Συνθήκη της Λωζάνης: 100 χρόνια από την υπογραφή της – Διήμερο διεθνές συνέδριο στην Αθήνα

Η ταυ­τό­χρονη συνύ­παρξη Ελλήνων και Τούρκων διπλω­μα­τών σε μια ακα­δη­μαϊκή αίθουσα ενδε­χο­μέ­νως να προ­κα­λούσε έκπληξη. Ωστόσο, η συμπλή­ρωση των 100 χρόνων από την υπο­γραφή της Συν­θή­κης της Λωζάνης και το διεθνές διήμερο συνέ­δριο που διορ­γα­νώ­θηκε στην Αθήνα από το Εθνικό και Καπο­δι­στριακό Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών σε συνερ­γα­σία με το Ελλη­νικό Ίδρυμα Ευρω­παϊ­κής και Εξω­τε­ρι­κής Πολι­τι­κής, έφερε κοντά καθη­γη­τές, διπλω­μά­τες και δημο­σιο­γρά­φους από την Ελλάδα, τη Τουρκία ακόμη και από την Ιαπωνία.

Η συζή­τηση που εξε­λίσ­σε­ται μέχρι και αύριο το από­γευμα, συμ­πτω­μα­τικά αφορά και ένα θέμα επί­καιρο, τη Θράκη και τη μου­σουλ­μα­νική μειο­νό­τητα, για το οποίο τα τελευ­ταία 24ώρα εξα­ντλεί­ται η πολι­τική αντι­πα­ρά­θεση μεταξύ των κομ­μά­των, ενόψει των εκλογών.

Την έναρξη της εκδή­λω­σης εγκαι­νί­α­σαν με τον χαι­ρε­τι­σμό τους, η Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας, Κατε­ρίνα Σακελ­λα­ρο­πού­λου, ο πρό­ε­δρος του ΕΚΠΑ, Θάνος Δημό­που­λος και ο πρό­ε­δρος του ΕΛΙΑΜΕΠ, Λουκάς Τσού­κα­λης. Κατά την διάρ­κεια της ομιλίας της, η κ. Σακελ­λα­ρο­πού­λου, ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι «αναμ­φι­σβή­τητα, ένα από τα πιο ριζο­σπα­στικά στοι­χεία της Διά­σκε­ψης της Λωζάνης, από την οποία προ­έ­κυψε η ομώνυμη Συνθήκη, ιδίως από ανθρω­πι­στική άποψη, ήταν η υπο­χρε­ω­τική ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρ­κίας. Πράγ­ματι, αυτή ήταν η μονα­δική ανταλ­λαγή αυτού του είδους στην παγκό­σμια ιστορία που πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε δυνάμει σύμ­βα­σης μεταξύ κρατών. Από την ανταλ­λαγή εξαι­ρέ­θη­καν οι μου­σουλ­μά­νοι της Δυτικής Θράκης και οι ελλη­νορ­θό­δο­ξοι χρι­στια­νοί της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης, της Ίμβρου και της Τενέδου, με τη Συνθήκη να ορίζει ρητά το πλαίσιο προ­στα­σίας των δικαιω­μά­των των δύο μειο­νο­τή­των. Θα ήταν παρά­λειψη να μην ανα­φερθώ στην ακμά­ζουσα μου­σουλ­μα­νική μειο­νό­τητα της Θράκης, σε λυπηρή αντί­θεση με τη συνεχώς συρ­ρι­κνού­μενη ελλη­νική μειο­νό­τητα της Τουρ­κίας».

Από την πλευρά του ο κ. Δημό­που­λος, καλω­σό­ρισε το συνέ­δριο, λέγο­ντας ότι είναι μια εξαι­ρε­τική ευκαι­ρία να συζη­τη­θεί από ακα­δη­μαϊ­κούς και διπλω­μά­τες από την Ελλάδα και τη Τουρκία η Συνθήκη της Λωζάνης τις ισορ­ρο­πίες μεταξύ των δύο χωρών αλλά και το απο­τύ­πωμα που άφησε γενικά στην περιοχή της Νοτιο­α­να­το­λι­κής Μεσο­γείου. Ο κ. Τσου­κά­λης, σημεί­ωσε πως για την Ελλάδα και τη Τουρκία, δύο γεί­το­νες με δύσκολο παρελ­θόν, η Συνθήκη της Λωζάνης ήταν η πρω­τί­στως μια συμ­φω­νία ειρήνης, έπειτα από έναν μακρύ και αιμα­τηρό πόλεμο. Έδωσε την ευκαι­ρία να δημιουρ­γη­θεί ένας θεσμός συνύ­παρ­ξης με ειρήνη». Ωστόσο, πρό­σθεσε, ότι τα τελευ­ταία 20 χρόνια, η από­σταση των δύο χωρών έχει μεγα­λώ­σει ενώ έχουμε βρεθεί πολύ κοντά στην πολε­μική σύρραξη. Ο διά­λο­γος μεταξύ των δύο πλευρών είναι το «κλειδί», ωστόσο αυτό δεν έρχεται εύκολα σε κάποιους πολι­τι­κούς, αφού προ­σπα­θούν να απευ­θυν­θούν στην εθνι­κι­στική δεξα­μενή των ψηφο­φό­ρων.

Το συνέ­δριο στην πρώτη του μέρα, στα δια­δο­χικά πάνελ με ακα­δη­μαϊ­κούς που έχουν εντρυ­φή­σει δεκα­ε­τίες στο αντι­κεί­μενο, από το δικό του μετε­ρίζι ο κάθε ένας, ανέλυσε σε βάθος τόσο σε γεω­στρα­τη­γικό, νομικό, πολι­τικό, κοι­νω­νιο­λο­γικό και οικο­νο­μικό επίπεδο την Συνθήκη, η οποία απο­τε­λεί παγκό­σμια πρω­το­πο­ρία και παρα­μέ­νει έως και σήμερα σημείο ανα­φο­ράς στο πεδίο της διπλω­μα­τίας. Με οφέλη και απώ­λειες και για τις δύο πλευρές, η Συνθήκη της Λωζάνης, είναι μια ειρη­νευ­τική συμ­φω­νία δύο κρατών, που βρί­σκο­νταν για χρόνια σε εμπό­λεμη κατά­σταση, και ουσια­στικά κατά­φερε να δια­τη­ρή­σει την ειρήνη, παρά τις δια­φο­ρές των κρατών και τις συχνές οξείες αντι­πα­ρα­θέ­σεις που έχουν φτάσει στο «παρά πέντε» μιας νέας σύγκρου­σης.

Σύμφωνα με τους ειδι­κούς, η Συνθήκη της Λωζάνης, διέλυσε το όραμα της «Μεγάλης Ιδέας», βάζο­ντας μια «ταφό­πλακα» στις όποιες φιλο­δο­ξίες ειδι­κό­τερα μετά την συντρι­πτική ήττα στην μικρα­σια­τική εκστρα­τεία και τις κατα­στρο­φι­κές συνέ­πειες της. Από την άλλη, αντί­στοιχα και για τη Τουρκία σημα­το­δό­τησε την αλλαγή σελίδας. Το τέλος της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας, μετά από ιστορία αιώνων και η αρχή ενός νέου κοσμι­κού κράτους που θέλησε να έρθει, έστω και προ­σχη­μα­τικά, πιο κοντά στα ευρω­παϊκά ιδεώδη. Την ίδια ώρα, το χρέος που άφηνε πίσω της η αυτο­κρα­το­ρία έθετε αρκε­τούς περιο­ρι­σμούς στην οικο­νο­μία της χώρας, φτά­νο­ντας ακόμα και σε ασφυ­κτικά επίπεδα.

Σήμερα, πάντως, η Τουρκία εμφα­νί­ζει μια νοσταλ­γία για την περίοδο εκείνη. Αυτό του­λά­χι­στον υπο­στή­ριξε στην αγό­ρευση του ο καθη­γη­τής Κοι­νω­νιο­λο­γίας στο Πανε­πι­στή­μιο Istanbul Bilgi, Ayhan Aktar. Ο ίδιος, στην παρου­σί­αση η οποία ξεχώ­ρισε, παρα­τη­ρεί ότι οι πολίτες ελκύ­ο­νται από τo παρελ­θόν. Ο κ. Ακτάρ, ξεκι­νώ­ντας από τηλε­ο­πτι­κές σειρές που ανα­βιώ­νουν την περίοδο της Οθω­μα­νι­κής περιό­δου και την επιρροή που έχουν στο κοινό κατέ­ληξε να μιλά για τις Τουρ­κι­κές εκλογές. Την προ­ε­κλο­γική περίοδο, υπο­ψή­φιοι με το κόμμα του Ερντο­γάν, εμφα­νί­ζο­νταν με παρα­δο­σια­κές στολές της Οθω­μα­νι­κής περιό­δου για ψηφο­θη­ρι­κούς λόγους. Ακόμη και πολίτες, θέλο­ντας να ασκή­σουν το εκλο­γικό τους δικαί­ωμα, πήγαι­ναν στην κάλπη ντυ­μέ­νοι γενί­τσα­ροι. Ακόμη και ο ίδιος ο Τούρκος πρό­ε­δρος φαί­νε­ται να γοη­τεύ­ε­ται από την επιρροή των τηλε­ο­πτι­κών σειρών. Ενδε­χο­μέ­νως, για αυτόν τον λόγο να επέλεξε υπο­ψή­φιο στο κόμμα του (ΑΚΡ), έναν ηθοποιό ο οποίος είχε πρω­τα­γω­νι­στή­σει σε τηλε­ο­πτική σειρά εποχής, ως σύμ­βου­λος σουλ­τά­νου. Μάλιστα, αίσθηση είχε κάνει συγκε­κρι­μενη σκηνή, στην οποία ο ηθο­ποιός στε­κό­ταν πίσω από τον σουλ­τάνο και κοι­τούσε με ένα αυστηρό βλέμμα προς την κάμερα. Την ίδια ακριβώς σκη­νο­θέ­σια επέ­λε­ξαν και στην πραγ­μα­τική ζωή. Φωτο­γρα­φικό στιγ­μιό­τυπο, δείχνει τον Τούρκο πρόεδρο να βρί­σκε­ται πιο μπροστά και από πίσω στέ­κε­ται ο ηθο­ποιός ως σύμ­βου­λος, με το ίδιο ακριβώς βλέμμα.

Η Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας, Κατε­ρίνα Σακελ­λα­ρο­πού­λου

Την ίδια ώρα, η Αθήνα βρί­σκε­ται εκ νέου σε προ­ε­κλο­γική περίοδο ενόψει των εκλογών στις 25 Ιουνίου. Μεταξύ άλλων, βρέ­θη­καν και εκπρό­σω­ποι των κομ­μά­των στην εκδή­λωση. Την Νέα Δημο­κρα­τία εκπρο­σώ­πησε ο Μιλ­τιά­δης Βαρ­βι­τσιώ­της, τον ΣΥΡΙΖΑ ο Κώστας Γαβρό­γλου αλλά και ο διπλω­μα­τι­κός σύμ­βου­λος του Αλέξη Τσίπρα, Βαγ­γέ­λης Καλ­πα­δά­κης και από το ΠΑΣΟΚ, ο εκπρό­σω­πος τύπου, Δημή­τρης Μάντζος. Στο απο­τέ­λε­σμα των εκλογών πάντως, σχο­λί­ασε κατά την τοπο­θέ­τηση του ο Ευάγ­γε­λος Βενι­ζέ­λος, ο οποίος συμ­με­τείχε στο πάνελ ανα­λύ­ο­ντας την νομική διά­σταση της Συν­θή­κης. Ο κ. Βενι­ζέ­λος, ανα­φέρ­θηκε στο απο­τέ­λε­σμα των εκλογών κάνο­ντας λόγο για μια εντυ­πω­σιακή νίκη της Νέας Δημο­κρα­τίας αλλά και για μια εντυ­πω­σιακή ήττα της αντι­πο­λί­τευ­σης. Όσον αφορά την Συνθήκη της Λωζάνης, ανέλυσε τις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις, ανα­φέρ­θηκε στο πως θα μπο­ρούσε η ειρη­νευ­τική συμ­φω­νία να λει­τουρ­γή­σει και σήμερα και να επι­λύ­σει ζητή­ματα στην ευρύ­τερη περιοχή της Μεσο­γείου (Λιβύη – Συρία).

100 χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάνης

Η Συνθήκη της Λωζάνης ήταν συνθήκη ειρήνης που έθεσε τα όρια της σύγ­χρο­νης Τουρ­κίας. Υπο­γρά­φηκε στη Λωζάνη της Ελβε­τίας στις 24 Ιουλίου 1923 από την Ελλάδα, την Τουρκία και τις άλλες χώρες που πολέ­μη­σαν στον Πρώτο Παγκό­σμιο Πόλεμο και τη Μικρα­σια­τική εκστρα­τεία (1919-1922) και συμ­με­τεί­χαν στη Συνθήκη των Σεβρών, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης και της ΕΣΣΔ που δεν συμ­με­τείχε στην προη­γού­μενη συνθήκη. Η υπο­γρα­φείσα συνθήκη ήταν το απο­τέ­λε­σμα της σχε­τι­κής διά­σκε­ψης που ξεκί­νησε στις 7 Νοεμ­βρίου 1922[1] μεταξύ των προ­α­να­φε­ρο­μέ­νων μελών. Στο κείμενο της Συν­θή­κης συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται και η Σύμβαση της Λωζάνης που απο­τε­λεί συντο­μό­τερο κείμενο και υπο­γρά­φηκε νωρί­τερα, στις 30 Ιανουα­ρίου 1923.

Κατήρ­γησε τη Συνθήκη των Σεβρών που δεν είχε γίνει απο­δε­κτή από τη νέα κυβέρ­νηση της Τουρ­κίας η οποία δια­δέ­χθηκε τον Σουλ­τάνο της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης. Μετά την εκδίωξη από τη Μικρά Ασία του Ελλη­νι­κού στρατού από τον Τουρ­κικό υπό την ηγεσία του Μου­σταφά Κεμάλ, προ­έ­κυψε η ανάγκη για ανα­προ­σαρ­μογή της συν­θή­κης των Σεβρών. Στις 20 Οκτω­βρίου 1922 ξεκί­νησε το συνέ­δριο που δια­κό­πηκε μετά από έντονες δια­μά­χες στις 4 Φεβρουα­ρίου 1923 για να ξαναρ­χί­σει στις 23 Απρι­λίου. Το τελικό κείμενο υπο­γρά­φηκε στις 24 Ιουλίου μετά από επτά­μιση μήνες δια­βου­λεύ­σεων.

Η Τουρκία ανέ­κτησε την Ανα­το­λική Θράκη, την Ίμβρο και Τένεδο, μια λωρίδα γης κατά μήκος των συνόρων με τη Συρία, την περιοχή της Σμύρνης και της Διε­θνο­ποι­η­μέ­νης Ζώνης των Στενών, η οποία όμως θα έμενε απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μένη και αντι­κεί­μενο νέας διε­θνούς διά­σκε­ψης. Παρα­χώ­ρησε τα Δωδε­κά­νησα στην Ιταλία, όπως προ­έ­βλεπε και η συνθήκη των Σεβρών, αλλά χωρίς πρό­βλεψη για δυνα­τό­τητα αυτο­διά­θε­σης. Ανέ­κτησε πλήρη κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα σε όλη της την επι­κρά­τεια και απέ­κτησε δικαιώ­ματα στρα­τιω­τι­κών εγκα­τα­στά­σεων σε όλη την επι­κρά­τειά της εκτός της ζώνης των στενών.

Ένα σημείο δια­φω­νίας ήταν η κατα­βολή πολε­μι­κών απο­ζη­μιώ­σεων από την Ελλάδα, κάτι για το οποίο η τελευ­ταία δήλωνε αδυ­να­μία. Τελικά η Τουρκία δέχθηκε να της απο­δο­θεί το τρίγωνο του Κάρα­γατς στη Θράκη, γνωστό και ως Παλαιά Ορε­στιάδα, αντί απο­ζη­μιώ­σεων. Τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος παρα­χω­ρή­θη­καν στην Τουρκία με τον όρο ότι θα διοι­κού­νταν με ευνοϊ­κούς όρους για τους Έλληνες (το 1926 η τουρ­κική κυβέρ­νηση ακύρωσε με νόμο αυτή τη διάταξη). Ο Οικου­με­νι­κός Πατριάρ­χης έχασε την ιδιό­τητα του Εθνάρχη και το Πατριαρ­χείο τέθηκε υπό ειδικό διεθνές νομικό καθε­στώς.

Σε αντάλ­λαγμα, η Τουρκία παραι­τή­θηκε από όλες τις διεκ­δι­κή­σεις για τις παλιές περιο­χές της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας εκτός των συνόρων της και εγγυ­ή­θηκε τα δικαιώ­ματα των μειο­νο­τή­των στην Τουρκία. Με ξεχω­ρι­στή συμ­φω­νία μεταξύ Ελλάδας και Τουρ­κίας απο­φα­σί­στηκε η υπο­χρε­ω­τική ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών από τις δύο χώρες και η «μη εγκα­τά­σταση ναυ­τι­κής βάσεως» κάποιων νησιών του Αιγαίου (Λήμνος, Σαμο­θράκη, Σάμος, Χίος, Λέσβος, Ικαρία). Αργό­τερα με τη Συνθήκη του Μοντρέ, στην οποία η Ελλάδα ήταν συμ­βαλ­λό­μενο μέρος, η Τουρκία ξανα­πέ­κτησε το δικαί­ωμα στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης των Στενών, της Ίμβρου, Τενέδου, και αντί­στοιχα η Ελλάδα της Λήμνου και Σαμο­θρά­κης.

Η ανταλ­λαγή μειο­νο­τή­των που πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε προ­κά­λεσε μεγάλες μετα­κι­νή­σεις πλη­θυ­σμών. Μετα­κι­νή­θη­καν από τη Μικρά Ασία και την Ανα­το­λική Θράκη στην Ελλάδα 1.650.000 Οθω­μα­νοί υπήκοοι, χρι­στια­νι­κού θρη­σκεύ­μα­τος και από την Ελλάδα στην Τουρκία 670.000 Έλληνες υπήκοοι, μου­σουλ­μα­νι­κού θρη­σκεύ­μα­τος. Η θρη­σκεία και όχι η εθνι­κό­τητα απο­τέ­λεσε το βασικό κρι­τή­ριο για την ανταλ­λαγή. Σύμφωνα με το άρθρο 2β της συν­θή­κης χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε ο όρος Μου­σουλ­μά­νοι και όχι Τούρκοι. Αυτό οφεί­λε­ται στο ότι κατά την οθω­μα­νική αυτο­κρα­το­ρία η θρη­σκεία μετρούσε πολύ περισ­σό­τερο από ότι η εθνι­κό­τητα και από την άλλη πλευρά η Τουρκία ήθελε όλοι οι μου­σουλ­μά­νοι της Δυτικής Θράκης να παρα­μεί­νουν. Στα Βαλ­κά­νια χρη­σι­μο­ποιεί­ται ο όρος Τούρκος αρκετές φορές ως συνώ­νυμο με τον μου­σουλ­μάνο επειδή στο σύστημα των Οθω­μα­νι­κών μιλέτ (ήταν κύριο στοι­χείο στη διοί­κηση της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας) όλοι οι μου­σουλ­μά­νοι ανήκαν σε μια ενιαία κοι­νό­τητα.

Μεταξύ των ανταλ­λά­ξι­μων περι­λαμ­βά­νο­νται επίσης οι Έλληνες του Πόντου, αλλά και τουρ­κό­φω­νοι Έλληνες, όπως τουρ­κό­φω­νοι Πόντιοι και Καρα­μαν­λή­δες, καθώς και ελλη­νό­φω­νοι μου­σουλ­μά­νοι, όπως Τουρ­κο­κρη­τι­κοί και Βαλα­ά­δες της Δυτικής Μακε­δο­νίας. Μαζί με τους Έλληνες, πέρασε στην Ελλάδα και αριθμός Αρμε­νίων και Συρο­χαλ­δαίων. Εξαι­ρέ­θη­καν από την ανταλ­λαγή οι Ρωμιοί κάτοι­κοι της νομαρ­χίας της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης (οι 125.000 μόνιμοι κάτοι­κοι της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης, των Πρι­γκη­πο­νή­σων και των περι­χώ­ρων, οι οποίοι ήταν εγκα­τε­στη­μέ­νοι πριν από τις 30 Οκτω­βρίου του 1918) και οι κάτοι­κοι της Ίμβρου και της Τενέδου (6.000 κάτοι­κοι), ενώ στην Ελλάδα παρέ­μει­ναν 110.000 Μου­σουλ­μά­νοι της Δυτικής Θράκης. Επι­πλέον, βάσει του άρθρου 23, η Τουρκία εκχώ­ρησε πλήρως τα κυριαρ­χικά της δικαιώ­ματα επί της Κύπρου.

Πηγή protothema.gr