Β. Μυλωνά: «Πρέπει να… ξε-μάθουμε τους τρόπους, που έχουμε αποκρυσταλλώσει, για την ανατροφή και την εκπαίδευση των παιδιών»

Πώς προ­έ­κυψε η ενα­σχό­λησή σας με την εκπαί­δευση, με τη θεωρία της δημιουρ­γι­κό­τη­τας και τις επαγ­γελ­μα­τι­κές σας δρα­στη­ριό­τη­τες που σχε­τί­ζο­νται με αυτή;

Οι σπουδές μου στο Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου, στο Τμήμα Νηπια­γω­γών, ήταν η αρχή ώστε να κατα­νο­ήσω τις απε­ριό­ρι­στες δυνα­τό­τη­τες, που έχει ο ανθρώ­πι­νος νους, όταν εκπαι­δεύ­ε­ται και καλ­λιερ­γεί­ται, με γνώμονα την ευτυχία, την ελευ­θε­ρία, την αυτο­νο­μία και τον σεβασμό στους άλλους.

Η πτυ­χιακή μου ήταν στη θεωρία της δημιουρ­γι­κό­τη­τας και την τέχνη και η διπλω­μα­τική μου θέση, σε μετα­πτυ­χιακό επίπεδο, στη θεωρία της δημιουρ­γι­κής επί­λυ­σης εργα­σια­κών προ­βλη­μά­των.

Αυτήν την περίοδο, ολο­κλη­ρώνω τη δια­τριβή μου στο ανθρώ­πινο δυνα­μικό της τοπικής αυτο­διοί­κη­σης, ευελ­πι­στώ­ντας να ανα­δείξω τις δημιουρ­γι­κές πτυχές των εργα­ζο­μέ­νων.

Παράλ­ληλα, σχε­διάζω και πραγ­μα­το­ποιώ τα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα του Μου­σείου Νεο­ελ­λη­νι­κής Τέχνης, που απευ­θύ­νο­νται σε παιδιά όλων των ηλικιών και είμαι επι­μορ­φώ­τρια στην επι­χεί­ρηση Creative Cube.

Με συναρ­πά­ζει το πολυ­διά­στατο φαι­νό­μενο της δημιουρ­γι­κό­τη­τας, διότι μπορεί να απο­κρυ­πτο­γρα­φή­σει και να ενερ­γο­ποι­ή­σει περιο­χές του εγκε­φά­λου, που συχνά νεκρώ­νουν, λόγω περι­βαλ­λο­ντι­κών πιέσεων και συν­θη­κών. Η δημιουρ­γι­κό­τητα ήταν και είναι η ικα­νό­τητα των ανθρώ­πων να επι­λύ­ουν δύσκολα προ­βλή­ματα, με νέο και πρω­τό­τυπο τρόπο.

Ερχεστε καθη­με­ρινά σε επαφή με μεγάλο αριθμό παιδιών, λόγω της δου­λειάς σας στο Μουσείο Νεο­ελ­λη­νι­κής Τέχνης. Πώς θεω­ρείτε ότι είναι τα παιδιά της 4ης Βιο­μη­χα­νι­κής Επα­νά­στα­σης, τα παιδιά του 21ου αιώνα;

Όπως ήταν πάντα. Τα σύγ­χρονα παιδιά, ιδιαί­τερα στις μικρές ηλικίες, δια­θέ­τουν μεγάλη όρεξη για ζωή και χιου­μο­ρι­στική διάθεση, παρά­γουν πολλές “άγριες” και πρω­τό­τυ­πες ιδέες, τους αρέσουν οι τέχνες, ζωγρα­φί­ζουν, επι­κοι­νω­νούν και συνερ­γά­ζο­νται χωρίς ενδοια­σμούς, η δια­φο­ρε­τι­κό­τητα των άλλων είναι ευκαι­ρία για γνω­ρι­μία και ανα­κά­λυψη, η ομάδα είναι δύναμη και δεν διστά­ζουν να αγκα­λιά­σουν.

Το παι­χνίδι είναι ο τρόπος τους να μαθαί­νουν. Τα παιδιά στην πλειο­νό­τητά τους είναι ευρη­μα­τικά, δημιουρ­γικά, έξυπνα και ανοι­χτό­μυαλα. Κάθε τους λέξη μπορεί να γίνει αφορμή για μια νέα ανα­κά­λυψη.

Οδηγούν την έμπνευση. Αυτό συμ­βαί­νει γιατί δεν έχουν στε­ρε­ό­τυπα, συχνά δεν φοβού­νται να εκφρα­στούν και πρω­τί­στως δια­θέ­τουν το θάρρος να δημιουρ­γή­σουν.

Το σημα­ντικό, σε αυτήν την ηλικία, είναι γονείς και εκπαι­δευ­τι­κοί να επι­διώ­κουμε να δια­τη­ρή­σουν, τη χαρά και τη δημιουρ­γι­κό­τητά τους, ώστε να μη γίνουμε εμπόδια στην υγιή εξε­λι­κτική τους πορεία. Οφεί­λουμε να είμαστε δεκτι­κοί και να έχουμε τα αυτιά μας ανοιχτά σε όσα μας λένε. Στην εφηβεία, όμως τα πράγ­ματα αλλά­ζουν, συχνά τα παιδιά χάνουν τον αυθορ­μη­τι­σμό και το πάθος τους για δημιουρ­γία.

Τι εννο­είτε; Γιατί τα μικρά παιδιά σφύζουν από ιδέες και όρεξη για ζωή, ενώ όσο μεγα­λώ­νουν χάνουν το πάθος και τη δημιουρ­γι­κό­τητά τους;

Αναμ­φι­σβή­τητα, η είσοδος των παιδιών στην εφηβεία είναι μια μεγάλη ανα­τροπή. Πανι­κο­βάλ­λει σχεδόν όλους τους γονείς, οι οποίοι δεν ξέρουν πώς να αντι­δρά­σουν και αισθά­νο­νται ότι χάνουν την επαφή με τα παιδιά Οι γονείς αγω­νιούν και οι έφηβοι αμφι­σβη­τούν για να εξε­λι­χθούν. Όλα αυτά είναι φυσιο­λο­γικά. Έχει παρα­τη­ρη­θεί, ωστόσο, ότι συχνά στην εφηβεία χάνεται ο ενθου­σια­σμός, η όρεξη για ανα­κά­λυψη, η δημιουρ­γική και φρέσκια ματιά της παι­δι­κής ηλικίας. Οι έφηβοι απο­κτούν στε­ρε­ό­τυπα και δεν πρω­το­τυ­πούν στη σκέψη, διότι δεν θέλουν να ξεχω­ρί­ζουν.

Επίσης, κατα­γρά­φε­ται μεγάλη δυσχέ­ρεια στην επι­κοι­νω­νία και απο­στα­σιο­ποί­ηση, που κατά τη γνώμη μου, οφεί­λε­ται στη μεγάλη ενα­σχό­ληση των εφήβων με το δια­δί­κτυο και τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης.

Δεν πλη­σιά­ζεις εύκολα τα εφη­βά­κια. Είναι μια δύσκολη δουλειά για γονείς και εκπαι­δευ­τι­κούς, αλλά αυτή είναι και η μαγεία· να κερ­δί­σεις το σεβασμό τους, να κεντρί­σεις το ενδια­φέ­ρον τους, να μιλή­σεις στη γλώσσα τους, να σε θεω­ρή­σουν κοντά τους, να σου ανοι­χτούν και να μοι­ρα­στούν τις ιδέες τους. Και τότε παίρ­νεις δια­μά­ντια.

Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι δεν έχουν περάσει και λίγα τα παιδιά και οι έφηβοι της σύγ­χρο­νης εποχής. Η μακρό­χρονη οικο­νο­μική κρίση της χώρας μας και η υγειο­νο­μική, μετέ­πειτα, ήταν μια μεγάλη δοκι­μα­σία, για τα παιδιά.

Πώς θεω­ρείτε ότι επη­ρέ­ασε τη ζωή των παιδιών και των εφήβων, τόσο η κρίση στη χώρα, όσο και η εποχή του κόβιντ;

Η μακρο­χρό­νια πολυ­ε­πί­πεδη κρίση, που βίωσε αυτή η χώρα, είχε και θα έχει μεγάλες συνέ­πειες στον ψυχισμό των παιδιών.

Τα παιδιά τα διαι­σθά­νο­νται όλα. Σε όλα τα παρα­πάνω προ­στέ­θηκε και η παν­δη­μία, η οποία επη­ρέ­ασε κατα­λυ­τικά τις ζωές τους.

Η έκθεση του Συνή­γο­ρου του Πολίτη και της UNICEF στους τομείς της εκπαί­δευ­σης, της ψυχικής υγείας, αλλά και της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, ανέ­δειξε ότι τα περιο­ρι­στικά μέτρα και ο εγκλει­σμός, δημιούρ­γη­σαν σειρά προ­κλή­σεων, που επη­ρέ­α­σαν σημα­ντικά τη ζωή και την υγεία των παιδιών.

Το εκπαι­δευ­τικό σύστημα δεν προ­σαρ­μό­στηκε γρήγορα, τα παιδιά έχασαν την πολύ­τιμη επαφή και το παι­χνίδι με τους φίλους τους και κατα­γρά­φη­καν πολλά περι­στα­τικά ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, γεγο­νότα που οδή­γη­σαν σε μεγάλες αλλαγές στη συμπε­ρι­φορά. Το άγχος, η πίεση, η επι­θε­τι­κό­τητα και η βία είναι συχνά φαι­νό­μενα. Τα παιδιά μιμού­νται τις συμπε­ρι­φο­ρές των ενη­λί­κων. Τα σχολεία είναι ο καθρέ­φτης της κοι­νω­νίας.

Μια κοι­νω­νία, που αυτός που κλέβει τη σειρά του άλλου είναι μάγκας, που ο δυνατός επι­βάλ­λε­ται σε όλους, που ο τίμιος δεν επι­βρα­βεύ­ε­ται, και φυσικά η έλλειψη καλ­λιέρ­γειας σε κοι­νω­νι­κές δεξιό­τη­τες οδηγεί σε περι­στα­τικά μπού­λινγκ, βίας και ανθρω­πο­φα­γίας. Ό, τι σπεί­ραμε, θα θερί­σουμε. Σημα­ντικό ρόλο σε όλα αυτά παίζει και η αλό­γι­στη ενα­σχό­ληση με τα έξυπνα κινητά και τα βίαια ηλε­κτρο­νικά παι­χνί­δια. Οι έφηβοι θεωρούν ότι όλα μπορούν να γίνουν γρήγορα με το πάτημα ενός κου­μπιού ή ότι όλα διορ­θώ­νο­νται, αν παίξεις το επίπεδο από την αρχή. Στη ζωή, όμως, τίποτα δεν γίνεται με το πάτημα ενός κου­μπιού και όλα έχουν τις συνέ­πειές τους.

Πώς μπο­ρούμε να διορ­θώ­σουμε τα παρα­πάνω αλλά και να προ­ε­τοι­μά­σουμε τα παιδιά και τους έφηβους του σήμερα, ώστε να ανα­πτύ­ξουν κοι­νω­νι­κές δεξιό­τη­τες για τον κόσμο του μέλ­λο­ντος;

Πιστεύω ότι θα πρέπει, τόσο η οικο­γέ­νεια, όσο και το εκπαι­δευ­τικό σύστημα να ξε-μάθουν τους τρόπους, που έχουν απο­κρυ­σταλ­λώ­σει, για την ανα­τροφή και εκπαί­δευση των παιδιών. Οι αλλαγές που συμ­βαί­νουν στη σύγ­χρονη εποχή είναι τόσο έντονες, συχνές και εκθε­τι­κές, που απαι­τούν προ­σαρ­μογή των προ­γραμ­μά­των σπουδών της υπο­χρε­ω­τι­κής εκπαί­δευ­σης. Δεν είναι τυχαίο που πολλές χώρες ανα­θε­ω­ρούν τα προ­γράμ­ματά τους, ώστε να μπορούν να αντα­πο­κρι­θούν απο­τε­λε­σμα­τικά στις ανάγκες του πολίτη του 21ου αιώνα. Επι­γραμ­μα­τικά, οι τρεις βασικοί στόχοι της εκπαί­δευ­σης είναι: 1) η κατά­κτηση της γνώσης, 2) η καλ­λιέρ­γεια δεξιο­τή­των και 3) η αλλαγή στάσης και συμπε­ρι­φο­ράς. Η γνώση κατα­κτά­ται μέσα από τη δια­θε­μα­τική της προ­σέγ­γιση, τη βιω­μα­τική μάθηση, την οργά­νωση εμπει­ριών με νόημα για τα παιδιά, τη συνερ­γα­σία, την αλλη­λε­πί­δραση με τους άλλους και το περι­βάλ­λον, το παι­χνίδι και το χιούμορ.

Η γνώση δεν γίνεται κτήμα, δίχως τη συναι­σθη­μα­τική εμπλοκή. Δεν μαθαί­νεις κάτι, όταν δεν σου κινεί την περιέρ­γεια· δεν αποκτάς μια δεξιό­τητα, που δεν σε ενδια­φέ­ρει · δεν αλλά­ζεις συμπε­ρι­φορά, όταν δεν αισθά­νε­σαι την έκπληξη (θετική ή αρνη­τική). Είναι σημα­ντικό τα παιδιά να ανα­πτύ­ξουν ικα­νό­τη­τες – κλειδιά, που θα τους βοη­θή­σουν να αντα­πο­κρι­θούν στις σύγ­χρο­νες προ­κλή­σεις, δομώ­ντας, συνάμα, μια κοι­νω­νία πρό­νοιας και αξιών. Η εμμονή της χώρας στις ακα­δη­μαϊ­κές γνώσεις, οδηγεί σε μεγάλη προ­σκόλ­ληση στα γνω­στικά αντι­κεί­μενα. Η καλ­λιέρ­γεια των ήπιων δεξιο­τή­των, όπως: η επι­κοι­νω­νία, η απο­τε­λε­σμα­τική δια­χεί­ριση χρόνου, η επίλυση προ­βλη­μά­των, η αυτε­πί­γνωση, η δια­χεί­ριση άγχους, οι επι­κοι­νω­νια­κές δεξιό­τη­τες, η συνερ­γα­σία, η δημιουρ­γική σκέψη, η προ­σαρ­μο­στι­κό­τητα, η ηθική, η κριτική σκέψη και η ικα­νό­τητα λήψης απο­φά­σεων έχουν μεγάλη σημασία για την κοι­νω­νική συνοχή και καθο­ρί­ζουν σε μεγάλο βαθμό την ικα­νό­τητα και­νο­το­μίας μιας χώρας. Με την καλ­λιέρ­γεια των ήπιων δεξιο­τή­των επι­τυγ­χά­νε­ται η αλλαγή στάσης και συμπε­ρι­φο­ράς. Πρέπει να ανα­πτύ­ξουμε τα φυσικά ταλέντα των παιδιών και να επεν­δύ­σουμε στην καλ­λιέρ­γεια της δημιουρ­γι­κό­τη­τάς τους.

Ποιο πλαίσιο μπορεί να υπο­στη­ρί­ζει μορφές μάθησης που θα καλ­λιερ­γού­νται οι ήπιες δεξιό­τη­τες;

Γίνεται μια προ­σπά­θεια από το εκπαι­δευ­τικό σύστημα, όσον αφορά στις ήπιες δεξιό­τη­τες, αλλά κατά τη γνώμη μου είναι μηδα­μινή, σε σχέση με τους εκθε­τι­κούς ρυθμούς εξέ­λι­ξης της εκπαί­δευ­σης των μηχανών, της επι­στή­μης των δεδο­μέ­νων, της βιο­τε­χνο­λο­γίας και της Τεχνη­τής Νοη­μο­σύ­νης. Απαι­τού­νται δυνα­μι­κό­τε­ρες λύσεις, δια­φο­ρε­τικά θα δημιουρ­γή­σουμε ενή­λι­κες, που δεν θα δια­θέ­τουν δεξιό­τη­τες, όπως αυτής της συνερ­γα­τι­κό­τη­τας, με ένα απόθεμα γνώσης, που δεν θα είναι επί­καιρο και με συμπε­ρι­φο­ρές, όπου ο νόμος του ισχυρού θα ισχύει πάντα. Αυτό όμως δεν είναι πολι­τι­σμός. Πρέπει να μάθουμε στα παιδιά πώς να μαθαί­νουν, αλλά και να ξεμα­θαί­νουν, ώστε να ανα­κα­λύ­πτουν νέες οπτικές της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας. Αυτό απαιτεί την καλ­λιέρ­γεια της δημιουρ­γι­κής σκέψης. Ο ανθρώ­πι­νος κόσμος είναι πλα­σμέ­νος από τον ίδιο μας το νου. Οι σκέψεις μας, τα συναι­σθή­ματά μας και οι εμπει­ρίες μας δεν προ­σλαμ­βά­νουν, απλά τον κόσμο, αλλά δημιουρ­γούν νέες ιδέες για αυτόν, τον ερμη­νεύ­ουν από την αρχή, προ­κει­μέ­νου να του δώσουν νέο νόημα. Η δημιουρ­γι­κό­τητα είναι αρωγός της εξέ­λι­ξης. Οι νέες οπτικές συντρί­βουν τις πρό­τε­ρες ιδέες και βεβαιό­τη­τες και έτσι ξεκινά η δια­δι­κα­σία των πολι­τι­σμι­κών αλλαγών και της προόδου. Επίσης, οι τρόποι μάθησης πρέπει να δια­θέ­τουν νόημα για τα παιδιά. Στα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα, που γίνο­νται στο Μουσείο επι­διώκω την εκπαί­δευση μέσω της τέχνης. Η τέχνη επη­ρε­ά­ζει τον ψυχισμό όλων μας. Μέσα από τη διε­ρεύ­νηση, τον προ­βλη­μα­τι­σμό, την επι­κοι­νω­νία και τα εκθέ­ματα καλ­λιερ­γούμε τη δημιουρ­γι­κό­τητα, την και­νο­το­μική σκέψη και την επίλυση προ­βλή­μα­τος.

Το μουσείο, άλλωστε είναι ένας μαν­θά­νο­ντας οργα­νι­σμός, που συνεχώς ανα­νε­ώ­νει τη γνώση του και αυτό γίνεται και μέσα από τους επι­σκέ­πτες του. Κατά τη γνώμη μου, ο εκπαι­δευ­τι­κός επα­να­σχε­δια­σμός καθί­στα­ται ανα­γκαίος, προς απά­ντηση της παρού­σας πραγ­μα­τι­κό­τη­τας.

Μιλάτε για μια επα­νά­σταση της δημιουρ­γι­κό­τη­τας; Είναι τελικά μια εκπαι­δευ­τική, κοι­νω­νική ή πολι­τι­σμική επα­νά­σταση;

Μάλλον πρό­κει­ται για μια ανθρω­πι­στική επα­νά­σταση, όπου η ηθική θα δια­τρέ­χει ακόμη και το άβατο της τεχνο­λο­γίας. Είναι σημα­ντικό να γίνει κατα­νοητό ότι κάθε τεχνο­λο­γική και­νο­το­μία που δεν επι­διώ­κει το γενι­κό­τερο καλό και δεν προ­σφέ­ρει στην ουσια­στική πρόοδο της κοι­νω­νίας, θα πρέπει να αξιο­λο­γεί­ται αυστηρά και να απορ­ρί­πτε­ται. Κι αυτό απαιτεί πολίτες οπλι­σμέ­νους με κριτική και δημιουρ­γική σκέψη, που δια­θέ­τουν το σθένος να απορ­ρί­ψουν, ό, τι μελ­λο­ντικά θα προ­κα­λέ­σει προ­βλή­ματα για χάρη του κέρδους. Το ανθρώ­πινο κεφά­λαιο είναι το πνευ­μα­τικό κεφά­λαιο κι ο θησαυ­ρός που δια­θέ­τει κάθε χώρα. Όσο πιο σύν­θε­τος γίνεται ο κόσμος, τόσο πιο δημιουρ­γι­κοί πρέπει να γίνο­νται οι άνθρω­ποι, ώστε να αντα­πο­κρι­θούν στις προ­κλή­σεις του. Η θέση τους σε αυτό το περι­βάλ­λον, θα εξαρ­τη­θεί από την προ­σαρ­μο­στική τους ικα­νό­τητα, που απαιτεί ευε­λι­ξία στο μυαλό, ικα­νό­τητα λήψης απο­φά­σεων και επί­λυ­σης προ­βλη­μά­των, διαί­σθηση και καλ­λι­τε­χνική αίσθηση, δηλαδή με μια λέξη, δημιουρ­γι­κό­τητα, η οποία θα απο­τε­λεί την ουσια­στική μελ­λο­ντική ικα­νό­τητα για ολό­κληρο το ανθρώ­πινο είδος.τους.