Η ύπαιθρος στην Ελλάδα γίνεται όλο και πιο εύφλεκτη

Ο καθη­γη­τής Γιόχαν Γκoλντάμερ στην «Κ»

Η επέν­δυση σε ολοένα και περισ­σό­τερα εναέρια και επίγεια μέσα πυρό­σβε­σης δεν θα έχει ποτέ το επι­διω­κό­μενο απο­τέ­λε­σμα. Αντί­θετα, η Ελλάδα πρέπει να επι­λέ­ξει την αλλαγή του μοντέ­λου δασο­προ­στα­σίας της με έμφαση στην πρόληψη και στον ενι­σχυ­μένο ρόλο των δασικών υπη­ρε­σιών. Αυτό υπο­στη­ρί­ζει σε συνέ­ντευξή του στην «Κ» ο καθη­γη­τής Γιόχαν Γκολ­ντά­μερ, διευ­θυ­ντής του Διε­θνούς Κέντρου Παρα­κο­λού­θη­σης Πυρ­κα­γιών. Με την εμπει­ρία του ως πρό­ε­δρος της επι­στη­μο­νι­κής επι­τρο­πής που είχε συστα­θεί το 2018, μετά το τραγικό Μάτι, για την κατά­θεση προ­τά­σεων για τη μεταρ­ρύθ­μιση του συστή­μα­τος δασο­προ­στα­σίας στη χώρα μας, ο καθη­γη­τής Γκολ­ντά­μερ προ­τεί­νει να δοθεί προσοχή στις περιο­χές όπου η κατοι­κία συναντά το δάσος, εξε­τά­ζο­ντας δια­μόρ­φωση της βλά­στη­σης και ειδι­κούς οικο­δο­μι­κούς όρους. Τέλος, σημειώ­νει την ανάγκη εμπλο­κής της κοι­νω­νίας των πολιτών στη δια­χεί­ριση των δασών και στην κατα­στολή των πυρ­κα­γιών.

-Ποιες είναι οι πρώτες σκέψεις σας για τις πυρ­κα­γιές στην Ελλάδα αυτές τις ημέρες;

-Οι πυρ­κα­γιές ήταν προ­βλέ­ψι­μες. Η Ελλάδα έχει τρια είδη τοπίου, που απει­λού­νται ολοένα και περισ­σό­τερο από πυρ­κα­γιές. Πρώτα, τα φυσικά τοπία, για παρά­δειγμα οι τα απο­μα­κρυ­σμένα ορεινά δάση, σε περιο­χές σε μεγάλο βαθμό ακα­τοί­κη­τες, μακριά από πόλεις και χωριά. Ιστο­ρικά αυτά τα δάση επη­ρε­ά­ζο­νταν από φωτιές μόνο περι­στα­σιακά. Σήμερα και στο μέλλον, ο κίν­δυ­νος πυρ­κα­γιάς αυξά­νε­ται εξαι­τίας της συχνό­τε­ρης και πιο έντονης ξηρα­σίας. Δεύ­τε­ρον, τα «πολι­τι­στικά» τοπία, αυτά που καλ­λιερ­γού­νταν επί αιώνες και τα οποία εγκα­τα­λεί­πο­νται ολοένα και περισ­σό­τερο εξαι­τίας της εγκα­τά­λει­ψης της υπαί­θρου. Ποτέ στην ιστορία της Ελλάδας οι περιο­χές αυτές δεν είχαν παρα­με­λη­θεί όσο σήμερα, εξαι­τίας της μείωσης της καλ­λιέρ­γειάς τους. Ποτέ στην ιστορία δεν υπήρχε τόση εύφλε­κτη βλά­στηση, έτοιμη να «κατα­να­λω­θεί» από ανε­ξέ­λεγ­κτες πυρ­κα­γιές. Τρίτον, τα χωριά της υπαί­θρου καθώς και οι περια­στι­κές περιο­χές, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και βιο­μη­χα­νι­κών περιο­χών, που είναι κοντά σε πολύ εύφλε­κτη βλά­στηση. Το είδαμε το 2018 στο Μάτι και ξανά φέτος σε άλλα προ­ά­στια της Αθήνας.

-Ας ξεκι­νή­σουμε με τις περια­στι­κές περιο­χές. Τι θα πρέπει να γίνει για την προ­στα­σία τους;

-Ο πολε­ο­δο­μι­κός σχε­δια­σμός είναι απα­ραί­τη­τος, σε σύνδεση με τον σχε­δια­σμό του τοπίου στη ζώνη ανάμεσα στις αστικές και τις «φυσικές» περιο­χές. Αυτές τις περιο­χές, όπως το Μάτι, καλύ­πτο­νται λιγό­τερο από σπίτια, υπο­δο­μές, τσι­μέ­ντο και άσφαλτο και περι­βάλ­λο­νται από κήπους και τις τυπικές μεσο­γεια­κές θαμνώ­δεις εκτά­σεις. Οι άνθρω­ποι προ­τι­μούν να ζουν στα πράσινα προ­ά­στια καθώς τους προ­σφέ­ρουν καλύ­τε­ρες συν­θή­κες ζωής από τις υπερ­θερ­μαι­νό­με­νες πόλεις. Όταν ζεις σε τέτοιες περιο­χές, πρέπει να λαμ­βά­νεις υπόψη σου τον κίνδυνο πυρ­κα­γιάς. Κατά τη διάρ­κεια καυ­σώ­νων και ξηρα­σιών αυτό το υπέροχο σκηνικό γίνεται εύφλε­κτο και δυνη­τικά παγίδα θανάτου, όπως το Μάτι. Η κοι­νω­νία των πολιτών -οι ιδιο­κτή­τες των σπιτιών και της γης και οι μόνιμοι κάτοικοι- πρέπει να το γνω­ρί­ζουν αυτό και να ανα­λάμ­βουν ενεργό ρόλο στη μείωση του κιν­δύ­νου πυρ­κα­γιών που θα απει­λή­σουν τη ζωή και την περιου­σία τους. Για το δικό τους καλό θα πρέπει να φρο­ντί­ζουν τη γη γύρω από τα σπίτια και τα χωριά τους, με στόχο να την κάνουν λιγό­τερο εύφλε­κτη. Ας θυμη­θούμε 30-40 χρόνια πριν, όταν το ηλε­κτρικό ρεύμα, το αέριο και το πετρέ­λαιο δεν ήταν συνη­θι­σμένα, οι άνθρω­ποι χρη­σι­μο­ποιού­σαν κάθε κομμάτι ξύλου για θέρ­μανση και μαγεί­ρεμα. Οι γαίες καλ­λιερ­γού­νταν εντα­τικά και βοσκού­νταν ααπό οικό­σιτα ζώα. Υπήρχε πολύ λιγό­τερη καύσιμη ύλη στα δάση σε σχέση με σήμερα. Πρέπει λοιπόν να κοι­τά­ξουμε στο παρελ­θόν, να διδα­χθούμε από τις παρα­δο­σια­κές πρα­κτι­κές και να λάβουμε προ­λη­πτικά μέτρα για να προ­στα­τέ­ψουμε τις περιου­σίες μας και τα χωριά μας.

-Θα έπρεπε η Πολι­τεία να απα­γο­ρεύ­σει την ανοι­κο­δό­μηση αυτών των «μεικτών» περιο­χών;

-Η απειλή εξαρ­τά­ται από το είδος της φυσικής κατα­στρο­φής. Για παρά­δειγμα στη Γερ­μα­νία βρί­σκε­ται σε εξέλιξη μια συζή­τηση για τους οικι­σμούς που επλή­γη­σαν από πλημ­μύ­ρες πριν από μερικές εβδο­μά­δες, αν πρέπει να ξανα­χτι­στούν ή να εγκα­τα­λει­φθούν καθώς ο κίν­δυ­νος ακραίων και­ρι­κών γεγο­νό­των θα αυξά­νε­ται. Θεω­ρη­τικά είναι δυνατό να προ­στα­τευ­θούν με τοίχους, ανα­χώ­ματα και άλλες τεχνι­κές παρεμ­βά­σεις. Ωστόσο, η επι­κιν­δυ­νό­τητα αυτών των περιο­χών θα παρα­μεί­νει υψηλή. Στην περί­πτωση των πυρ­κα­γιών, αν ένα χωριό καεί μπορεί να ανοι­κο­δο­μη­θεί χωρίς πρό­βλημα. Αυτό που πρέπει να επα­νε­ξε­τα­στεί είναι η εντα­τική δια­χεί­ριση της βλά­στη­σης μέσα κααι γύρω από αυτά, όπως δάση και θαμνώ­δεις εκτά­σεις, προ­κει­μέ­νου να παρα­μεί­νουν ασφαλή. Περαι­τέρω, γνω­ρί­ζουμε ότι κατά τη διάρ­κεια πυρ­κα­γιών ο αέρας συχνά μετα­φέ­ρει καύτρες ακόμα και σε από­σταση εκα­το­ντά­δων μέτρων. Αν πέσουν σε μια ξύλινη οροφή, ακόμα και ένα σπίτι στην καρδιά ενός χωριού μπορεί να πιάσει φωτιά. Επο­μέ­νως τα σπίτια πρέπει να χτι­στούν ή να επι­σκευα­στούν με τέτοιο τρόπο που να γίνουν λιγό­τερο εύφλε­κτα, με πιο προ­στα­τευ­μέ­νες οροφές, πόρτες και παρά­θυρα. Στο Μάτι είδαμε ότι μεμο­νω­μένα σπίτια γλί­τω­σαν από την κόλαση της φωτιάς επειδή ήταν νεό­δμητα και κατα­σκευα­σμένα με μεγα­λύ­τερη ασφά­λεια.

-Θα πρέπει λοιπόν να συζη­τή­σουμε αλλαγές στους όρους δόμησης των πυρο­πλη­κτων περιο­χών;

-Ας δούμε περιο­χές όπως η Καλι­φόρ­νια και η Αυστρα­λία, όπου τα σπίτια είναι κατά κύριο λόγο ξύλινα. Καί­γο­νται κάθε χρόνο. Τώρα ακόμα και οι ΗΠΑ εξε­τά­ζουν την αλλαγή των οικο­δο­μι­κών κανο­νι­σμών, παρότι δεν είναι εύκολο να επι­βάλ­λεις στις ΗΠΑ τέτους περιο­ρι­σμούς καθώς θεω­ρού­νται ότι περιο­ρί­ζουν τον φιλε­λευ­θε­ρι­σμό και την ατομική ελευ­θε­ρία. Παρόλα αυτά πρέπει να προ­σαρ­μό­σουμε τον τρόπο ζωής μας για τη δική μας ασφά­λεια. Στην Ελλάδα υπάρχει το παρά­δειγμα των αντι­σει­σμι­κών κανο­νι­σμών που είναι απο­δε­κτοί από την κοι­νω­νία. Δεν υπάρ­χουν όμως αντί­στοι­χοι κανο­νι­σμοί για άλλες φυσικές κατα­στρο­φές, όπως οι πυρ­κα­γιές. Είναι η ώρα να το επα­νε­ξε­τά­σετε.

-Στις φετινές πυρ­κα­γιές στην Ελλάδα έγιναν πολλές προ­λη­πτι­κές εκκε­νώ­σεις. Αυτό συνέ­βαλε στο να μην υπάρ­ξουν απώ­λειες ανθρώ­πι­νων ζωών, αλλά δέχθηκε επι­στη­μο­νική κριτική, ότι μείωσε την αντί­σταση στην πυρ­κα­γιά. Τι πιστεύ­ετε;

-Η συζή­τηση αυτή είναι επί­καιρη σε πολλές περιο­χές ανά τον κόσμο. Η ιδέα της «αυτο­ά­μυ­νας» απαιτεί προ­ε­τοι­μα­σία. Αν ένα χωριό είναι απρο­ε­τοί­μα­στο, γεμάτο εύφλε­κτη ύλη, κατοι­κεί­ται κυρίες ααπό ηλι­κιω­μέ­νους, η εκκέ­νωση είναι η σωστή επιλογή. Ωστόσο αν σε μια περιοχή έχει προη­γη­θεί προ­ε­τοι­μα­σία και οι άνθρω­ποι γνω­ρί­ζουν πως να προ­στα­τεύ­σουν τη ζωή και την περιου­σία τους, τότε μπορούν να προ­σφέ­ρουν βοήθεια στην πυρο­σβε­στική προ­στα­τεύ­ο­ντας την περιο­σία τους. Σε πολλές χώρες, οι πυρο­σβε­στι­κές δυνά­μεις απαρ­τί­ζο­νται κατά κύριο λόγο από εθε­λο­ντές.

-Μπορείτε να μας δώσετε ένα παρά­δειγμα;

-Η Γερ­μα­νία έχει 1,3 εκα­τομ­μύ­ρια εθε­λο­ντές. Επαγ­γελ­μα­τίες πυρο­σβέ­στες και δια­σώ­στες υπάρ­χουν μόνο σε όλεις άνω των 100.000 κατοί­κων και όχι σε όλες τις αγρο­τι­κές περιο­χές. Αυτό σημαί­νει ότι στις περιο­χές αυτές, το έργο της κατά­σβε­σης συντε­λεί­ται κατά κύριο λόγο από εθε­λο­ντές. Από την άλλη πλευρά, στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη οι δασικές πυρ­κα­γιές είναι ένα πρό­σφατο πρό­βλημα. Αυτό σημαί­νει ότι και εμείς πρέπει να προ­σαρ­μο­στούμε στα νέα δεδο­μένα. Στην περί­πτωση της Ελλάδας, αν η ύπαι­θρος συνε­χί­σει να γίνεται ολοένα και πιο εύφλε­κτη, επειδή δεν γίνεται καμία δια­χεί­ριση, τα αερο­πλάνα και τα μεγάλα πυρο­σβε­στικά οχήματα δεν θα είναι ποτέ αρκετά για να λύσουν το πρό­βλημα. Δείτε την Καλι­φόρ­νια: πλέον ούτε αυτοί δεν μπορούν να κατα­σβέ­σουν τις φωτιές σε θαμνώ­δεις και δασικές εκτά­σεις, παρότι δια­θέ­τουν έναν πολύ μεγάλο αριθμό ενα­έ­ριων μέσων και καλά εξο­πλι­σμέ­νες και εκπαι­δευ­μέ­νες επί­γειες δυνά­μεις. Διάβασα ότι ο πρω­θυ­πουρ­γός σας Κυριά­κος Μητσο­τά­κης είπε ότι η κατά­σταση στην Ελλάδα θυμίζει βόμβα ισχύος που εξε­ράγγη δεν μπορεί να ελεγ­χθεί. Έχει δίκιο. Το συμπέ­ρα­σμα: η βόμβα πρέπει να εξου­δε­ται­ρω­θεί πριν ξεσπά­σει η πυρ­κα­γιά.

-Τι σας εξέ­πληξε περισ­σό­τερο όταν ξεκι­νή­σατε να μελε­τάτε το σύστημα δασο­προ­στα­σίας της Ελλάδας, ως επι­κε­φα­λής της Επι­τρο­πής το 2018;

-Δεν εξε­πλά­γην γιατί η κατά­σταση ήταν γνωστή. Υπάρ­χουν πολλοί εμπλε­κό­με­νοι, πολλοί φορείς που έχουν συναρ­μο­διό­τη­τες στη δια­χεί­ριση πυρ­κα­γιών, από την πρόληψη έως την κατα­στολή. Γνωρίζω ότι το 1999 η αρμο­διό­τητα της κατά­σβε­σης δασικών πυρ­κα­γιών μετα­φέρ­θηκε από τις δασικές υπη­ρε­σίες στην πολι­τική προ­στα­σία. Διεθνώς πιστεύ­ουμε ότι η δια­χεί­ριση των πυρ­κα­γιών πρέπει να είναι προ­τί­στως ευθύνη του ιδιο­κτήτη ή δια­χειρ­ρι­στή της γης, που στην περί­πτωση των ελλη­νι­κών δασών είναι οι δασικές υπη­ρε­σίες. Φυσικά, σε ακρίες κατα­στά­σεις, η δασική υπη­ρε­σία μπορεί να μην κατα­φέ­ρει να αντα­πο­κρι­θεί και να χρειά­ζε­ται βοήθεια από την πολι­τική προ­στα­σία, ακόμα και το στρατό. Από το 1999 το κύριο πρό­βλημα στην Ελλάδα ήταν η απο­δυ­νά­μωση των δασικών υπη­ρε­σιών, με τον περιο­ρι­σμό τόσο του θεσμι­κού τους ρόλου όσο και της χρη­μα­το­δό­τη­σης που είναι απα­ραί­τητη για να κάνει σωστή δια­χεί­ριση των δασών, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και των αντι­πυ­ρι­κών παρεμ­βά­σεων.

-Γιατί οι δια­δο­χι­κές κυβερ­νή­σεις στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες δυσκο­λεύ­ο­νται να αλλά­ξουν την προ­σέγ­γισή τους;

-Σε πολλές χώρες, για να μην πω στις περισ­σό­τε­ρες, η κύρια έμφααση δίνεται στην ενδυ­νά­μωση του συστή­μα­τος από­κρι­σης με την ενί­σχυση των μέσων κατά­σβε­σης πυρ­κα­γιών. Όσοι ασχο­λού­νται επαγ­γελ­μα­τικά με την δια­χεί­ριση πυρ­κα­γιών στην ύπαιθρο, αλλά και η επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα προ­τεί­νουν να δοθεί έμφαση στην αύξηση της ανθε­κτι­κό­τη­τας των πολιτών και του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος στις πυρ­κα­γιές. Κλίγες χώρες ακο­λού­θη­σαν αυτή την προ­σέγ­γιση. Για παρά­δειγμα η Πορ­το­γα­λία, στην οποία η κυβέρ­νηση ίδρυσε έναν φορέα ανάλογο με αυτόν που είχαμε προ­τεί­νει για την Ελλάδα. Με αυτό τον τρόπο άλλαξε η κατεύ­θυνση των επεν­δύ­σεων. Η προ­σέγ­γιση της Πορ­το­γα­λί­αας περι­λαμ­βά­νει έναν αριθμό εργα­λείων όπως η εντα­τι­κό­ποι­ηση της βόσκη­σης ώστε να μειωθεί η καύσιμη ύλη στα δάση και η συμπε­ρί­ληψη της κοι­νω­νί­αας των πολτών στην πρόληψη και δια­χεί­ριση των πυρ­κα­γιών. Τέτοιες απο­φά­σεις απαι­τούν μια προ­σέγ­γιση με μακρο­πρό­θε­σμο ορί­ζο­ντα. Κατά τη διάρ­κεια της εργα­σίας μου στην Ελλάδα -παρεπιπτόντως, η πρώτη μου ενα­σχό­ληση με τις δασικές πυρ­κα­γιές στη χχώρα σας ήταν το 1985, όταν υπο­στή­ριξα το στρατό ξηράς και το ναυτικό για τον έλεγχο της φωτιάς στη Θάσο- ακούω κατά δια­στή­ματα ότι «οι Έλληνες πιστεύ­ουν ότι επειδή πλη­ρώ­νουν φόρους, τα πάντα είναι ευθύνη του κράτους».

Ωστόσο καμία κυβέρ­νηση στον κόσμο δεν μπορεί να δια­χει­ρι­στεί και να προ­στα­τεύ­σει ολό­κληρη την επι­κρά­τειά της. Πρέπει να ενθαρ­ρύ­νουμε την κοι­νω­νία των πολιτών να ανα­λά­βει ενεργό ρόλο. Αυτό βέβαια θα χρεια­στεί χρόνο. Οι επι­στή­μο­νες παρέ­χουν την γνώση, δεν ανα­μει­γνύ­ο­νται στην πολι­τική. Εγώ το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι οι πολι­τι­κές απο­φά­σεις πρέπει να βασί­ζο­νται στην επι­στήμη. Διεθνώς παρα­τη­ρούμε ότι το κενό ανάμεσα στις επι­στη­μο­νι­κές προ­τά­σεις και τις πολι­τι­κές απο­φά­σεις  παρα­μέ­νει μεγάλο. Η δια­χεί­ριση της παν­δη­μίας έδειξε ότι πολλές κυβερ­νή­σεις, όπως της Ελλάδας και της πατρί­δας μου της Γερ­μα­νίας βάσισαν τις απο­φά­σεις τους για τη δια­χεί­ριση της κρίσης στην επι­στη­μο­νική γνώση. Αυτό θα πρέπει να μας καθο­δη­γή­σει και στη δια­χεί­ριση των περι­βαλ­λο­ντι­κών και ανθρω­πι­στι­κών κρίσεων στο μέλλον.

Το δίδαγμα

– Τι μας διδά­σκει η περί­ο­δος αυτή;

– Οι επι­στή­μο­νες παρέ­χουν τη γνώση, δεν ανα­μει­γνύ­ο­νται στην πολι­τική. Εγώ το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι οι πολι­τι­κές απο­φά­σεις πρέπει να βασί­ζο­νται στην επι­στήμη. Διεθνώς παρα­τη­ρούμε ότι το κενό ανάμεσα στις επι­στη­μο­νι­κές προ­τά­σεις και στις πολι­τι­κές απο­φά­σεις παρα­μέ­νει μεγάλο. Η δια­χεί­ριση της παν­δη­μίας έδειξε ότι πολλές κυβερ­νή­σεις, όπως της Ελλάδας και της πατρί­δας μου της Γερ­μα­νίας, βάσισαν τις απο­φά­σεις τους για τη δια­χεί­ριση της κρίσης στην επι­στη­μο­νική γνώση. Αυτό θα πρέπει να μας καθο­δη­γή­σει και στη δια­χεί­ριση των περι­βαλ­λο­ντι­κών και ανθρω­πι­στι­κών κρίσεων στο μέλλον. Αυτό θα πρέπει να είναι το δίδαγμα της ιδιαί­τε­ρης περιό­δου που ζούμε.

Πηγή kathimerini.gr