Ρόδος: The day after tomorrow – 9 + 1 μεγάλα τουριστικά projects για την (μεθ)επόμενη ημέρα του νησιού

Η Ρόδος ήταν, είναι και θα παρα­μεί­νει μία από τις ναυαρ­χί­δες του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού. Ένα νησί πρότυπο του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης, με πολλά πρω­το­πόρα του­ρι­στικά projects, όπως το εμβλη­μα­τικό «The Rhodes Co-Lab», για τη βιώσιμη ανά­πτυξη και αει­φο­ρία των του­ρι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών, το «Throne of Helios», ένα πρω­το­πόρο 9D entertainment project για την ιστορία της Ρόδου, το άνοιγμα σε μεγάλες του­ρι­στι­κές αγορές εκτός Ευρώπης, όπως η Νότια Κορέα και η Κίνα, η προ­ώ­θηση των γάμων προ­ο­ρι­σμού (destination wedding) και του του­ρι­σμού τεσ­σά­ρων εποχών κ.ά. Ένα νησί που διαρκώς πρω­το­πο­ρεί και «εξάγει» τεχνο­γνω­σία σε άλλα ελλη­νικά νησιά, δεί­χνο­ντας το δρόμο της βιώ­σι­μης και ποιο­τι­κής του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης.

Εδώ και πολύ καιρό είχα κατά νου να γράψω ένα άρθρο για τη Ρόδο, με προ­τά­σεις για τα μεγάλα του­ρι­στικά projects που θα μπο­ρού­σαν να υλο­ποι­η­θούν στο νησί. Σε ορι­σμένα εξ αυτών ανα­φέρ­θηκα σε πρό­σφατη συνέ­ντευξή μου στην εφη­με­ρίδα «Δημο­κρα­τική της Ρόδου», η οποία ανα­δη­μο­σιεύ­τηκε και στο Χρήμα & Του­ρι­σμός. Δεν το έκανα όμως μέχρι σήμερα, διότι έκρινα πως η Ρόδος δεν το χρεια­ζό­ταν, μιας και τα τελευ­ταία χρόνια πηγαί­νει «τρένο» στον τομέα του του­ρι­σμού, καταρ­ρί­πτο­ντας κάθε χρόνο το ένα ρεκόρ μετά το άλλο. Οι πρό­σφα­τες όμως κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές στο νησί με οδή­γη­σαν στην απόφαση να γράψω το συγκε­κρι­μένο άρθρο. Διότι, ίσως, κάποια ή κάποιες από τις προ­τά­σεις αυτές θα μπο­ρού­σαν να απο­δει­χτούν χρή­σι­μες για τις τοπικές αρχές και τους φορείς και επαγ­γελ­μα­τίες του νησιού στην παρούσα συγκυ­ρία.

Στην ανάλυση που ακο­λου­θεί, λοιπόν, κατα­τί­θε­νται 9 + 1 προ­τά­σεις για μεγάλα του­ρι­στικά projects που μπορούν να υλο­ποι­η­θούν στη Ρόδο. Όχι για το rebranding του νησιού (κάτι που η Ρόδος προ­φα­νώς δεν χρειά­ζε­ται), αλλά για την μεθε­πό­μενη ημέρα της Ρόδου. Για να προ­βλη­θεί και να καθιε­ρω­θεί η Ρόδος, όχι απλά ως ένας δημο­φι­λής του­ρι­στι­κός προ­ο­ρι­σμός σε Ελλάδα και Ευρώπη, αλλά ως ένα του­ρι­στικό θέρετρο παγκό­σμιας εμβέ­λειας και τεσ­σά­ρων εποχών, που θα προ­σελ­κύει εκα­τομ­μύ­ρια του­ρί­στες υψηλής ποιό­τη­τας από όλο τον κόσμο. Ειδι­κό­τερα:

Δημιουρ­γία ενός Διε­θνούς Πανε­πι­στη­μίου Του­ρι­στι­κών Σπουδών, το οποίο έχω προ­τεί­νει σε σχετικό άρθρο μου στις αρχές του 2020. Πράγ­ματι, η χώρα μας θα μπο­ρούσε να εκμε­ταλ­λευ­τεί το του­ρι­στικό brand name που δια­θέ­τει, προ­κει­μέ­νου να απο­κτή­σει ηγετικό ρόλο στον τομέα της του­ρι­στι­κής εκπαί­δευ­σης. Όπως λοιπόν η Αγγλία απο­τε­λεί διεθνή κόμβο οικο­νο­μι­κών σπουδών, με τερά­στια οφέλη για την οικο­νο­μία της, έτσι και η Ελλάδα θα μπο­ρούσε να εξε­λι­χθεί σε διεθνή κόμβο του­ρι­στι­κών σπουδών, με αντί­στοιχα οικο­νο­μικά και ανα­πτυ­ξιακά οφέλη. Ένα τέτοιο Πανε­πι­στή­μιο θα μπο­ρούσε να προ­σελ­κύ­σει αλλο­δα­πούς σπου­δα­στές από όλο τον κόσμο. Με ξενό­γλωσσα προ­γράμ­ματα σπουδών, προ­πτυ­χια­κών και μετα­πτυ­χια­κών, τα οποία δεν θα αφορούν μόνο τα λεγό­μενα του­ρι­στικά επαγ­γέλ­ματα, αλλά θα επε­κτεί­νο­νται και στις εν γένει του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις, με γνω­στικά αντι­κεί­μενα όπως η οργά­νωση και διοί­κηση του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων και ξενο­δο­χεια­κών μονάδων, ο σχε­δια­σμός και η υλο­ποί­ηση μεγάλων του­ρι­στι­κών projects, η δια­χεί­ριση (project management) και χρη­μα­το­δό­τηση (project finance) του­ρι­στι­κών έργων, η ανά­πτυξη των του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων (business development), η δια­χεί­ριση του­ρι­στι­κών ακι­νή­των, το του­ρι­στικό μάρ­κε­τινγκ, η δια­χεί­ριση ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού στις του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις κ.ά. Με προ­γράμ­ματα, δηλαδή, τα οποία θα απευ­θύ­νο­νται και σε ανώτερα στελέχη του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων, που θα εκπαι­δεύ­ο­νται σε αντί­στοιχα προ­πτυ­χιακά και μετα­πτυ­χιακά τμήματα, επι­διώ­κο­ντας να στε­λε­χώ­σουν ανώ­τε­ρες και υψηλά αμει­βό­με­νες διευ­θυ­ντι­κές θέσεις σε παγκό­σμιους του­ρι­στι­κούς ή επεν­δυ­τι­κούς κολοσ­σούς.

Η δημιουρ­γία ενός τέτοιου Διε­θνούς Πανε­πι­στη­μίου θα μπο­ρούσε να μετα­τρέ­ψει στα­διακά την Ελλάδα σε διεθνή κόμβο του­ρι­στι­κής εκπαί­δευ­σης, ανοί­γο­ντας στη χώρα μας το δρόμο προς την «αγορά» της ανώ­τα­της ακα­δη­μαϊ­κής εκπαί­δευ­σης και δημιουρ­γώ­ντας ένα νέο εθνικό brand, το οποίο θα ταυ­τί­ζει την Ελλάδα με την του­ρι­στική εκπαί­δευση και θα την καθιστά ηγέτιδα δύναμη στον τομέα αυτό σε παγκό­σμιο επίπεδο. Ως ιδα­νι­κό­τερη έδρα για την κατα­σκευή και λει­τουρ­γία του προ­τει­νό­με­νου Διε­θνούς Πανε­πι­στη­μίου Του­ρι­στι­κών Σπουδών, θεωρώ τη Ρόδο (και την Κρήτη), λόγω brand name, μεγέ­θους, υπο­δο­μών, ευκο­λίας πρό­σβα­σης, αριθμού του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων κ.ά.

Κατα­σκευή ενός μεγάλου περι­φε­ρεια­κού θεμα­τι­κού πάρκου ιστο­ρίας και μυθο­λο­γίας, με αντι­κεί­μενο τον ιστο­ρικό και μυθο­λο­γικό πλούτο της Ρόδου, τον εμβλη­μα­τικό Κολοσσό, το μεσαιω­νικό κάστρο, τους Ιωαν­νί­τες ιππότες κλπ., το οποίο θα μπο­ρούσε να προ­σελ­κύ­σει μεγάλο αριθμό του­ρι­στών υψηλής ποιό­τη­τας στο νησί. Πράγ­ματι, όπως ανέ­πτυξα σε παλαιό­τερο άρθρο μου, πέρα από τα δύο προ­τει­νό­μενα θεμα­τικά πάρκα εθνικής εμβέ­λειας, στην Αττική, με αντι­κεί­μενο την αρχαία Ελλάδα και την ελλη­νική μυθο­λο­γία (MythLand) και στην Κεντρική Μακε­δο­νία, με αντι­κεί­μενο το Μέγα Αλέ­ξαν­δρο και την αρχαία Μακε­δο­νία (AlexanderLand), θα μπο­ρού­σαν να δημιουρ­γη­θούν και μεγάλα περι­φε­ρειακά θεμα­τικά πάρκα σε δημο­φι­λείς του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς της χώρας μας.

Ένα τέτοιο περι­φε­ρειακό θεμα­τικό πάρκο θα μπο­ρούσε αναμ­φί­βολα να δημιουρ­γη­θεί και στη Ρόδο, καθώς το νησί δια­θέ­τει το απα­ραί­τητο ιστο­ρικό και μυθο­λο­γικό υπό­βα­θρο, αλλά και τον απαι­τού­μενο αριθμό του­ρι­στών που μπορούν να υπο­στη­ρί­ξουν την κατα­σκευή και την επι­χει­ρη­μα­τική επι­τυ­χία του. Η νύμφη Ρόδος, ο Θεός Ήλιος, η ανάδυση της Ρόδου, οι Ηλιάδες (τα 8 παιδιά του Ήλιου και της Ρόδου), οι Τελ­χί­νες (που δημιούρ­γη­σαν την εμβλη­μα­τική τρίαινα του Ποσει­δώνα), η Άρπη του Κρόνου (με την οποία ο Κρόνος ευνού­χισε τον πατέρα του Ουρανό), αλλά και ο διά­ση­μος Κολοσ­σός της Ρόδου (ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου) και η περί­ο­δος των Ιπποτών, του τάγ­μα­τος των Ιωαν­νι­τών ιπποτών που κατα­σκεύ­α­σαν την εντυ­πω­σιακή μεσαιω­νική πόλη της Ρόδου και το εμβλη­μα­τικό κάστρο της, απο­τε­λούν έναν ανα­ξιο­ποί­ητο μυθο­λο­γικό και ιστο­ρικό πλούτο της Ρόδου, με τερά­στια αξία για το του­ρι­στικό προϊόν του νησιού.

Εκτιμώ, λοιπόν, ότι η δημιουρ­γία ενός μεγάλου περι­φε­ρεια­κού θεμα­τι­κού πάρκου ιστο­ρίας και μυθο­λο­γίας στη Ρόδο μπορεί να προσ­δώ­σει προ­στι­θέ­μενη αξία στο του­ρι­στικό brand name του νησιού. Ένα τέτοιο θεμα­τικό πάρκο δεν απευ­θύ­νε­ται μόνο στους κατοί­κους και στο συνήθη του­ρι­σμό του νησιού, αλλά «παράγει» του­ρι­σμό. Δημιουρ­γεί, δηλαδή, νέο του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό. Το προ­τει­νό­μενο θεμα­τικό πάρκο θα εντα­χθεί στα του­ρι­στικά έντυπα των μεγάλων tour operators, θα γίνει το νέο σημείο ανα­φο­ράς (landmark) του νησιού και θα προ­σελ­κύ­σει νέες του­ρι­στι­κές ροές υψηλής ποιό­τη­τας.

Τα θεμα­τικά αυτά πάρκα είναι ιδιαί­τερα ανα­πτυγ­μένα σε πολλές χώρες με μεγάλες του­ρι­στι­κές ροές. Αναφέρω χαρα­κτη­ρι­στικά τα τέσσερα θεμα­τικά πάρκα (Xcaret, Xenses, Xplor και Xel-Ha) στη χερ­σό­νησο Yucatan του Μεξικού, κοντά στο του­ρι­στικό θέρετρο του Cancun, με μεγα­λύ­τερο και δια­ση­μό­τερο το πάρκο Xcaret, με 1.200.000 επι­σκέ­πτες ετησίως και τιμή εισόδου άνω των 100 ευρώ για το βασικό πακέτο. Επίσης, το θεμα­τικό πάρκο Phuket FantaSea, στο του­ρι­στικό θέρετρο του Πουκέτ της Ταϊ­λάν­δης, αλλά και το νέο εντυ­πω­σιακό θεμα­τικό πάρκο Sunworld Ba Na Hills κοντά στην πόλη Da Nang του Βιετνάμ. Στο τελευ­ταίο, μάλιστα, η κατα­σκευή της εμβλη­μα­τι­κής γέφυρας Golden bridge ή «Hands of God», έχει μετα­τρέ­ψει την ευρύ­τερη περιοχή, από μία του­ρι­στική περιοχή μικρής επι­σκε­ψι­μό­τη­τας, σε του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό διε­θνούς εμβέ­λειας.

Δημιουρ­γία ενός τεχνη­τού υπο­θα­λάσ­σιου μου­σείου για κατα­δυ­τικό του­ρι­σμό. Με το νόμο 4688/2020 θεσπί­στηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας ένα ολο­κλη­ρω­μένο θεσμικό πλαίσιο για την ανά­πτυξη και προ­ώ­θηση του κατα­δυ­τι­κού του­ρι­σμού. Στα αξιο­θέ­ατα του κατα­δυ­τι­κού του­ρι­σμού περι­λαμ­βά­νο­νται, μεταξύ άλλων, και οι τεχνη­τές κατα­σκευές ή τα έργα τέχνης για τη βελ­τί­ωση της ελκυ­στι­κό­τη­τας του υπο­βρύ­χιου τοπίου με τη δια­μόρ­φωση κατα­δυ­τι­κών αξιο­θέ­α­των (άρθρο 8), ενώ δίνο­νται και κίνητρα για την ίδρυση και λει­τουρ­γία κατα­δυ­τι­κών αξιο­θέ­α­των (άρθρο 10). Με το νέο αυτό νομο­θε­τικό πλαίσιο ανοίγει ο δρόμος για τη δημιουρ­γία και στη χώρα μας μιας ιδιαί­τερα δημο­φι­λούς και εντυ­πω­σια­κής κατη­γο­ρίας κατα­δυ­τι­κών αξιο­θέ­α­των, αυτής των υπο­θα­λάσ­σιων μου­σείων.

Το μεγα­λύ­τερο και δια­ση­μό­τερο τεχνητό υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο βρί­σκε­ται στο Μεξικό, κοντά στο του­ρι­στικό θέρετρο του Cancun και απο­τε­λεί βασικό του­ρι­στικό αξιο­θέ­ατο της περιο­χής. Ένα παρό­μοιο υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο δημιουρ­γή­θηκε και στις ΗΠΑ, στην παραλία Grayton της Φλό­ρι­ντα, ενώ το πρώτο αντί­στοιχο υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο στην Ευρώπη άνοιξε στα Κανάρια Νησιά. Ένα ακόμη υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο, το οποίο απο­τε­λεί και το πρώτο υπο­θα­λάσ­σιο τεχνητό δάσος στον κόσμο, εγκαι­νιά­στηκε πρό­σφατα στην Αγία Νάπα της Κύπρου. Το δημιούρ­γημα του Βρε­τα­νού καλ­λι­τέ­χνη Jason deCaires Taylor, που επι­με­λή­θηκε και το αντί­στοιχο υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο στο Μεξικό, κόστισε μόλις 1 εκα­τομ­μύ­ριο ευρώ και τα 93 γλυπτά του μου­σείου ανα­μέ­νε­ται να προ­σελ­κύ­σουν σημα­ντικό αριθμό από τα 6 εκα­τομ­μύ­ρια πιστο­ποι­η­μέ­νων Ευρω­παίων δυτών, εκ των οποίων το 1,5 εκα­τομ­μύ­ριο είναι ενεργοί δύτες, που πραγ­μα­το­ποιούν του­λά­χι­στον ένα ταξίδι 10 ημερών το χρόνο.

Τα υπο­θα­λάσ­σια μουσεία λοιπόν απο­τε­λούν μία ιδιαί­τερα σημα­ντική και διαρκώς ανα­πτυσ­σό­μενη κατη­γο­ρία του­ρι­στι­κών αξιο­θέ­α­των, η οποία προσ­δί­δει προ­στι­θέ­μενη αξία στο του­ρι­στικό προϊόν μιας χώρας, προ­σελ­κύ­ο­ντας μεγάλο αριθμό του­ρι­στών υψηλής ποιό­τη­τας. Για το λόγο αυτό, η Ελλάδα θα πρέπει να προ­χω­ρή­σει άμεσα στη δημιουρ­γία ενός αντί­στοι­χου υπο­θα­λάσ­σιου μου­σείου, και η Ρόδος απο­τε­λεί ιδανικό προ­ο­ρι­σμό για την ανά­πτυξή του (μαζί με την Κρήτη και τη Βόρεια Εύβοια). Ένα τέτοιο υπο­θα­λάσ­σιο μουσείο θα μπο­ρούσε να μετα­τρέ­ψει τη Ρόδο σε δημο­φιλή ευρω­παϊκό προ­ο­ρι­σμό κατα­δυ­τι­κού του­ρι­σμού. Εάν μάλιστα το μουσείο αυτό ανα­πτυ­χθεί στο Φαλη­ράκι ή στην ευρύ­τερη περιοχή, τότε προ­φα­νώς θα συμ­βάλ­λει καθο­ρι­στικά στην αλλαγή του σημε­ρι­νού του­ρι­στι­κού μοντέ­λου της περιο­χής και στην προ­σέλ­κυση ποιο­τι­κό­τε­ρου του­ρι­σμού.

Κατα­σκευή νέων πρό­τυ­πων οικι­σμών για την ανά­πτυξη του του­ρι­σμού τρίτης ηλικίας και της silver economy (Golden Rhodes), με σκοπό την προ­σέλ­κυση εύπορων αλλο­δα­πών συντα­ξιού­χων για μακρά διαμονή ή μόνιμη εγκα­τά­σταση, όπως έχω ανα­πτύ­ξει σε παλαιό­τερο άρθρο μου. Πρό­κει­ται για μία αγορά, η οποία σε επίπεδο Ευρω­παϊ­κής Ένωσης προ­σεγ­γί­ζει σήμερα τα 5 τρι­σε­κα­τομ­μύ­ρια ευρώ, με αυξη­τι­κές τάσεις, σύμφωνα με σχετική έρευνα της διαΝΕΟσις.

Η χωρο­θέ­τηση των προ­τει­νό­με­νων οικι­σμών θα πρέπει να γίνει βάσει κεντρι­κού ή περι­φε­ρεια­κού σχε­δια­σμού, προ­κει­μέ­νου να επι­λε­γούν οι περιο­χές που προ­σφέ­ρο­νται για μια τέτοια οργα­νω­μένη οικι­στική ανά­πτυξη και να μην επι­βα­ρυν­θούν πολε­ο­δο­μικά και περι­βαλ­λο­ντικά οι ήδη επι­βα­ρυ­μέ­νες του­ρι­στι­κές περιο­χές. Τέτοιες περιο­χές, ιδα­νι­κές για την ανά­πτυξη της silver economy, απο­τε­λούν οι ανα­ξιο­ποί­η­τες εκτά­σεις του παρα­θα­λάσ­σιου μετώπου της Ρόδου και ιδίως της νότιας Ρόδου, καθώς και οι περιο­χές που βρί­σκο­νται κοντά στις υπάρ­χου­σες ζώνες του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης του νησιού. Οι περιο­χές που θα επι­λε­γούν θα χαρα­κτη­ρι­στούν ως ειδικές οικι­στι­κές ζώνες και η ανά­πτυξή τους θα εξυ­πη­ρε­τεί σκοπούς δημό­σιας ωφέ­λειας, με ότι αυτό συνε­πά­γε­ται (ανα­γκα­στι­κές απαλ­λο­τριώ­σεις, ειδικοί πολε­ο­δο­μι­κοί όροι, οικο­νο­μικά και φορο­λο­γικά κίνητρα κλπ.). Οι πρό­τυ­ποι οικι­σμοί για την ανά­πτυξη της silver economy μπορούν να κατα­σκευα­στούν είτε με αμιγώς ιδιω­τική χρη­μα­το­δό­τηση (σε ιδιω­τι­κές εκτά­σεις), είτε μέσω συμ­βά­σεων παρα­χώ­ρη­σης με βάση το νόμο 4413/2016 ή συμ­βά­σεων ΣΔΙΤ με βάση το νόμο 3389/2005 (σε εκτά­σεις που ανήκουν στο Δημόσιο, σε ΟΤΑ ή σε ΝΠΔΔ).

Η Ρόδος συνιστά ιδανικό προ­ο­ρι­σμό για την κατα­σκευή των προ­τει­νό­με­νων οικι­σμών για την ανά­πτυξη της silver economy, καθώς δια­θέ­τει συγκρι­τικά πλε­ο­νε­κτή­ματα σε πολλούς τομείς που ευνοούν τη μόνιμη εγκα­τά­σταση αλλο­δα­πών συντα­ξιού­χων, όπως είναι η ύπαρξη μεγάλων ανα­ξιο­ποί­η­των εκτά­σεων γης σε περιο­χές ιδιαί­τε­ρης φυσικής ομορ­φιάς, που δεν απο­τε­λούν σήμερα περιο­χές του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης πλην όμως βρί­σκο­νται σε κοντινή από­σταση από αυτές, οι σχετικά χαμηλές τιμές αγοράς ακι­νή­των στις παρα­πάνω περιο­χές, η υγιεινή δια­τροφή που ακο­λου­θεί τα πρότυπα της μεσο­γεια­κής κου­ζί­νας, το υψηλό επίπεδο υπο­δο­μών και υπη­ρε­σιών κοινής ωφέ­λειας, ο καλός καιρός και το ήπιο και θερμό κλίμα, η διάσημη ροδί­τικη φιλο­ξε­νία (η οποία ανα­δεί­χθηκε και τις ημέρες των πυρ­κα­γιών), που διευ­κο­λύ­νει την ενσω­μά­τωση αλλο­δα­πών πολιτών, η γλωσ­σο­μά­θεια των περισ­σό­τε­ρων κατοί­κων λόγω της ενα­σχό­λη­σής τους με τον του­ρι­σμό κ.ά. Η αξιο­ποί­ηση των παρα­πάνω συγκρι­τι­κών πλε­ο­νε­κτη­μά­των της Ρόδου, αλλά και του υπάρ­χο­ντος κύματος ενερ­γεια­κής μετα­νά­στευ­σης στην Ευρώπη, καθώς και η ανά­πτυξη σχε­τι­κών brands, όπως π.χ. το «Golden Rhodes», θα μπο­ρού­σαν να μετα­τρέ­ψουν τη Ρόδο σε κορυ­φαίο προ­ο­ρι­σμό μακράς δια­μο­νής ή μόνιμης εγκα­τά­στα­σης εύπορων αλλο­δα­πών συντα­ξιού­χων, λαμ­βά­νο­ντας σημα­ντικό μερίδιο από την αντί­στοιχη παγκό­σμια αγορά της silver economy.

Κατα­σκευή πολυ­τε­λών ξενο­δο­χεια­κών συγκρο­τη­μά­των με overwater bungalows. Τα overwater bungalows, τα δημο­φιλή ξενο­δο­χεία σε εξω­τι­κούς προ­ο­ρι­σμούς με δωμάτια που είναι κτι­σμένα πάνω στο νερό, απο­τε­λούν ίσως την πιο εμβλη­μα­τική εικόνα του παγκό­σμιου του­ρι­σμού. Στην Ελλάδα βέβαια η προ­ο­πτική της κατα­σκευής τέτοιων ξενο­δο­χείων φαντά­ζει σήμερα ουτο­πική, για τους λόγους που αναλύω σε πρό­σφατο άρθρο μου, με τίτλο «Overwater Bungalows στην Ελλάδα – Μπορούν τα … Ψαρά να γίνουν Μαλ­δί­βες;». Παρόλα αυτά, πιστεύω ότι στο άμεσο μέλλον θα μπο­ρού­σαμε να δούμε και στην Ελλάδα ξενο­δο­χεία με overwater bungalows. Στο ίδιο άρθρο προ­τεί­νο­νται και ορι­σμέ­νες περιο­χές της χώρας, οι οποίες προ­σφέ­ρο­νται για την ανά­πτυξη τέτοιων ξενο­δο­χείων, όχι μόνο στη θάλασσα, αλλά και σε λίμνες και λιμνο­θά­λασ­σες, όπου οι κατα­σκευές αυτές είναι τεχνικά πιο ασφα­λείς.

Η Ρόδος απο­τε­λεί ιδανική περιοχή για την κατα­σκευή υπερ­πο­λυ­τε­λών ξενο­δο­χεια­κών συγκρο­τη­μά­των με overwater bungalows σε περιο­χές του νησιού που προ­σφέ­ρο­νται για μια τέτοια μορφή του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης. Τα ξενο­δο­χειακά αυτά συγκρο­τή­ματα θα μπο­ρού­σαν να γίνουν το «Costa Navarino» της Ρόδου και να απο­τε­λέ­σουν ένα ακόμη του­ρι­στικό landmark του νησιού. Ένα ακόμη βήμα για την προβολή και καθιέ­ρωση της Ρόδου ως luxury του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού, προ­σθέ­το­ντας νέες high-end προ­τά­σεις δια­μο­νής στην του­ρι­στική φαρέτρα του νησιού.

Το μονα­δικό παρά­δειγμα ξενο­δο­χείου με overwater bungalows στην Ελλάδα απο­τε­λεί το υπερ­πο­λυ­τε­λές Stella Island Luxury resort στη Χερ­σό­νησο της Κρήτης, το οποίο δια­θέ­τει μια σειρά από εντυ­πω­σιακά luxury overwater bungalows κτι­σμένα μέσα στην πισίνα του ξενο­δο­χείου, κατα­φέρ­νο­ντας έτσι να μπει στη λίστα με τα κορυ­φαία ξενο­δο­χεία με overwater bungalows στον κόσμο. Το πόσο μεγάλο αντί­κτυπο μπορεί να έχει ένα τέτοιο ξενο­δο­χειακό συγκρό­τημα στην του­ρι­στική ανά­πτυξη μιας περιο­χής απο­δει­κνύ­ε­ται από τις διθυ­ραμ­βι­κές ανα­φο­ρές που εισπράτ­τει το συγκε­κρι­μένο ξενο­δο­χείο από μεγάλα διεθνή media, όπως ο αμε­ρι­κα­νι­κός Insider και η βρε­τα­νική Sun.

Ανά­δειξη της Ρόδου ως προ­ο­ρι­σμού τέλεσης γάμων (destination wedding). Όπως ανέ­πτυξα σε σχετικό άρθρο μου, με τίτλο «Live your wedding in Greece – Ο ανα­ξιο­ποί­η­τος θησαυ­ρός του ελλη­νι­κού Του­ρι­σμού», η κατη­γο­ρία του destination wedding, δηλαδή του φαι­νο­μέ­νου της επι­λο­γής ειδυλ­λια­κών προ­ο­ρι­σμών για την τέλεση γάμων, συνιστά μία ειδική κατη­γο­ρία θεμα­τι­κού του­ρι­σμού, που μπορεί να απο­φέ­ρει σημα­ντικά έσοδα στον ελλη­νικό του­ρι­σμό. Η Ρόδος δια­θέ­τει πληθώρα ειδυλ­λια­κών τοπίων, εμβλη­μα­τι­κών αξιο­θέ­α­των, εντυ­πω­σια­κών παρα­λιών και γρα­φι­κών εκκλη­σιών και εξωκ­κλη­σιών, ιδα­νι­κών για την τέλεση γαμή­λιας τελετής και, ως εκ τούτου, θα μπο­ρούσε να εξε­λι­χθεί σε κορυ­φαίο προ­ο­ρι­σμό για destination wedding στην Ελλάδα. Θα ανα­φερθώ ενδει­κτικά στην παλιά πόλη και το εμβλη­μα­τικό μεσαιω­νικό κάστρο της Ρόδου, αλλά και στην πανέ­μορφη Λίνδο, με το χαρα­κτη­ρι­στικό κάστρο και την «Κυκλα­δί­τικη» αρχι­τε­κτο­νική.

Λίνδος

Οι γαμή­λιες εικόνες σε διάφορα ειδυλ­λιακά τοπία της Ρόδου, σε συν­δυα­σμό με την κατάλ­ληλη επι­κοι­νω­νιακή εκστρα­τεία, θα μπο­ρού­σαν να συγκε­ντρώ­σουν το ενδια­φέ­ρον αρκετών ζευ­γα­ριών στη χώρα μας για την τέλεση του γάμου τους. Στα­διακά, με τη δύναμη των social media, οι ειδυλ­λια­κές γαμή­λιες εικόνες στη Ρόδο θα μπο­ρού­σαν να ξεπε­ρά­σουν τα σύνορα της Ελλάδας και να προ­σελ­κύ­σουν ζευ­γά­ρια αλλο­δα­πών μελ­λό­νυμ­φων, όπως συμ­βαί­νει στη Σαντο­ρίνη και σε άλλα ελλη­νικά νησιά, με προφανή οφέλη για την του­ρι­στική ανά­πτυξη της Ρόδου. Και σε αυτόν τον τομέα πάντως η Ρόδος ήδη πρω­το­πο­ρεί, καθώς ο Δήμος Ρόδου έχει δημιουρ­γή­σει σχετική ηλε­κτρο­νική πλατ­φόρμα για την προ­ώ­θηση των γάμων προ­ο­ρι­σμού στο νησί.  Παράλ­ληλα, η Ρόδος θα μπο­ρούσε να εξε­λι­χθεί και σε κορυ­φαίο προ­ο­ρι­σμό γαμή­λιου του­ρι­σμού στην Ελλάδα, συν­δυά­ζο­ντας την τελετή του γάμου και το γαμήλιο ταξίδι σε ένα ενιαίο του­ρι­στικό πακέτο (wedding + honeymoon).

Προ­σέλ­κυση κινη­μα­το­γρα­φι­κών παρα­γω­γών (Film tourism). Η χώρα μας προ­σελ­κύει πλέον σημα­ντικό αριθμό κινη­μα­το­γρα­φι­κών παρα­γω­γών του Hollywood. Η Ρόδος, με τη μονα­δική μεσαιω­νική παλιά πόλη, το εμβλη­μα­τικό και καλο­δια­τη­ρη­μένο κάστρο, την «ινστα­γκρα­μική» εικόνα της Λίνδου, τα εντυ­πω­σιακά φυσικά της τοπία, τις ειδυλ­λια­κές παρα­λίες και το πλούσιο ιστο­ρικό και μυθο­λο­γικό της υπό­βα­θρο, απο­τε­λεί το ιδανικό σκηνικό για την προ­σέλ­κυση κινη­μα­το­γρα­φι­κών παρα­γω­γών παντός είδους. Οι τοπικές αρχές της Ρόδου θα πρέπει να στρα­φούν σε αυτή την κατεύ­θυνση, ακο­λου­θώ­ντας το επι­τυ­χη­μένο παρά­δειγμα της Θεσ­σα­λο­νί­κης και της Περι­φέ­ρειας Κεντρι­κής Μακε­δο­νίας, συνά­πτο­ντας ενδε­χο­μέ­νως και σχετική προ­γραμ­μα­τική σύμβαση. Τα οφέλη για την του­ρι­στική προβολή της Ρόδου θα είναι τερά­στια, τόσο βρα­χυ­πρό­θε­σμα (κατά την περίοδο των γυρι­σμά­των) όσο και μακρο­πρό­θε­σμα.

Ιδιαί­τερη αναφορά θα πρέπει να γίνει στη μεσαιω­νική παλιά πόλη και το κάστρο της Ρόδου, που απο­τε­λούν ιδανικό σκηνικό για την προ­σέλ­κυση κινη­μα­το­γρα­φι­κών παρα­γω­γών ή τηλε­ο­πτι­κών σειρών εποχής. Η του­ρι­στική προβολή για τη Ρόδο θα είναι τερά­στια, αν ανα­λο­γι­στούμε το πως εκτο­ξεύ­θηκε του­ρι­στικά η πόλη Ντου­μπρόβ­νικ της Κρο­α­τίας, λόγω των γυρι­σμά­των της δημο­φι­λούς σειράς «Game of Thrones». Εκα­τομ­μύ­ρια του­ρί­στες από όλο τον κόσμο επι­σκέ­πτο­νται την πόλη για να δουν και να φωτο­γρα­φη­θούν στα σημεία όπου γυρί­στη­καν οι σκηνές της διά­ση­μης σειράς, ενώ δεκάδες «Game of Thrones tours» πωλού­νται σε κάθε ενδια­φε­ρό­μενο του­ρί­στα που θέλει να ξενα­γη­θεί στα σημεία όπου έγιναν τα γυρί­σματα της σειράς. Το Game of Thrones δημιούρ­γησε μία «σχολή» τηλε­ο­πτι­κών σειρών, που στη­ρί­ζο­νται σε αυτό (όπως η νέα δημο­φι­λής σειρά «House of the Dragon») ή έχουν ανάλογο concept. Και η μεσαιω­νική πόλη και το κάστρο της Ρόδου απο­τε­λούν ιδανικό σκηνικό για την προ­σέλ­κυση τέτοιων τηλε­ο­πτι­κών ή κινη­μα­το­γρα­φι­κών παρα­γω­γών.

Ανά­δειξη της Ρόδου ως χει­με­ρι­νού του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού. Σε παλαιό­τερο άρθρο μου, με τίτλο «Τα νησιά του χειμώνα στον ελλη­νικό του­ρι­σμό και οι δυνα­τό­τη­τές τους», συμπε­ριέ­λαβα τη Ρόδο ανάμεσα στα νησιά του χειμώνα. Στα νησιά δηλαδή που αξίζει να τα επι­σκε­φτεί κανείς και το χειμώνα και θα μπο­ρού­σαν να εξε­λι­χθούν ακόμα και σε χει­με­ρινά του­ρι­στικά θέρετρα. Πράγ­ματι, η Ρόδος, λόγω της εύκολης πρό­σβα­σης και το χειμώνα, της ζωντα­νής πόλης, του εντυ­πω­σια­κού μεσαιω­νι­κού κάστρου και της παλιάς πόλης (τα οποία μπορείς να απο­λαύ­σεις καλύ­τερα το χειμώνα, χωρίς τα πλήθη των του­ρι­στών), τη φημι­σμένη κοιλάδα των πετα­λού­δων, το ορεινό τοπίο και τα παρα­δο­σιακά χωριά της, απο­τε­λεί ιδανικό προ­ο­ρι­σμό και το χειμώνα. Μπορεί αυτό να ξενίζει όσους πιστεύ­ουν ότι η Ρόδος είναι κυρίως «ήλιος και θάλασσα». Θα αναφέρω όμως το παρά­δειγμα των Δαλ­μα­τι­κών ακτών, που περι­λαμ­βά­νο­νται πλέον και στα χει­με­ρινά εκδρο­μικά προ­γράμ­ματα των ελλη­νι­κών του­ρι­στι­κών πρα­κτο­ρείων. Οι Κροάτες, λοιπόν, εκμε­ταλ­λευό­με­νοι την τερά­στια φήμη που απέ­κτησε το Ντου­μπρόβ­νικ λόγω των γυρι­σμά­των της δημο­φι­λούς σειράς «Game of Thrones», κατά­φε­ραν να μετα­τρέ­ψουν την περιοχή της Δαλ­μα­τίας σε του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό τεσ­σά­ρων εποχών. Γιατί, λοιπόν, να μην ακο­λου­θή­σει και η Ρόδος αυτό το παρά­δειγμα;

Στην επί­τευξη του στόχου αυτού θα μπο­ρούσε να συμ­βά­λει και η εκμε­τάλ­λευση της ενερ­γεια­κής κρίσης που πλήττει την Ευρώπη, η οποία απο­τε­λεί ευκαι­ρία για την Ελλάδα και τον ελλη­νικό του­ρι­σμό, όπως ανέ­πτυξα σε σχετικό άρθρο μου, με τίτλο «Ενερ­γειακή κρίση στην Ευρώπη και Snowbird tourism – Μία μονα­δική ευκαι­ρία για την Ελλάδα και τον ελλη­νικό του­ρι­σμό», το οποίο δημο­σιεύ­τηκε και στο τεύχος Αυγού­στου – Σεπτεμ­βρίου 2022 του περιο­δι­κού Χρήμα & Του­ρι­σμός. Πράγ­ματι, η ενερ­γειακή και οικο­νο­μική κρίση που πλήττει την Ευρώπη μπορεί να διαρ­κέ­σει ακόμα και μία δεκα­ε­τία. Η κρίση αυτή ανα­μέ­νε­ται να επι­τα­χύ­νει τις εξε­λί­ξεις σε τομείς όπως η silver economy ή να επι­φέ­ρει τεκτο­νι­κές αλλαγές σε τομείς όπως ο χει­με­ρι­νός του­ρι­σμός. Για την Ελλάδα λοιπόν η ενερ­γειακή κρίση απο­τε­λεί μια μονα­δική ευκαι­ρία για να διευ­ρύ­νει το μερίδιο της στην παγκό­σμια του­ρι­στική αγορά και να ανα­δει­χθεί σε κορυ­φαίο προ­ο­ρι­σμό προ­σέλ­κυ­σης Ευρω­παίων συντα­ξιού­χων, λαμ­βά­νο­ντας σημα­ντικό μερίδιο από την παγκό­σμια αγορά της silver economy.

Ειδικά στον τομέα της silver economy, η ήδη υπάρ­χουσα παγκό­σμια τάση για μακρά διαμονή ή μόνιμη εγκα­τά­σταση εύπορων συντα­ξιού­χων από εύρω­στες οικο­νο­μικά χώρες με ψυχρό κλίμα, σε χώρες με ήπιο και θερ­μό­τερο κλίμα, όπως οι χώρες της Νότιας Ευρώπης, η οποία είναι διεθνώς γνωστή με τον όρο «snowbird tourism», ανα­μέ­νε­ται να επι­τα­θεί τα επόμενα χρόνια εξαι­τίας της ενερ­γεια­κής κρίσης. Το σημε­ρινό ποσοστό του 7,3% των ενη­λί­κων πολιτών της Ευρώπης που δηλώνει ότι επι­θυ­μεί την εγκα­τά­στασή του στη Νότια Ευρώπη κατά τη συντα­ξιο­δό­τησή του, θα μπο­ρούσε ακόμα και να διπλα­σια­στεί εξαι­τίας της ενερ­γεια­κής κρίσης. Η χώρα μας λοιπόν θα πρέπει να εκμε­ταλ­λευ­τεί την παρούσα ενερ­γειακή συγκυ­ρία, προ­κει­μέ­νου να εισέλ­θει δυνα­μικά στην παγκό­σμια αγορά της silver economy. Η Ρόδος μπορεί να βγει ιδιαί­τερα κερ­δι­σμένη από αυτή την αγορά, καθώς ο καλός καιρός το χειμώνα και το ήπιο και θερμό κλίμα της μπορούν να κατα­στή­σουν το νησί σημα­ντικό πόλο έλξης «ενερ­γεια­κών μετα­να­στών» και του­ρι­στών τρίτης ηλικίας, μετα­τρέ­πο­ντας έτσι το νησί σε του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό τεσ­σά­ρων εποχών.

Ανά­πτυξη της θεμα­τι­κής φωτο­γρά­φη­σης. Οι θεμα­τι­κές φωτο­γρα­φή­σεις απο­τε­λούν μία ιδιαί­τερα δια­δε­δο­μένη επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα σε δημο­φι­λείς του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς σε όλο τον κόσμο. Στην Ελλάδα έγιναν γνωστές κυρίως μέσω του «flying dress photo», που ξεκί­νησε από τη Σαντο­ρίνη και γρήγορα επε­κτά­θηκε σε πολλά ελλη­νικά νησιά, μεταξύ των οποίων και η Ρόδος. Δεν είναι όμως μόνο τα «ιπτά­μενα φορέ­ματα», τα οποία πλέον είναι ιδιαί­τερα δια­δε­δο­μένα στη χώρα μας και δεν άφησαν ασυ­γκί­νητο ούτε τον θρύλο του NBA, Earvin Magic Johnson, και τη συνο­δεία του. Υπάρ­χουν και πολλά άλλα είδη θεμα­τι­κών φωτο­γρα­φή­σεων, όπως π.χ. με ιστο­ρικό ή μυθο­λο­γικό περιε­χό­μενο ή με φόντο ειδυλ­λιακά τοπία ή εξω­τι­κές παρα­λίες. Έτσι, λοιπόν, στη Ρόδο, πέρα από τα flying dresses, θα μπο­ρού­σαν να ανα­πτυ­χθούν και θεμα­τι­κές φωτο­γρα­φή­σεις εμπνευ­σμέ­νες από το μεσαιω­νικό χαρα­κτήρα της. Φωτο­γρα­φή­σεις με πανο­πλίες ιπποτών ή με στολές και φορέ­ματα εποχής και φόντο την παλιά μεσαιω­νική πόλη και το κάστρο της Ρόδου. Αλλά και επαγ­γελ­μα­τι­κές φωτο­γρα­φή­σεις με φόντο τα ειδυλ­λιακά τοπία, τα εμβλη­μα­τικά αξιο­θέ­ατα και τις εντυ­πω­σια­κές παρα­λίες του νησιού.

Προ­φα­νώς, η συγκε­κρι­μένη δρα­στη­ριό­τητα δεν προ­τεί­νε­ται μόνο για τον επι­χει­ρη­μα­τικό της χαρα­κτήρα (που μπορεί να απο­φέ­ρει πολύ υψηλά έσοδα για τους δρα­στη­ριο­ποιού­με­νους επαγ­γελ­μα­τίες φωτο­γρά­φους), αλλά κυρίως για την τερά­στια προβολή του νησιού που μπορεί να επέλθει από τη διάδοση των φωτο­γρα­φιών αυτών μέσω των social media. Πράγ­ματι, οι συγκε­κρι­μέ­νες επαγ­γελ­μα­τι­κές (δηλαδή ποιο­τι­κές) φωτο­γρα­φίες δια­δί­δο­νται με ταχύ­τητα φωτός μέσω των social media και μπορούν να μετα­φέ­ρουν τις ειδυλ­λια­κές εικόνες της Ρόδου σε όλο τον κόσμο, άμεσα και -κυρίως- ανέξοδα. Επι­τυγ­χά­νο­ντας τελικά το ζητού­μενο, δηλαδή την του­ρι­στική προβολή της Ρόδου, ταχύ­τερα και ενδε­χο­μέ­νως απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τερα, ακόμα και από τις ειδικές δια­φη­μι­στι­κές εκστρα­τείες προ­βο­λής του νησιού που σχε­διά­στη­καν μετά τις πρό­σφα­τες κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές.

Ανα­βί­ωση του εμβλη­μα­τι­κού Κολοσ­σού της Ρόδου. Τελευ­ταίο άφησα το σημα­ντι­κό­τερο project που μπορεί να υλο­ποι­η­θεί στο νησί, αυτό της ανα­βί­ω­σης του Κολοσ­σού της Ρόδου, ενός από τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου. Δεν πρό­κει­ται για δική μου πρόταση, αλλά για πρόταση του κ. Γιώργου Μπαρ­μπούτη, την οποία υπο­στη­ρίζω ένθερμα. Μία πρόταση ώριμη, με οδικό χάρτη υλο­ποί­η­σης και πηγές χρη­μα­το­δό­τη­σης. Εγώ θα προ­σθέσω μόνο, ότι για τη χρη­μα­το­δό­τηση του project υπάρχει και η δυνα­τό­τητα της (μερικής ή ολικής) ιδιω­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης (αυτο­χρη­μα­το­δό­τη­σης), μέσω συμ­βά­σεως παρα­χώ­ρη­σης (ν. 4413/2016) ή συμ­βά­σεως ΣΔΙΤ (σύμπραξη δημό­σιου και ιδιω­τι­κού τομέα), με την οποία ο ανά­δο­χος θα λάβει κάποια ανταλ­λάγ­ματα έναντι της χρη­μα­το­δό­τη­σης της κατα­σκευής του έργου, όπως την εκμε­τάλ­λευση ορι­σμέ­νων του­ρι­στι­κών ή άλλων οικο­νο­μι­κών δρα­στη­ριο­τή­των και εμπο­ρι­κών εκμε­ταλ­λεύ­σεων που θα ανα­πτυ­χθούν εντός της ζώνης εκτέ­λε­σης του έργου.

Πρό­κει­ται αναμ­φί­βολα για το πιο εμβλη­μα­τικό project για τη Ρόδο της μεθε­πό­με­νης ημέρας, το οποίο θα πρέπει να δρο­μο­λο­γη­θεί άμεσα μετά τις αυτο­διοι­κη­τι­κές εκλογές του Οκτω­βρίου. Ποιο άλλο ελλη­νικό νησί άλλωστε έχει το προ­νό­μιο να είναι συν­δε­δε­μένο με ένα από τα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου, τα οποία διδά­σκο­νται στα σχολεία σχεδόν ολό­κλη­ρου του κόσμου; Είναι ένα τερά­στιο asset για τη Ρόδο, ένα εμβλη­μα­τικό και μονα­δικό landmark, το οποίο θα πρέπει να αξιο­ποι­η­θεί κατάλ­ληλα για την του­ρι­στική προβολή και ανά­πτυξη του νησιού.

Οι κατα­στρο­φι­κές πυρ­κα­γιές που έπληξαν τη Ρόδο πρέπει να απο­τε­λέ­σουν αφορμή για μια νέα αρχή. Για ένα του­ρι­στικό restart του νησιού. Μια ευκαι­ρία για να «ξανα­συ­στη­θεί» η Ρόδος στο διεθνές του­ρι­στικό και επεν­δυ­τικό κοινό. Το παρόν άρθρο δεν ανα­φέ­ρε­ται στις ενέρ­γειες που πρέπει να γίνουν άμεσα (βρα­χυ­πρό­θε­σμα), για τη στήριξη και προβολή της Ρόδου, των πολιτών και των επαγ­γελ­μα­τιών του νησιού. Ούτε και στα έργα της επό­με­νης ημέρας (μεσο­πρό­θε­σμα), που είναι απα­ραί­τητα για την απο­κα­τά­σταση του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος. Ανα­φέ­ρε­ται στα έργα της μεθε­πό­με­νης ημέρας (μακρο­πρό­θε­σμα). Σε εμβλη­μα­τικά του­ρι­στικά projects που μπορούν να ανε­βά­σουν το του­ρι­στικό επίπεδο του νησιού. Να ενι­σχύ­σουν την εικόνα της Ρόδου ως του­ρι­στι­κού προ­ο­ρι­σμού τεσ­σά­ρων εποχών και να την ανα­δεί­ξουν σε κορυ­φαίο του­ρι­στικό προ­ο­ρι­σμό της Μεσο­γείου και σε έναν από τους δημο­φι­λέ­στε­ρους του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς παγκο­σμίως, υπερ­δι­πλα­σιά­ζο­ντας τα σημε­ρινά νούμερα των του­ρι­στι­κών αφίξεων και εισπρά­ξεων του νησιού. Δεν έχω την παρα­μι­κρή αμφι­βο­λία, ότι η Ρόδος απο­τε­λεί το ιδα­νι­κό­τερο ελλη­νικό νησί για την επιτυχή ανά­πτυξη και υλο­ποί­ηση των προ­τει­νό­με­νων μεγάλων του­ρι­στι­κών projects. Ιδού λοιπόν η Ρόδος, ιδού και το … challenge.

(*) Ο Δρ. Ιωάννης Γκι­τσά­κης (twitter @gitsakis) είναι Δικη­γό­ρος παρ’ Αρείω Πάγω στη Θεσ­σα­λο­νίκη, με ειδί­κευση στις Δημό­σιες Συμ­βά­σεις και στις Συμ­βά­σεις Παρα­χώ­ρη­σης και ΣΔΙΤ, Διδά­κτωρ Διοι­κη­τι­κού Δικαίου και Σύμ­βου­λος Επεν­δύ­σεων και Του­ρι­στι­κών Επι­χει­ρή­σεων

Πηγή money-tourism.gr