Το «μεγάλο ψάρι» τρώει όλα τ’ άλλα…-Οι απειλές των ιχθυαποθεμάτων στο Αιγαίο

Ο άνθρω­πος –υπε­ρα­λί­ευση, παρά­νομη αλιεία, μόλυνση θαλασ­σών, κλι­μα­τική αλλαγή– απειλεί τα ιχθυα­πο­θέ­ματα

Οι Φούρνοι είναι ένας από τους μεγα­λύ­τε­ρους ψαρό­το­πους της Ελλάδας, με πολύ μεγάλη παρά­δοση στην αλιεία. Οποιος είχε επι­σκε­φθεί παλιό­τερα το όμορφο αυτό νησί, θα είχε αξέ­χα­στες εμπει­ρίες από την ποιό­τητα, την ποι­κι­λία και τις προ­σι­τές τιμές των ψαριών. Στο λιμάνι του νησιού κυριο­λε­κτικά δεν υπήρχε χώρος από τον αριθμό των καϊκιών. «Σήμερα δεν υπάρχει ούτε ένας ψαράς στο νησί κάτω των 30 ετών. Από εννιά συγκρο­τή­ματα γρι-γρι που είχαμε προ δεκα­ε­τίας, με 8-15 άτομα πλήρωμα το καθένα και 15 βιν­τζό­τρα­τες, τώρα έχει απο­μεί­νει ένα γρι-γρι και μία βιν­τζό­τρατα. Εάν συνε­χί­σουμε έτσι, σε λίγο στους Φούρ­νους θα τρώμε εισα­γό­μενα ψάρια!». Τα λόγια του Μιχάλη Μανου­σάκη συγκλο­νί­ζουν. «Η περιοχή μας ήταν η Γη της Επαγ­γε­λίας. Τις δεκα­ε­τίες ’50 έως ’80 παντού είχε ψάρι. Μετά όμως ήρθαν η ρύπανση και η υπε­ρα­λί­ευση και κατα­στρέ­ψαμε τον παρά­δεισο», λέει στην «Κ». «Μπαρ­μπού­νια, αστακοί, λυθρί­νια, φαγκριά, εκκα­θα­ρί­στη­καν. Οταν περνάνε τα συρό­μενα εργα­λεία πάνω από το σπίτι σου και το δια­λύ­ουν πρωί και βράδυ τι θα κάνεις; Χάθηκαν τα ψάρια από τους υφάλους, χάνο­νται και οι ψαράδες», λέει στην «Κ».

Η περί­πτωση των Φούρνων δεν είναι η μόνη. Σε όλη την Ελλάδα μειώ­νο­νται οι ενεργοί αλιείς. Τα αλιευ­τικά σκάφη έχουν μειωθεί από 17.900 το 2012 σε 12.800 το 2019. Οι ποσό­τη­τες αλιευ­μά­των ήταν 50.000 τόνοι το 1970, απο­γειώ­θη­καν στις 100.000 το 1986 και από εκεί στις 155.000 το 1994, που ήταν το ζενίθ της αλιευ­τι­κής ανόδου, για να ξεκι­νή­σει μετά η επώδυνη κατα­βύ­θιση: 95.000 τόνοι το 2006, 60.000 το 2014, για έλθει μετά μια μικρή άνοδος στις 70.000-73.000 τόνους.

«Υπάρχει σημα­ντική μείωση των ιχθυα­πο­θε­μά­των στη Μεσό­γειο και στην περιοχή μας. Σε κλίμακα 50ετίας έχει μειωθεί η βιομάζα των ψαριών κατά 1/3, ενώ των θαλάσ­σιων θηλα­στι­κών κατά 40%. Η βασική αιτία είναι η υπε­ρα­λί­ευση. Το 2012 το 88% των ειδών στη Μεσό­γειο βρι­σκό­ταν υπό υπε­ρεκ­με­τάλ­λευση, το 2018 έπεσε στο 75%. Υπάρχει μια μικρή βελ­τί­ωση, αλλά η κατά­σταση για τα περισ­σό­τερα είδη δεν είναι αει­φο­ρική», λέει στην «Κ» ο Στέλιος Κατσα­νε­βά­κης, καθη­γη­τής Θαλάσ­σιας Οικο­λο­γίας στο τμήμα Ωκε­α­νο­γρα­φίας και Θαλάσ­σιων Βιο­ε­πι­στη­μών του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου. Πολύ μεγάλη πίεση υπάρχει στα είδη των υφάλων, που ψαρεύει η παρά­κτια αλιεία (ροφοί, σαργοί, συνα­γρί­δες), ενώ στα πελα­γικά είδη (σαρδέλα, γαύρος) που κυρίως στο­χεύ­ουν τα γρι-γρι η κατά­σταση είναι καλύ­τερη.

Η πίεση που δέχο­νται οι πλη­θυ­σμοί των ψαριών στο Αιγαίο και στη Μεσό­γειο είναι πολύ­πλευρη. «Υπάρχει η ρύπανση των θαλασ­σών, όχι μόνο η χημική αλλά και το πλα­στικό. Ταυ­τό­χρονα, η κλι­μα­τική αλλαγή προ­κα­λεί αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας των νερών. Πολλά είδη βρί­σκο­νται σε συν­θή­κες που υπερ­βαί­νουν τα όρια αντοχής τους.

Για παρά­δειγμα, στη Λεβα­ντίνη ο εδώ­δι­μος αχινός δεν υπάρχει πια. Πρό­κει­ται για εικόνες από το μέλλον, θα έχουμε εξα­φά­νιση ειδών», προει­δο­ποιεί ο κ. Κατσα­νε­βά­κης.

Καθώς τα νερά της Μεσο­γείου και του Αιγαίου γίνο­νται θερ­μό­τερα, τα θερ­μό­φιλα είδη που «εισέ­βα­λαν» από τη διώρυγα του Σουέζ αισθά­νο­νται πιο άνετα και ανα­πτύσ­σο­νται δημιουρ­γώ­ντας σοβαρά προ­βλή­ματα. «Το 75% των αλιευ­μά­των στο Ισραήλ είναι ξενικά είδη. Ο λαγο­κέ­φα­λος όμως δεν τρώ­γε­ται γιατί η σάρκα του έχει μια επι­κίν­δυνη τοξίνη, ενώ ταυ­τό­χρονα είναι μεγάλος θηρευ­τής και κατακτά διαρκώς μεγα­λύ­τερο χώρο. Επίσης, κατα­στρέ­φει τα αλιευ­τικά εργα­λεία. Αλλά και άλλα ξενικά είδη, όπως ο γερ­μα­νός ή η αγριό­σαλπα, είναι μεγάλοι βοσκη­τές και έχουν μετα­τρέ­ψει εκα­το­ντά­δες χιλιό­με­τρα υπο­θα­λάσ­σιων λιβα­διών, που γίνεται η ανα­πα­ρα­γωγή, σε ερήμους», συμπλη­ρώ­νει ο καθη­γη­τής.

«Εχουμε γεμίσει λαγο­κέ­φα­λους. Στην περιοχή μας, Ικαρία και Φούρνοι, ο λαγο­κέ­φα­λος είναι παντού μέχρι το βάθος των 50 μέτρων. Υπάρχει και το λεο­ντό­ψαρο, επίσης εισβο­λέας, που όμως τρώ­γε­ται, αλλά κρύ­βε­ται καλά στα βράχια. Δεν υπάρχει όμως επι­δό­τηση της αλιείας τους, για να τα αντι­με­τω­πί­σουμε, όπως γίνεται στην Κύπρο», λέει ο κ. Μανου­σά­κης.

Οι Καλύ­μνιοι ψαράδες είναι γνωστοί, αν και όχι όσο οι σφουγ­γα­ρά­δες του νησιού. Μοι­ρά­ζο­νται συχνά την ίδια τόλμη, για το καλύ­τερο ή το χει­ρό­τερο. Απο­τε­λού­σαν πάντα μια ζωντανή κοι­νό­τητα.

«Δύσκολο το μερο­κά­ματο»

«Αντέ­χουμε ακόμα, υπάρ­χουν περίπου 300 σκάφη, αν και τα 200 είναι ενεργά. Από δύο άτομα το καθένα, 400 οικο­γέ­νειες τρώνε άμεσα ψωμί από τη θάλασσα», λέει στην «Κ» ο Μανώλης Κουλ­λιάς, πρό­ε­δρος του συλ­λό­γου Παρά­κτιας Αλιείας Καλύ­μνου. «Περίπου 50 ψαράδες είναι κάτω των 30 ετών. Αλλά η τάση είναι αρνη­τική. Ο παππούς μου είχε εφτά αγόρια, όλα έγιναν ψαράδες. Σήμερα το 95% των συνα­δέλ­φων δεν θέλει τα παιδιά του στο επάγ­γελμα. Πήγαινε να σπου­δά­σεις, να κάνεις κάτι άλλο λένε. Παλιά ζούσαμε με αξιο­πρέ­πεια. Τώρα το μερο­κά­ματο βγαίνει πολύ δύσκολα», λέει ο κ. Κουλ­λιάς. «Χρόνο με τον χρόνο βγά­ζουμε λιγό­τερα και μικρό­τερα ψάρια. Η υπε­ρα­λί­ευση τώρα φαί­νε­ται. Τα μηχα­νή­ματα που μπήκαν στα καΐκια τα προη­γού­μενα χρόνια μεγά­λω­σαν τις ψαριές. Η οικο­νο­μική κρίση οδήγησε πολλούς ερα­σι­τέ­χνες να ψαρεύ­ουν επαγ­γελ­μα­τικά», συμπλη­ρώ­νει. Η περί­ο­δος της παν­δη­μίας έπληξε περαι­τέρω τους αλιείς, η ζήτηση έπεσε και μαζί και οι τιμές. «Σήμερα, χρειά­ζε­ται στήριξη ο κλάδος. Βασικό αίτημα είναι να υπάρ­χουν απο­ζη­μιώ­σεις για τις ζημιές από τα θηλα­στικά και τον λαγο­κέ­φαλο», λέει ο κ. Κουλ­λιάς.

«Ας μην κοροϊ­δευό­μα­στε, εξα­κο­λου­θεί η κατα­στρο­φική αλιεία και κανείς δεν κάνει τίποτα. Από τα γρι-γρι και τις μηχα­νό­τρα­τες που “πει­ρά­ζουν” το στίγμα τους για να ψαρέ­ψουν σε απα­γο­ρευ­μένα μέρη μέχρι τους δυνα­μί­τες και τα γκουρμέ εστια­τό­ρια, που βρί­σκεις απα­γο­ρευ­μένα είδη, όπως πίνα, πετρο­σω­λήνα κ.λπ. Και συχνά τα λιμε­ναρ­χεία σφυ­ρί­ζουν αδιά­φορα», λέει στην «Κ» η  Ανα­στα­σία Μήλιου, επι­στη­μο­νική υπεύ­θυνη του Ινστι­τού­του Θαλάσ­σιας Προ­στα­σίας «Αρχι­πέ­λα­γος».

Τη βρήκαμε αργά το βράδυ πάνω στο ερευ­νη­τικό σκάφος, που έχουν κάνει σπίτι τους. «Μιλάμε για το τέλος της αλιείας, το τέλος των αλιέων», μας λέει. Ή μήπως όχι; «Ακόμα και με αυτή τη μικρή ανά­παυλα λόγω παν­δη­μίας, που μειώ­θηκε το ψάρεμα, αρχίζει να φαί­νε­ται θετικά στο μέγεθος των ψαριών». Η φύση μπορεί, εμείς;

Τα κατα­φύ­για, οι κυβερ­νή­σεις και τα μεγάλα συμ­φέ­ρο­ντα

«Οταν ήμουν πρό­ε­δρος του συλ­λό­γου αλιέων στους Φούρ­νους, το 2009-2011, εργα­στή­καμε πάνω στην πρόταση δημιουρ­γίας ενός θαλάσ­σιου κατα­φυ­γίου στην περιοχή μας. Αλλά δυστυ­χώς δεν προ­χώ­ρησε, καθώς διάφορα συμ­φέ­ρο­ντα αντέ­δρα­σαν και η πολι­τεία δεν βοήθησε», μας λέει ο κ. Μανου­σά­κης.

«Για να ανα­κάμ­ψει η αλιεία χρειά­ζο­νται περισ­σό­τε­ροι χρο­νι­κοί και χωρικοί περιο­ρι­σμοί, περισ­σό­τε­ρες προ­στα­τευό­με­νες περιο­χές. Δεν μπορεί στην Ελλάδα να υπάρχει μόνο μία, αυτή στο Πιπέρι, στην Αλόν­νησο. Το νέο ευρω­παϊκό πλαίσιο προ­βλέ­πει το 30% της στεριάς και της θάλασ­σας να είναι ενταγ­μένο στο δίκτυο NATURA και το 10% να είναι σε ολική προ­στα­σία. Βεβαίως, κι αυτό δεν είναι αρκετό, καθώς μελέτες υπο­λο­γί­ζουν πως πρέπει του­λά­χι­στον το 20% των θαλασ­σών –άλλες το ανε­βά­ζουν και στο 50%– να τεθούν σε καθε­στώς μη αλί­ευ­σης», λέει ο κ. Κατσα­νε­βά­κης. «Πρέπει να συνει­δη­το­ποι­ή­σουμε πως η θάλασσα δεν είναι ανε­ξά­ντλητη», συμπλη­ρώ­νει.

«Απαι­τεί­ται ένα σχέδιο δράσης επε­ξερ­γα­σμένο για κάθε περιοχή», σημειώ­νει η κ. Μήλιου. Υπάρ­χουν κον­δύ­λια, λέει, αλλά δεν αξιο­ποιού­νται σωστά. Αφη­γεί­ται για ένα ευρω­παϊκό πρό­γραμμα Leader για ενί­σχυση των ψαράδων το 2013, που στη Σάμο του­λά­χι­στον κατέ­ληξε στη χρη­μα­το­δό­τηση ενός… κατα­δυ­τι­κού κέντρου σε ξενο­δο­χείο και μερικών πολυ­τε­λών εστια­το­ρίων και ψαρο­τα­βερ­νών!

Συχνά οι επι­δο­τή­σεις είναι σκέτη κατα­στροφή, όπως με το ευρω­παϊκό πρό­γραμμα που χρη­μα­το­δο­τούσε τη διάλυση καϊκιών. «Δεν αντι­με­τω­πί­ζε­ται έτσι η υπε­ρα­λί­ευση κατα­στρά­φη­καν πολλά πανέ­μορφα σκαριά και πολλοί νέοι οδη­γή­θη­καν έξω από τη θάλασσα, χωρίς καμία προ­ο­πτική. Αντί να βρεθούν άλλοι τρόποι από τη σωστή αλιεία μέχρι τον αλιευ­τικό ή θαλάσ­σιο του­ρι­σμό», συμπλη­ρώ­νει.

Πολλά πράγ­ματα στην Ελλάδα συγκα­λύ­πτουν την εξυ­πη­ρέ­τηση συμ­φε­ρό­ντων που έχουν δυστυ­χώς δια­χρο­νι­κές προ­σβά­σεις στα υπουρ­γεία και τις υπη­ρε­σίες. Για παρά­δειγμα, όταν η Ε.Ε. ζήτησε να βγουν «δια­χει­ρι­στικά προ­γράμ­ματα» για να περιο­ρι­στεί η ζημιά που κάνουν οι μηχα­νό­τρα­τες, το υπουρ­γείο Αγρο­τι­κής Ανά­πτυ­ξης τις «περιό­ρισε» δύο βδο­μά­δες στα… Χρι­στού­γεννα και μία βδομάδα πριν στα­μα­τή­σουν λόγω περιό­δου ανα­πα­ρα­γω­γής των ειδών.

«Και στην Ευρω­παϊκή Ενωση τα λόμπι των μεγάλων αλιευ­τι­κών εται­ρειών είναι πολύ πιο οργα­νω­μένα και παρεμ­βα­τικά από τους μικρούς ψαράδες που είναι δια­σπα­σμέ­νοι και ανορ­γά­νω­τοι. Από τις Βρυ­ξέλ­λες ακούς ευχο­λό­για και πολύ ωραία λόγια, που όμως δεν συνά­δουν με τον ρυθμό κατα­στρο­φής», σημειώ­νει η ερευ­νή­τρια του «Αρχι­πε­λά­γους».

Μεγάλο μέρος των ψαράδων έχει συνει­δη­το­ποι­ή­σει το πρό­βλημα. «Ποτέ δεν ήταν τόσο ώριμοι, αλλά λείπει ένα σχέδιο για την ανα­γέν­νηση της θάλασ­σας, με την ανα­γκαία στήριξη των 35.000 που ζουν από την αλιεία», λέει η κ. Μήλιου. Σε αυτό τον τόπο με την προ­αιώ­νια σχέση του ανθρώ­που με τη θάλασσα, μπο­ρούμε άραγε να φαντα­στούμε μια δεύτερη ευκαι­ρία για να μην απλωθεί σιγή ιχθύος πάνω από τα κύματα;

Θερ­μαί­νο­νται επι­κίν­δυνα τα νερά της Μεσο­γείου

«Η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας των υδάτων στη Μεσό­γειο εξε­λίσ­σε­ται με διπλά­σιο ρυθμό απ’ ό,τι συμ­βαί­νει στον παγκό­σμιο ωκεανό. Σύμφωνα με τα πρό­σφατα στοι­χεία του οργα­νι­σμού Copernicus, τα τελευ­ταία 25 χρόνια τα νερά της Μεσο­γείου θερ­μαί­νο­νται κατά μέσον όρο 0,037 βαθμούς Κελσίου το έτος, έναντι 0,014 βαθμούς των παγκό­σμιων θαλασ­σών», λέει στην «Κ» ο Αρης Καρα­γε­ώρ­γης, πρό­ε­δρος του ΕΛΚΕΘΕ και διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Ωκε­α­νο­γρα­φίας. Η Μεσό­γειος είναι μια σχεδόν κλειστή θάλασσα, με συμπε­ρι­φορά που προ­σο­μοιά­ζει με ωκεανό. «Εχει πολύ γρήγορη από­κριση σε όλες τις αλλαγές και για αυτό απο­τε­λεί σημείο παρα­τή­ρη­σης για όλες τις θάλασ­σες», συμπλη­ρώ­νει ο κ. Καρα­γε­ώρ­γης.

«Η Μεσό­γειος θεω­ρεί­ται μία από τις πλέον ευά­λω­τες περιο­χές του κόσμου σε ό,τι αφορά τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής», τονίζει και ο Νίκος Μιχα­λό­που­λος, διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Ερευνών Περι­βάλ­λο­ντος του Αστε­ρο­σκο­πείου και επι­στη­μο­νι­κός υπεύ­θυ­νος του Δικτύου για την Κλι­μα­τική Αλλαγή Climpact. «Η ολοένα αυξα­νό­μενη συγκέ­ντρωση διο­ξει­δίου του άνθρακα στην ατμό­σφαιρα οδηγεί σε αύξηση της οξύ­τη­τας του θαλάσ­σιου νερού. Η “οξίνιση” της θάλασ­σας έχει άμεση συνέ­πεια στα θαλάσ­σια οικο­συ­στή­ματα», σημειώ­νει ο κ. Μιχα­λό­που­λος. «Εχει παρα­τη­ρη­θεί το όξινο νερό να “επι­τί­θε­ται” στα κελύφη κοχυ­λιών», συμπλη­ρώ­νει ο κ. Καρα­γε­ώρ­γης.

Τι σημαί­νουν όλα αυτά; «Οταν τα ψάρια βρεθούν σε υψη­λό­τε­ρες θερ­μο­κρα­σίες έχουν υψη­λό­τερη ενερ­γειακή απαί­τηση, υψη­λό­τερο μετα­βο­λι­σμό, οπότε η ζήτησή τους για τροφή είναι μεγα­λύ­τερη. Εάν δεν βρουν είναι σε χει­ρό­τερη κατά­σταση», δήλωσε στο «Politico» ο Miguel Bernal, από την ευρω­παϊκή Γενική Επι­τροπή Αλιείας για τη Μεσό­γειο. Η πίεση στους πλη­θυ­σμούς των ψαριών αυξά­νε­ται συν­δυα­στικά με την υπο­βάθ­μιση του περι­βάλ­λο­ντος. Την ίδια ώρα οι θαλάσ­σιοι βιό­το­ποι που ζουν και ανα­πα­ρά­γο­νται υπο­βαθ­μί­ζο­νται και κατα­στρέ­φο­νται. «Είναι σαν να ξεραί­νουμε στη στεριά τα λιβάδια και να καίμε τα δάση. Ακριβώς αυτό κάνουμε στους βυθούς των θαλασ­σών μας. Το ότι δεν το βλέ­πουμε, δεν το κάνει λιγό­τερο κατα­στρο­φικό», τονίζει η κ. Μήλιου.

Ως χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα της ανυ­παρ­ξίας βού­λη­σης για την προ­στα­σία των θαλασ­σών από τις εκά­στοτε κυβερ­νή­σεις η ερευ­νή­τρια του «Αρχι­πε­λά­γους» ανα­φέ­ρει τη χαρ­το­γρά­φηση των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας, ή καλύ­τερα τη μη χαρ­το­γρά­φηση. «Για 20-30 χρόνια παλεύ­αμε για να χαρ­το­γρα­φη­θούν τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας και οι ύφαλοι, οι λεγό­με­νες “τρα­γά­νες”, όπου ανα­πα­ρά­γο­νται τα ψάρια. Και τελικά τι έγινε; Δεν χαρ­το­γρα­φή­θηκε το μεγα­λύ­τερο μέρος τους! Για παρά­δειγμα στο Αγα­θο­νήσι, που έχει εκτε­τα­μέ­νες τέτοιες ζώνες, έβαλαν 0%! Ετσι μπορεί να περάσει κάποιο αλιευ­τικό σκάφος από πάνω με συρό­μενο εργα­λείο, να ισο­πε­δώ­σει μια τραγάνα χωρίς καμία συνέ­πεια. Εχουν σκοπό να προ­στα­τεύ­σουν τον θαλάσ­σιο πλούτο ή να γίνουν παντού ιχθυο­καλ­λιέρ­γειες;», μας λέει η κ. Μήλιου.

Οι τουρ­κι­κές μηχα­νό­τρα­τες

Και σαν μην έφταναν τα προ­βλή­ματα με την περι­βαλ­λο­ντική υπο­βάθ­μιση και την απορ­ρύθ­μιση του κλί­μα­τος, έρχο­νται και οι εντά­σεις στο γεω­πο­λι­τικό κλίμα να δυσκο­λέ­ψουν τα πράγ­ματα. Δεν είναι μόνο ο «πόλεμος της τσι­πού­ρας» γύρω από τα Ιμια. Τα τελευ­ταία χρόνια μηχα­νό­τρα­τες από την Τουρκία, που δεν δεσμεύ­ο­νται τυπικά από τις ευρω­παϊ­κές απα­γο­ρεύ­σεις, σαρώ­νουν περιο­χές του ανα­το­λι­κού Αιγαίου τον Αύγου­στο, όταν τα αντί­στοιχα ελλη­νικά σκάφη δεν επι­τρέ­πο­νται να ψαρεύ­ουν, για να πάρουν μια ανάσα οι πλη­θυ­σμοί των ψαριών. Επίσης, όπως σημειώ­νει το «Αρχι­πέ­λα­γος», μεγάλα ιταλικά αλιευ­τικά με αυξη­μέ­νες δυνα­τό­τη­τες επι­χει­ρούν πλέον στο Αιγαίο, καθώς υπο­χρε­ώ­θη­καν σε απο­μά­κρυνση από τη Λιβύη.

Πηγή: kathimerini.gr

Γιάννης Ελαφρός