­τε­λεί­ται από τις φάσεις της έρευνας, των ενδε­λε­χών μετρή­σεων φωτει­νό­τη­τας, λεπτο­με­ρούς κατα­γρα­φής του είδους του υπάρ­χο­ντος φωτι­σμού, σύνταξη ενός εναλ­λα­κτι­κού κανο­νι­σμού ποιο­τι­κού φωτι­σμού που πρέπει να εγκα­τα­στα­θεί, επα­νε­λέγ­χους από εμπει­ρο­γνώ­μο­νες και τελική έγκριση με την δέσμευση της μελ­λο­ντι­κής δια­σφά­λι­σης της δια­τή­ρη­σης αυτής της ποιό­τη­τας φωτι­σμού και σκο­τει­νού ουρανού.

Παράλ­ληλα, απαι­τού­νται στη διάρ­κεια αυτών των ετών που προ­ε­τοι­μά­ζε­ται ο φάκελος υπο­ψη­φιό­τη­τας, δράσεις ευαι­σθη­το­ποί­η­σης του κοινού καθώς και εκπαι­δευ­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, τα οποία απο­τε­λούν και ένα επι­πλέον πλε­ο­νέ­κτημα αυτής της ένταξης. Η τελική επίσημη πιστο­ποί­ηση γίνεται αφού ολο­κλη­ρω­θούν όλες οι δια­δι­κα­σίες από την ειδική Διεθνή Επι­τροπή του IDA.

Για την υλο­ποί­ηση αυτής της προ­σπά­θειας συγκρο­τή­θηκε μία (άτυπη) επτα­με­λής Ομάδα Πρω­το­βου­λίας, που απο­τε­λεί­ται από πρόσωπα με γνώσεις και εμπει­ρία στο αντι­κεί­μενο, τα οποία προ­σφέ­ρουν τις υπη­ρε­σίες τους εθε­λο­ντικά και ανι­διο­τε­λώς συνερ­γα­ζό­μενα αρμο­νικά.

Ο Δήμος Ρόδου, επι­δει­κνύ­ο­ντας ενδια­φέ­ρον και ευαι­σθη­σία για αυτή την αξιό­λογη πρόταση, υπο­στη­ρί­ζει και συν­δρά­μει ενεργά τις δρα­στη­ριό­τη­τες που απαι­τού­νται για να επι­τευ­χθεί η διεθνής πιστο­ποί­ηση, με απόφαση του ΔΣ του Δήμου τον Φεβρουά­ριο 2023. Η Ομάδα Πρω­το­βου­λίας με απόφαση δημάρ­χου θα πλαι­σιω­θεί με στελέχη και εμπει­ρο­γνώ­μο­νες του Δήμου και θα απο­τε­λέ­σει Ομάδα Εργα­σίας του άρθρου 58 του Ν. 3852/2010 με αντι­κεί­μενο την υλο­ποί­ηση του έργου.

Ποιες άλλες περιο­χές από την Ελλάδα είναι ενταγ­μέ­νες στον διεθνή αυτό οργα­νι­σμό;

Ο Εθνικός Δρυμός Αίνου στην Κεφαλ­λο­νιά, πρό­σφατα πιστο­ποι­ή­θηκε ως Διεθνές Πάρκο Σκο­τει­νού Ουανού από τον IDA. Βέβαια, ο Φορέας Δια­χεί­ρι­σης Εθνικού Δρυμού Αίνου έχει ήδη ενσω­μα­τω­θεί από το 2022 στον Οργα­νι­σμό Φυσικού Περι­βάλ­λο­ντος και Κλι­μα­τι­κής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.) Εάν πιστο­ποι­η­θεί η Μονό­λι­θος ως Διεθνής Κοι­νό­τητα Σκο­τει­νού Ουρανού θα είναι η πρώτη στην Ελλάδα εξ όσων γνωρίζω.

Γνω­ρί­ζουμε ότι έχετε μια ιδιαί­τερη σχέση με τη Ρόδο την οποία επι­σκέ­πτε­στε τακτικά παρά το γεμάτο πρό­γραμμά σας. Τι σας δένει με το νησί μας;

Πράγ­ματι. Η ιδιω­τική μου σχέση με τη Ρόδο ξεκί­νησε το καλο­καίρι του 2012 -αν και είχα επι­σκε­φθεί το νησί αρκετές φορές στο παρελθόν- για την έκθεσή μου «Εικόνες του Κόσμου- Ψευ­δαι­σθή­σεις του Σύμπα­ντος» σε συνερ­γα­σία με τις φίλες και εξαι­ρε­τικά αξιό­λο­γες γυναί­κες Έλενα Πολυ­χρο­νά­του εικα­στικό και Μάρω Κουρή φωτο­ρε­πόρ­τερ, η οποία φιλο­ξε­νή­θηκε στο Κατά­λυμα της Γαλλίας για σημα­ντικό χρονικό διά­στημα.

Ένα χρόνο αργό­τερα εγκα­τα­στα­θή­καμε με τον γιο μου στο όμορφο νησί όπου μείναμε για αρκετά χρόνια. Αυτή η περί­ο­δος υπήρξε μια ιδιαί­τερα δημιουρ­γική περί­ο­δος της ζωής μου, καθώς σε συνερ­γα­σία με ιδιω­τικά και δημόσια εκπαι­δευ­τικά ιδρύ­ματα, τοπι­κούς παρά­γο­ντες και φορείς τη Ρόδου, οργά­νωσα ποι­κί­λες εκδη­λώ­σεις αστρο­νο­μίας, εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα, διεθνή συνέ­δρια, σχολεία, παρα­τη­ρη­τή­ρια και κλαμπ αστρο­νο­μίας, όχι μόνο στην πόλη της Ρόδου αλλά και σε ολό­κληρο το νησί. Ακόμη, εργά­στηκα για την προ­ε­τοι­μα­σία (πρώιμη για την εποχή) ίδρυσης εκπαι­δευ­τι­κών υπο­δο­μών ιδιω­τι­κής τρι­το­βάθ­μιας εκπαί­δευ­σης στο νησί. Αλλά επειδή όλα τα ωραία κάποτε τελειώ­νουν (κι έρχο­νται άλλα εξ ίσου ωραία) το 2017 με βρήκε στο Παρίσι στο Πανε­πι­στή­μιο Paris-Diderot και από το 2019 εργά­ζο­μαι πλέον μόνιμα στο European Research Council Executive Agency της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής, ως Ανα­λυ­τής και Σύμ­βου­λος Πολι­τι­κής για την Έρευνα.

Είστε μια κατα­ξιω­μένη επι­στή­μο­νας στη διεθνή κοι­νό­τητα και παρα­κο­λου­θώ­ντας την πορεία σας, θα ήθελα να σας ρωτήσω αν ως παιδί μετρού­σατε κι εσείς τα άστρα όπως ο μικρός ήρωας Μέλιος στο γνωστό μυθι­στό­ρημα του Μενέ­λαου Λου­ντέμη.

Τα μετρούσα και τα ξανα­με­τρούσα.. και αντι­κει­με­νικά και μετα­φο­ρικά. Έχω κι αλλα κοινά στοι­χεία με τον Μέλιο του μυθι­στο­ρή­μα­τος, καθώς ξενι­τεύ­τηκα για πολλά χρόνια στα μήκη και πλάτη της γης όπου έζησα τις αντι­θέ­σεις, τις αντι­ξο­ό­τη­τες, την χαρά αλλά και τον πόνο της εξε­ρεύ­νη­σης, του πει­ρα­μα­τι­σμού και, τελικά, της εσω­τε­ρι­κής ανα­ζή­τη­σης.

Η αστρο­νο­μία ήταν πάντα εκεί να μου κρατάει το χέρι… Κι όταν μ΄έφερε μετά από χρόνια στη χώρα μου που τόσο είχα νοσταλ­γή­σει, αλλά κι όταν με πήρε μετά από λίγα χρόνια πάλι μακριά, γιατί αυτή η χώρα σε μαγεύει αλλά σε πλη­γώ­νει και σε διώχνει ταυ­τό­χρονα.

Πότε πήρατε την απόφαση να ασχο­λη­θείτε με την αστρο­φυ­σική;

Από πολύ μικρή, όσο θυμάμαι να κάνω όνειρα, ήθελα να γίνω αστρο­ναύ­της. Ημουν πεπει­σμένη ότι θα γίνω αστρο­ναύ­της, το θέμα ήταν πότε και πώς. Με τα τότε δεδο­μένα απο­φά­σισα ότι η καλύ­τερη πορεία θα ήταν μέσω των Φυσικών Επι­στη­μών και αυτό έκανα. Όταν δύο δεκα­ε­τίες αργό­τερα είχα ολο­κλη­ρώ­σει τις μετα­πτυ­χια­κές σπουδές μου στο εξω­τε­ρικό, δια­πί­στωσα ότι αυτό ήταν άπιαστο για την εποχή όνειρο, για πρα­κτι­κούς λόγους που είχαν να κάνουν με τις τότε πολι­τι­κές πρό­σλη­ψης των Εται­ρειών Δια­στή­μα­τος. Έτσι, αλλά χωρίς ποτέ να παρα­τήσω το όνειρο της αστρο­ναύτη, επι­κε­ντρώ­θηκα σε ό,τι ήταν πιο κοντά σ’αυτό και σε ό,τι ήξερα καλύ­τερα να κάνω: την επι­στήμη της αστρο­νο­μίας και την παρα­τή­ρηση μέσα από τα τηλε­σκό­πια, που με έφεραν όσο πιο κοντά γινόταν στο μαγευ­τικό Σύμπαν… Ήταν και είναι μια πορεία εξαι­ρε­τικά πλούσια που μου επέ­τρεψε να ζήσω στις πιο όμορφες γωνιές του πλανήτη μας, παρα­τη­ρώ­ντας τον ουρανό από τα μεγα­λύ­τερα επίγεια τηλε­σκό­πια και πλου­τί­ζο­ντας όχι μόνο το βιο­γρα­φικό και τις δημο­σιεύ­σεις μου αλλά (και κυρίως) τον εσω­τε­ρικό μου κόσμο.

Εχετε πει πως έχει εξαι­ρε­τική σημασία να κοιτάμε τον ουρανό για να ανα­κα­λύ­πτουμε το σύμπαν και μέσα από αυτό τον εαυτό μας. Μήπως τελικά το σύμπαν είναι πιο κοντά απ΄όσο φαντα­ζό­μα­στε;

Πράγ­ματι, κοι­τά­ζο­ντας τα πιο μακρινά σημεία του δια­στή­μα­τος, συνα­ντάμε τα πιο οικεία μέρη της ανθρώ­πι­νης φύσης μας. Η δια­σύν­δεση του Σύμπα­ντος και του ατόμου μέσω ενός πολύ­πλο­κου ιστού αλλη­λε­πι­δρά­σεων και σχέσεων είναι κάτι στο οποίο θα ανα­φερθώ σε προσεχή ομιλία μου την Πέμπτη 17 Αυγού­στου.