Έθιμα και παραδόσεις για τον εορτασμό των Χριστουγέννων στα Δωδεκάνησα

Από τα αξιο­ση­μεί­ωτα των ημερών είναι ότι την ημέρα των Χρι­στου­γέν­νων οι κάτοι­κοι της Ρόδου συνη­θί­ζουν να πηγαί­νουν οικο­γε­νειακά στην εκκλη­σία και αμέσως μετά να επι­σκέ­πτο­νται τους ηλι­κιω­μέ­νους γονείς και παπ­πού­δες για τις σχε­τι­κές ευχές. Σε ορι­σμένα χωριά της Ρόδου ήταν έθιμο να επι­σκέ­πτο­νται ομαδικά, σαν μεγάλη παρέα, το βράδυ των Χρι­στου­γέν­νων τα σπίτια όσων γιορ­τά­ζουν με τους οικο­δε­σπό­τες να είναι «υπο­χρε­ω­μέ­νοι» να τους κερά­σουν όλους. Η περιο­δεία της παρέας συνε­χί­ζε­ται μέχρι πρωίας ενώ αν αντέ­χουν ξεκι­νούν και νέο κύκλο επι­σκέ­ψεων σε αυτούς που γιορ­τά­ζουν την επόμενη μέρα (της Πανα­γιάς).

Νίσυρος

Στη Νίσυρο, το βράδυ των Χρι­στου­γέν­νων ο ιερέας τελεί τρι­σά­γιο και κατόπιν προ­σφέ­ρει στους πιστούς «ευλο­γη­μένα» τα οποία μόλις έφταναν στο σπίτι, τα τοπο­θε­τού­σαν στο γιορ­τινό τραπέζι και τα έτρωγαν πρώτα. Στον Αρχάγ­γελο, στη Σάλακο και σε πολλά άλλα από τα χωριά της Ρόδου, το «Χρι­στό­ψωμο» είναι το πρό­σφορο που πάνε στον παπά τα Χρι­στού­γεννα. Το γιορ­τινό τραπέζι των Χρι­στου­γέν­νων στρώ­νε­ται από το βράδυ της παρα­μο­νής. Στο κέντρο τοπο­θε­τεί­ται το χρι­στό­ψωμο και δίπλα το μέλι με πολλούς ξηρούς καρπούς.

Κάλυ­μνος

Στο νησί της Καλύ­μνου τα παλαιό­τερα χρόνια ήταν απόλυτα απα­ραί­τητο όλοι οι κάτοι­κοι του νησιού να παρευ­ρί­σκο­νται στη λει­τουρ­γία των Χρι­στου­γέν­νων. Υπάλ­λη­λος της Δημαρ­χίας που άναβε τα φανα­ρά­κια στους δρόμους, έπρεπε να κτυ­πή­σει όλες τις πόρτες των σπιτιών και να ξυπνή­σει όλους τους νησιώ­τες για να πάνε στην εκκλη­σία.

Το παρα­δο­σιακό χρι­στου­γεν­νιά­τικο τραπέζι στην Κάλυμνο περιέ­χει κόκορα ή χοιρινό με πράσο ή την καθιε­ρω­μένη πλέον σ’ όλη την Ελλάδα γεμιστή γαλο­πούλα. Το πρωί των Χρι­στου­γέν­νων όταν επι­στρέ­φουν από την εκκλη­σία πίνουν το ζωμό από τον πετεινό ή τρώνε σούπα που γίνεται με το ζωμό αυτό.

Σύμη

Από τις 15 Νοεμ­βρίου που ξεκινά το σαρα­ντα­ή­μερο της νηστείας για τα Χρι­στού­γεννα οι Συμια­κές άρχιζαν να ετοι­μά­ζουν τα σπίτια τους για τις γιορτές. Καθά­ρι­ζαν το εσω­τε­ρικό των σπιτιών τους, τους φούρ­νους που είχαν στην αυλή και τη γει­το­νιά για να είναι καθαρά ώστε να ψήσουν τα κου­λού­ρια και τα γλυκά και για να είναι κάτα­σπρα και πεντα­κά­θαρα τα σοκάκια και τα σκα­λο­πά­τια.

Την ημέρα που εορ­τά­ζει ο Άγιος Σπυ­ρί­δω­νας (12 Δεκεμ­βρίου) έφτια­χναν τους κου­ρα­μπιέ­δες με αλισίβα (στάχτη) και αμύ­γδαλα, πουγκιά γεμιστά με σουσάμι, «πανιε­ρά­κια» (με γέμιση από καρύδια, τα οποία μοιά­ζουν με μικρές ατο­μι­κές τάρτες), μπα­κλαβά, «κοπεγ­χάγη», «σβίγ­γους» και πάστες. Όλα αυτά τα γλυ­κί­σματα προ­ο­ρί­ζο­νταν για το καλάθι που ετοί­μα­ζαν για την πεθερά, για το καθιε­ρω­μένο «πεσκέσι» (δώρο στην πεθερά ως ένδειξη τιμής και εκτί­μη­σης προς το πρόσωπό της), όπως ανα­φέ­ρει η λαο­γρά­φος Ειρήνη Σεμερ­τζάκη. Το καλάθι αυτό κάθε αρρα­βω­νια­σμένη και παντρε­μένη γυναίκα το ετοί­μαζε με φρο­ντίδα και το συνό­δευε στο σπίτι της πεθεράς της. Εκτός από τα γλυκά, που ήταν όμορφα τακτο­ποι­η­μένα και δια­κο­σμη­μένα με ένα κεντητό μαντήλι, σε ένα μεγα­λύ­τερο καλάθι τοπο­θε­τού­σαν κρέας και άλλα φαγώ­σιμα.

Κως

Οι γιορτές απ’ τα Χρι­στού­γεννα ίσαμε των Φώτων ονο­μά­ζο­νται «δωδε­κά­μερα». Την παρα­μονή των Χρι­στου­γέν­νων στα χωριά της Κω ζύμωναν σιτα­ρέ­νιο αλεύρι κι έπλαθαν τα «κου­λού­ρια», τις «κου­λού­ρες» (γιορ­τινά ψωμιά), τα «ξύσματα» (ψωμιά σιτα­ρέ­νια, ζυμω­μένα με ξυσμένη μυζήθρα και μυρω­δικά) καθώς και τα «αφρένα» ή «εφτά­ζυμα» (αρω­μα­τι­σμένα ψωμιά, που το προζύμι τους γίνεται με τον αφρό βρα­σμέ­νων ρεβι­θιών και φύλλων δάφνης). Όλα αυτά τα «Χρι­στό­ψωμα», όπως ανα­φέ­ρει ο συγ­γρα­φέας Βασίλης Χατζη­βα­σι­λείου, τα άλειφαν με κρόκο αυγού και τα πλού­μι­ζαν με το χτένι. Ανήμερα τα Χρι­στού­γεννα στα χωριά της Κω, νέοι και γέροι, γυρί­ζουν παρέες κι επι­σκέ­πτο­νται όλα τα σπίτια του χωριού, για να πουν τα κάλαντα και να ευχη­θούν «τ’ απο­χρό­νου». Το κέρασμα στις επι­σκέ­ψεις αυτές, εκτός απ’ τα γλυ­κί­σματα (κου­ρα­μπιέ­δες και μελο­μα­κά­ρονα) είναι το μαύρο κώτικο κρασί και μεζέδες. Τη γαλο­πούλα ή το «πασκά­τικο», δηλ. το γου­ρου­νό­πουλο, συνή­θι­ζαν να τα σφάζουν, σύμφωνα με το έθιμο, την παρα­μονή της μεγάλης γιορτής. Λεγόταν πασκά­τικο, γιατί τα Χρι­στού­γεννα οι αγρότες της Κω ήθελαν να τα ονο­μά­ζουν Πάσχα (επειδή έτρωγαν το κρέας μετά από σαράντα μέρες νηστείας) ξεχω­ρί­ζο­ντάς τα απ’ τη Λαμπρή, την ημέρα εορ­τα­σμού της Ανά­στα­σης του Χριστού.

Οι σαρ­μου­σά­δες είναι ένα παρα­δο­σιακό γλυκό της Κεφάλου της Κω, παρό­μοιο με τον μπα­κλαβά. Γίνεται με χει­ρο­ποί­ητο φύλλο, και σουσάμι, από όπου και πήρε το όνομά του (μπορούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν επίσης αμύ­γδαλα και καρύδια), καρυ­κεύ­ματα (κανέλα, γαρύ­φαλλα) και το τυλί­γουν σε ρολό και αφού το τηγα­νί­σουν το περι­χύ­νουν με σιρόπι από μέλι.

Αστυ­πά­λαια

Στην Αστυ­πά­λαια, τα Χρι­στού­γεννα, υπήρχε το έθιμο να κρεμούν το κατω­σά­γωνο ενός χοίρου στη καπνο­δόχο του τζακιού για να γλι­τώ­σουν από τους καλι­κάν­τζα­ρους.

Την παρα­μονή επίσης των Χρι­στου­γέν­νων, οι νοι­κο­κυ­ρές της Αστυ­πά­λαιας, ζυμώ­νουν το «χρι­στό­ψωμο» με ένα καρύδι στη μέση για καλή τύχη.