Γιατί η Τουρκία θέτει ξανά ζήτημα αποστρατικοποίησης των νησιών του Αιγαίου και της Δωδεκανήσου

Η Τουρκία, αρκετές δεκα­ε­τίες τώρα, διεκ­δι­κεί μια συνο­λική δια­πραγ­μά­τευση των ελλη­νο­τουρ­κι­κών θεμάτων, χωρίς ιδιαί­τερα δεσμευ­τι­κές αφε­τη­ρίες πέραν του συσχε­τι­σμού δύναμης που προ­σπα­θεί να απο­τυ­πώ­σει στο ίδιο το «πεδίο» με τις διά­φο­ρες προ­βο­λές ισχύος που κάνει.

Τμήμα αυτής της τακτι­κής και ιδιαί­τερα της προ­σπά­θειας να παρου­σια­στεί ένα σύνολο από «γκρίζες ζώνες» είναι και η αντί­στοιχη προ­σπά­θεια να παρου­σια­στεί και η Ελλάδα ως μια «παρα­βα­τική» χώρα σε πλευρές των διεθνών συν­θη­κών που ορίζουν τις ελλη­νο­τουρ­κι­κές σχέσεις. Αυτό επι­τρέ­πει στην Τουρκία να υπο­στη­ρί­ζει ότι στην πραγ­μα­τι­κό­τητα δεν είναι μια «ανα­θε­ω­ρη­τική» χώρα, δηλαδή μια χώρα που αμφι­σβη­τεί οτι­δή­ποτε θεω­ρεί­ται δεδο­μένο στο διεθνές δίκαιο.

Κομμάτι αυτής της προ­σπά­θειας και ο τρόπος που η Τουρκία διαρκώς επα­να­φέ­ρει το ζήτημα της απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών του Αιγαίου και της Δωδε­κα­νή­σου, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι η Ελλάδα παρα­βιά­ζει τις σχε­τι­κές συν­θή­κες.

Ποιο είναι το καθε­στώς των νησιών του Αιγαίου και της Δωδε­κα­νή­σου ως προς την παρου­σία ενόπλων δυνά­μεων;

Το καθε­στώς των νησιών του Αιγαίου ορί­στηκε από μια σειρά από συν­θή­κες.

Καταρ­χάς υπήρξαν οι προ­βλέ­ψεις της Συν­θή­κης Ειρήνης της Λωζάνης του 1923. Εκεί όντως ορί­ζε­ται ένα καθε­στώς μερικής απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης για τη Μυτι­λήνη, τη Χίο, τη Σάμο και την Ικαρία – μερικής με την έννοια ότι η Ελλάδα ανα­λάμ­βανε να μην εγκα­τα­στή­σει εκεί ναυ­τι­κές βάσεις και οχυ­ρω­μα­τικά έργα.

Η Συνθήκη της Λωζάνης για τα Στενά του 1923 όριζε επίσης ένα καθε­στώς απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης της Λήμνου και της Σαμο­θρά­κης στο πλαίσιο της συνο­λι­κό­τε­ρης απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης των Δαρ­δα­νελ­λίων, της Θάλασ­σας του Μαρμαρά και του Βοσπό­ρου (κατ’ ανα­λο­γία προ­βλε­πό­ταν και απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση Ίμβρου, Τενέδου και Λαγου­σών.

Ωστόσο, πάγια θέση της ελλη­νι­κής πλευράς είναι ότι η Συνθήκη της Λωζάνης για τα Στενά καταρ­γή­θηκε με τη Σύμβαση του Μοντρέ, που ακόμη και σήμερα απο­τε­λεί τη βάση για την προ­σέγ­γιση των σχε­τι­κών ζητη­μά­των και άρα η Ελλάδα απέ­κτησε δικαί­ωμα να εξο­πλί­σει πλήρως και τα δύο αυτά νησιά.

Το καθε­στώς των Δωδε­κα­νή­σων δια­μορ­φώ­θηκε με βάση τη συνθήκη Ειρήνης των Παρι­σίων του 1947, τη συμ­φω­νία δηλαδή ανάμεσα στους Συμ­μά­χους και την Ιταλία. Η Συνθήκη αυτή όντως προ­βλέ­πει πλήρη απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση αυτών των περιο­χών. Ωστόσο, έχει μια σημασία ότι η Τουρκία δεν ήταν συμ­βαλ­λό­μενο σε αυτή τη συνθήκη.

Τι σήμαι­ναν οι προ­βλέ­ψεις απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης;

Οι προ­βλέ­ψεις απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης ήταν μια προ­σφι­λής πρα­κτική εκείνων της εποχής και απο­τύ­πω­ναν από τη μια συγκε­κρι­μέ­νους συσχε­τι­σμούς δυνά­μεων (για παρά­δειγμα η Τουρκία ήθελε μια εξα­σφά­λιση στη δεκα­ε­τία του 1920 ότι τα πολύ κοντινά στις τουρ­κι­κές ακτές νησιά δεν θα γίνο­νταν ορμη­τή­ρια επι­θέ­σεων κατά του τουρ­κι­κού εδάφους) και από την άλλη την αντί­ληψη ότι η απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση συνο­ρια­κών περιο­χών συνέ­βαλε στην προ­ώ­θηση της ειρήνης. Όμως, στην πραγ­μα­τι­κό­τητα ήταν μια προη­γού­μενη αντί­ληψη του διε­θνούς δικαίου, που από ένα σημείο και μετά δεν αντι­στοι­χού­σαν στην πραγ­μα­τι­κό­τητα στο πεδίο.

Η κυριαρ­χία και το δικαί­ωμα νόμιμης άμυνας

Επί της ουσίας θα μπο­ρούσε να πει κανείς ότι από τη στιγμή που στα νησιά αυτά η Ελλάδα ασκεί πλήρη κυριαρ­χία, έπεται ότι έχει και το δικαί­ωμα να εξα­σφα­λί­σει την άμυνά τους με όποιο μέσο κρίνει πρό­σφορο, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της παρου­σία ενόπλων δυνά­μεων.

Δια­φο­ρε­τικά θα ήταν ως να παρα­δε­χό­ταν ότι στα νησιά αυτά ασκεί περιο­ρι­σμένη κυριαρ­χία ή κυριαρ­χία υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις. Ουσια­στικά, η ίδια η έννοια της πλήρους κυριαρ­χίας, που περι­λαμ­βά­νει προ­φα­νώς και τη δυνα­τό­τητα των κρατών να έχουν ένοπλες δυνα­τό­τη­τες υπε­ρά­σπι­σής της, ακυ­ρώ­νει τις απαι­τή­σεις απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης. Σε αυτή την κατεύ­θυνση κατα­τεί­νει και το άρθρο 51 του Κατα­στα­τι­κού Χάρτη του ΟΗΕ που ρητά ανα­γνω­ρί­ζει στις χώρες το δικαί­ωμα της νόμιμης άμυνας.

Επι­πλέον, οι ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις κατά παρά­δοση επι­κα­λού­νται και το γεγονός ότι η επα­να­στρα­τι­κο­ποί­ηση των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και της Δωδε­κα­νή­σου ήταν μια ανα­γκα­στική αμυ­ντική απά­ντηση στο γεγονός ότι η Τουρκία μετά την εισβολή στην Κύπρο το 1974 κλι­μά­κωσε την επι­θε­τι­κό­τητά της, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της συγκέ­ντρω­σης μονάδων της «Στρα­τιάς του Αιγαίου» στα τουρ­κικά παράλια.

Προ­φα­νώς και η παρου­σία ισχυρών στρα­τιω­τι­κών δυνά­μεων σε συνο­ρια­κές γραμμές, η ύπαρξη στρατών παρα­ταγ­μέ­νων στα σύνορα, μπορεί σε μια όξυνση των δια­κρα­τι­κών σχέσεων να οδη­γή­σει και σε ευκο­λό­τερη και μεγα­λύ­τε­ρης κλί­μα­κας πολε­μική ανά­φλεξη. Όμως, αυτό είναι κάτι που αφορά την διεθνή πολι­τική, τις δια­κρα­τι­κές σχέσεις, την ύπαρξη ή όχι ειρη­νευ­τι­κών προ­σπα­θειών, το εάν κυριαρ­χεί η διπλω­μα­τία ή η συγκρου­σιακή λογική. Δεν αφορά με τη στενή έννοια το εάν υπάρ­χουν στρα­τιω­τι­κές δυνά­μεις στα σύνορα. Για να το πούμε δια­φο­ρε­τικά: η ανάγκη οι διμε­ρείς και πολυ­με­ρείς σχέσεις των κρατών να «απο­στρα­τι­κο­ποιού­νται» ως τμήμα μιας προ­σπά­θειας για την παγκό­σμια ειρήνη δεν μπορεί να μετα­φρα­στεί και αυτό­ματα σε απαί­τηση χώρες να μην έχουν ένοπλες δυνά­μεις σε περιο­χές στις οποίες ασκούν πλήρη κυριαρ­χία.

Η Τουρκία προ­σπα­θεί να συν­δέ­σει κυριαρ­χία και απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση

Το ενδια­φέ­ρον στα πρό­σφατα τουρ­κικά δια­βή­ματα που επα­νά­φε­ραν το ζήτημα στο προ­σκή­νιο, δηλαδή τις επι­στο­λές του μονίμου αντι­προ­σώ­που της Τουρ­κίας στον ΟΗΕ Φερι­ντούν Σινιρ­λί­ο­γλου είναι ότι θεωρεί ότι η κυριαρ­χία της Ελλάδας στα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου και της Δωδε­κα­νή­σου έχει ως προ­ϋ­πό­θεση την απο­στρα­τι­κο­ποί­ηση τους, σε μια προ­σπά­θεια ακόμη και να αμφι­σβη­τή­σει την ελλη­νική κυριαρ­χία εφόσον συνε­χί­ζε­ται η στρα­τι­κο­ποί­ηση.

Κατά τα άλλα η Τουρκία επι­μέ­νει ότι οι Συν­θή­κες Ισχύουν, ότι η Συνθήκη του Μοντρέ δεν προσ­δί­δει δικαί­ωμα στην Ελλάδα να στρα­τι­κο­ποι­ή­σει Λήμνο και Σαμο­θράκη και ότι το γεγονός ότι η Τουρκία δεν ήταν συμ­βαλ­λό­μενο μέρος στη Συνθήκη των Παρι­σίων του 1947, εφόσον τέτοιες συν­θή­κες δια­μορ­φώ­νουν ένα «αντι­κει­με­νικό καθε­στώς» και κατά συνέ­πεια ισχύουν erga omnes  (έναντι όλων).

Επι­πλέον, η Τουρκία επι­μέ­νει ότι η Ελλάδα με το να παρα­βιά­ζει η ίδια τις συν­θή­κες απε­μπο­λεί το δικαί­ωμα να τις επι­κα­λεί­ται και να κατη­γο­ρεί την Τουρκία ότι τις παρου­σιά­ζει.

Πώς εντάσ­σο­νται αυτές οι αξιώ­σεις στη συνο­λική τουρ­κική στρα­τη­γική;

Η Τουρκία τα τελευ­ταία χρόνια διεκ­δι­κεί να παίξει έναν ρόλο περι­φε­ρεια­κής δύναμης, κάτι που απο­τυ­πώ­νε­ται και στην εκτε­τα­μέ­νης της στρα­τιω­τική παρου­σία εκτός συνόρων και την εμπλοκή της σε ανοι­χτές γεω­πο­λι­τι­κές κρίσεις όπως αυτή στη Συρία ή τη Λιβύη.

Σε αυτό το πλαίσιο έχει και αυξη­μέ­νες αξιώ­σεις και διεκ­δι­κή­σεις ιδίως σε ό,τι αφορά της Νοτιο­α­να­το­λική Μεσό­γειο και τα ζητή­ματα εξο­ρύ­ξεων.

Ταυ­τό­χρονα, είναι σε μια περί­πλοκη δια­δι­κα­σία δια­μόρ­φω­σης των διεθνών της σχέσεων, ανα­ζη­τώ­ντας μια νέα ισορ­ρο­πία με τις ΗΠΑ που δεν έχει ακόμη βρεθεί, προ­σπα­θώ­ντας να δια­τη­ρή­σει ένα επίπεδο σχέσεων με τη Ρωσία ιδίως σε σχέση με τη Συρία και επι­διώ­κο­ντας να ανα­βαθ­μί­σει σχέσεις και με την ΕΕ.

Από την άλλη, σε σχέση με τα ελλη­νο­τουρ­κικά δεδο­μένα η Τουρκία καλεί­ται να αντι­με­τω­πί­σει και τα όποια νέα δεδο­μένα δια­μορ­φώ­νουν εξε­λί­ξεις όπως η πρό­σφατη ελλη­νο­γαλ­λική αμυ­ντική συμ­φω­νία, ή οι πρό­σφα­τες μεγάλες εξο­πλι­στι­κές παραγ­γε­λίες της ελλη­νι­κής πλευράς.

Σε αυτό το πλαίσιο η Τουρκία προ­σπα­θεί ταυ­τό­χρονα να δια­μορ­φώ­σει «τετε­λε­σμένα», π.χ. με κινή­σεις όπως η συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης ΑΟΖ με την προη­γού­μενη κυβέρ­νηση της Λιβύης ή ο τρόπος που κατά περί­πτωση δοκί­μασε να διεκ­δι­κή­σει να κατο­χυ­ρώ­σει δικαιώ­ματα εξό­ρυ­ξης σε περιο­χές που η Ελλάδα υπο­στη­ρί­ζει ότι ανήκουν στη δική της υφα­λο­κρη­πίδα, αλλά και να απο­φύ­γει να θεω­ρη­θεί ανοιχτά παρα­βα­τική κυβέρ­νηση (ενδει­κτι­κός ο περιο­ρι­σμός των εξορ­μή­σεων τουρ­κι­κών ερευ­νη­τι­κών σκαφών ώστε να μην ενερ­γο­ποι­η­θούν οι ευρω­παϊ­κές κυρώ­σεις).

Σε ένα τέτοιο κλίμα και με βασικό σκοπό να δια­μορ­φω­θεί η εικόνα ότι έχουμε να κάνουμε με μια δια­πραγ­μά­τευση (που παρα­μέ­νει ακόμη στο στάδιο των διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών) που αφορά «γκρίζες ζώνες», δια­φι­λο­νι­κού­μενα πεδία και χώρες που συν­θή­κες που δεν έχουν παρα­βια­στεί μόνο από τη μία πλευρά, ακριβώς δηλαδή μια δια­πραγ­μά­τευση για όλα και χωρίς προ­κα­τα­βο­λι­κές δεσμεύ­σεις, είναι ανα­με­νό­μενο η Τουρκία να επα­να­φέ­ρει και το ζήτημα της υπο­τι­θέ­με­νης παρα­βα­τι­κό­τη­τας της Ελλάδας σε σχέση με το καθε­στώς απο­στρα­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών.

Πηγή in.gr/2021

Πανα­γιώ­της Σωτήρη