Η παγκόσμια ιστορία των διακοπών

Οι δια­κο­πές ως «μπάνια του λαού» δεν ήταν πάντοτε επι­δο­τού­μενο προ­νό­μιο και οι CEO δεν έπαιρ­ναν πάντα τα βουνά για σκι, αυτο­συ­γκέ­ντρωση ή για να βρουν τα σωστά τσάκρα για την ηρεμία τους. Οι δια­κο­πές –λυπάμαι σύντρο­φοι– είναι προϊόν του στυγνού καπι­τα­λι­σμού. Μέχρι να μαζέ­ψουν οι Βρε­τα­νοί στις πόλεις κάθε πικρα­μένο για το καλό της Βιο­μη­χα­νι­κής Επα­νά­στα­σης, οι απλοί άνθρω­ποι γεν­νιού­νταν και πέθαι­ναν στο ίδιο σημείο. Αντε στον ίδιο τόπο, για να δώσουμε μια πιο ευρεία –χιλιο­με­τρι­κώς– διά­σταση της ζωής τους. Ή, απλώς μετα­νά­στευαν κάνο­ντας το «μονα­δι­κόν της ζωής τους ταξεί­διον».

Κατ’ αρχάς, μέχρι να φτά­σουμε στους όρους «τουρισμός-διακοπές», πρέπει να επι­ση­μά­νουμε ότι εξο­χι­κές κατοι­κίες ανα­φέ­ρο­νται ήδη στη μινωική εποχή, οι αρχαίοι Ρωμαίοι έκαναν τον δια­χω­ρι­σμό μεταξύ αστικής και εξο­χι­κής κατοι­κίας και, πολύ αργό­τερα, ο Βοκά­κιος ανα­φέ­ρει στο «Δεκα­ή­μερο» ότι κάποιοι σώθηκαν την εποχή της πανού­κλας τον 14ο αι., κατα­φεύ­γο­ντας σε εξο­χι­κές κατοι­κίες. Περιττό να πούμε ποιοι. Είπαμε, οι δια­κο­πές των πολλών οφεί­λο­νται στον καπι­τα­λι­σμό. Μέχρι τον ύστερο Μεσαί­ωνα, οι θρη­σκείες επίσης απο­τε­λού­σαν έναυσμα, κατ’ εξαί­ρε­σιν ατα­ξι­κής, μετα­κί­νη­σης. Ο Χρι­στια­νι­σμός, ο Βου­δι­σμός και το Ισλάμ είχαν παρα­δό­σεις προ­σκυ­νή­μα­τος που έδωσαν και κλασικά λογο­τε­χνικά έργα όπως είναι οι «Ιστο­ρίες του Καντέρ­μπερι» του Τζέφρι Τσόσερ, όπου μια ομάδα από τριάντα περίπου άντρες και γυναί­κες, για να απα­λύ­νει τη μονο­το­νία και την πλήξη της οδοι­πο­ρίας, λέει ιστο­ρίες μεταξύ τους, συγκρο­τώ­ντας ένα πανό­ραμα των συν­θη­κών της ζωής κατά τον 14ο αι. στην Αγγλία (στα ελλη­νικά από τις εκδό­σεις Μελάνι).

Οι πιο φτωχοί ταξί­δευαν με τα πόδια και έκαναν διά­φο­ρες δου­λειές, κυρίως αγρο­τι­κές, στο ενδιά­μεσο μέχρι και προ­κει­μέ­νου να φτάσουν στον ιερό προ­ο­ρι­σμό. Στο ταξίδι της επι­στρο­φής, πού­λα­γαν και κανένα κομ­μα­τάκι ιερού οστού ή υφά­σμα­τος ή ό,τι να ’ναι, σε άνδρες και γυναί­κες ανώ­τε­ρων τάξεων για να σωθεί η ψυχή αλλήλων. Ακριβώς όπως ο Τολστόι περι­γρά­φει, στο «Πόλεμος και Ειρήνη», την αδελφή του πρί­γκιπα Αντρέι, πρι­γκί­πισσα Μάρια, να φιλεύει τα χρειώδη της δια­δρο­μής και να κατευο­δώ­νει τους προ­σκυ­νη­τές που της αφήνουν ένα κομ­μα­τάκι φυλα­χτού από τους Αγιους Τόπους. Οι pilgrims, οι θρη­σκευ­τι­κοί προ­σκυ­νη­τές με την κυριο­λε­κτική και όχι τη μετα­φο­ρική έννοια ενός «εσω­τε­ρι­κού» ταξι­διού για τη σωτηρία της ψυχής και τη διεύ­ρυνση του πνεύ­μα­τος, δυστυ­χώς, δεν έχουν εξα­λει­φθεί μέχρι σήμερα.

Από τα μέσα, περίπου, του 17ου αι., η χρυσή νεολαία από τη Βρε­τα­νία υπό­κει­ται σε μια προ­νο­μιούχο μαθη­τεία που επι­κε­ντρώ­νε­ται στην ιδέα του ταξι­διού χάριν περιερ­γείας και μάθησης. Υπό το φως των ιδεών και της θεωρίας των Αγγλων εμπει­ρι­στών (υπε­ρα­πλου­στευ­μένα στο παρόν: ο νους του ανθρώ­που είναι «τάμπουλα ράζα» και, για να δημιουρ­γη­θούν ως προϊόν του οι έννοιες και μετά η γνώση και ο εσω­τε­ρι­κός κόσμος, απαι­τού­νται οι αισθή­σεις και τα εξω­τε­ρικά ερε­θί­σματα), ανοί­γε­ται πεδίον δόξης λαμπρόν στους νέους της βρε­τα­νι­κής αρι­στο­κρα­τίας και…ξεκι­νάει ο του­ρι­σμός.

Προ­κει­μέ­νου να εκτε­θούν στα «φυσικά ερε­θί­σματα», ταξι­δεύ­ουν στην Ευρώπη κάνο­ντας αυτό που ονο­μά­στηκε: The Grand Tour (Η Μεγάλη Περιο­δεία). Στους δρόμους της Γηραιάς Ηπείρου δεν ήταν μόνοι. Εκτός από το απα­ραί­τητο υπη­ρε­τικό προ­σω­πικό, γόνοι ευκα­τά­στα­των οικο­γε­νειών από χώρες όπως η Δανία, η Γαλλία, η Γερ­μα­νία, οι Κάτω χώρες, η Πολωνία, η Σουηδία, ολο­κλή­ρω­ναν την εκπαί­δευσή τους με τον ίδιο ακριβό τρόπο.

Το δρο­μο­λό­γιο είχε αμέ­τρη­τες παραλ­λα­γές αλλά το Παρίσι και η Ρώμη ήταν εκ των ων ουκ άνευ προ­ο­ρι­σμοί. Γαλλικά, χορός, μόδα, συμπε­ρι­φορά και τρόποι της γαλ­λι­κής υψηλής κοι­νω­νίας σμί­λευαν το «φαί­νε­σθαι» των νεαρών προ­ε­τοι­μά­ζο­ντάς τους για τις ηγε­τι­κές θέσεις στη χώρα τους, στην κυβέρ­νηση ή τη διπλω­μα­τία. Φλω­ρε­ντία, Βενετία, Ρώμη παρεί­χαν τον καμβά μελέτης της ζωγρα­φι­κής, της γλυ­πτι­κής και της αρχι­τε­κτο­νι­κής της μεσαιω­νι­κής, ανα­γεν­νη­σια­κής και μπαρόκ εποχής σε ένα ταξίδι γνω­ρι­μίας με τις ρίζες του δυτικού πολι­τι­σμού.

Ενα Grand Tour μπο­ρούσε να διαρ­κέ­σει από μήνες έως και χρόνια. Στην επι­στροφή, κιβώτια με βιβλία, έργα τέχνης, επι­στη­μο­νικά όργανα μαζί με μερικά πορ­τρέτα του grand tourist, ζωγρα­φι­σμένα σε περι­βάλ­λο­ντα απο­δει­κνύ­ο­ντας του ταξι­διού το αληθές, θα επι­ση­μο­ποιού­σαν την ολο­κλή­ρωση της μαθη­τείας και της επερ­χό­με­νης κοι­νω­νι­κής απο­στο­λής. Μόνο στις αρχές του 20ού αιώνα θα άρχιζαν να προ­στί­θε­νται στους προ­ο­ρι­σμούς τα πολύ θερμά μέρη της Μεσο­γείου. Οπως σημειώ­νει ο Χόμπ­σμπα­ουμ: «Το να πηγαί­νει κανείς στη Μεσό­γειο καλο­και­ριά­τικα, χωρίς να ψάχνει για καλ­λι­τε­χνικά και αρχι­τε­κτο­νικά μνημεία, το θεω­ρού­σαν τρέλα ώς τις πρώτες δεκα­ε­τίες του 20ού αιώνα, ο οποίος έφερε τη λατρεία του ήλιου και του μαυ­ρι­σμέ­νου δέρ­μα­τος».

Ταξίδια ανα­ψυ­χής

Αμοργός, Φωτ. ΧΑΡΗΣ ΒΑΝ ΦΕΡΣΕΝΤΑΑΛ

Φυσικά, όπως και το Grand Tour, οι δια­κο­πές που όλοι αγαπάμε είναι βρε­τα­νικό προϊόν. Μέχρι τα μέσα του 19ου αι. ο όρος «δια­κο­πές» περιέ­γραφε την παύση των δικα­στι­κών δια­δι­κα­σιών και των πανε­πι­στη­μίων. Αλλά η Βιο­μη­χα­νική Επα­νά­σταση υπέ­δειξε, μεταξύ πολλών άλλων, την ανάγκη του ελεύ­θε­ρου χρόνου. Πρώτοι οι ιδιο­κτή­τες εργο­στα­σίων, οι έμποροι –οι εκπρό­σω­ποι δηλαδή της νέας μεσαίας αστικής τάξης– άρχισαν να απο­λαμ­βά­νουν ταξίδια ανα­ψυ­χής και η βρε­τα­νική κατα­γωγή της ανα­δυό­με­νης βιο­μη­χα­νίας δια­κο­πών, αντι­κα­το­πτρί­ζε­ται σε ονόματα τόπων και ξενο­δο­χείων.

Η Προ­με­νάντ ντεζ Ανγκλέ στη Νίκαια, ονόματα ξενο­δο­χείων όπως Hotel Bristol, Hotel Carlton, Hotel Majestic που στην αρχή δημιουρ­γή­θη­καν στη Γαλλική Ριβιέρα και σε λου­τρο­πό­λεις της ηπει­ρω­τι­κής Ευρώπης, στην Οστάνδη, στο Μπάντεν Μπάντεν, στο Κάρλ­σμπαντ, υπο­δει­κνύ­ουν την κυριαρ­χία των Αγγλων πελατών και παρότι ανήκουν πλέον σε πολυ­ε­θνι­κές αλυ­σί­δες, απο­πνέ­ουν ακόμη μια αύρα αίγλης ή, έστω, γοη­τευ­τι­κής παρακ­μής.

Δια­φη­μι­στική αφίσα της Pan American από τη δεκα­ε­τία του ’50 για δια­κο­πές στα νησιά του Νοτίου Ειρη­νι­κού.

Η ανά­πτυξη των σιδη­ρο­δρό­μων, κυρίως από το 1840 και μετά, σημα­το­δο­τεί και την εμφά­νιση του μαζικού του­ρι­σμού. Πατέρας του είδους ο –τι άλλο;– Βρε­τα­νός Τόμας Κουκ. Εμπνε­ό­με­νος από το, ταχύ­τατα ανα­πτυσ­σό­μενο, σιδη­ρο­δρο­μικό δίκτυο συνά­πτει συμ­φω­νία με την εται­ρεία σιδη­ρο­δρό­μων Midland Counties και αρχίζει να αγο­ρά­ζει συγκε­κρι­μένο αλλά μεγάλο αριθμό εισι­τη­ρίων σε χαμη­λό­τερη τιμή από αυτήν που μπο­ρούσε να βρει κάποιος εάν ήθελε να ταξι­δέ­ψει μόνος του. Η πρώτη εφαρ­μογή αυτής της, κοινά δια­δε­δο­μέ­νης πλέον πρα­κτι­κής, γίνεται στις 5 Ιουλίου του 1841 για τη μετα­φορά μιας ομάδας υπο­στη­ρι­κτών του κινή­μα­τος των αντιαλ­κο­ο­λι­στών (temperance-υπεύθυνων και για την ποτο­α­πα­γό­ρευση αργό­τερα στις ΗΠΑ) στο Λάφ­μπορο, έντεκα μίλια από το Λέστερ, την πόλη όπου είχε γεν­νη­θεί και δρα­στη­ριο­ποιείτο ο Κουκ. Κόστος για τον επιβάτη: ένα σελίνι για εισι­τή­ριο μετ’ επι­στρο­φής. Λίγο αργό­τερα, θα προ­σέ­θετε στις προ­σφο­ρές διαμονή και ημι­δια­τροφή. Μονο­ή­με­ρες εκδρο­μές, ολι­γο­ή­μερα ταξίδια στο Λίβερ­πουλ, μικρός γύρος της Σκωτίας. Οι δια­κο­πές των φτωχών είναι πλέον γεγονός.

Το 1851 διορ­γα­νώ­νε­ται η πρώτη μεγάλη οργα­νω­μένη «εκδρομή» για 150.000 Βρε­τα­νούς, με την ευκαι­ρία της Μεγάλης Διε­θνούς Βιο­μη­χα­νι­κής Εκθεσης στο Λονδίνο και τέσσερα χρόνια αργό­τερα, το 1855, ο Τόμας Κουκ, θα διορ­γα­νώ­σει την πρώτη μαζική εκδρομή στο εξω­τε­ρικό με αφορμή τη Διεθνή Εκθεση στο Παρίσι, αφού πριν, οι συμ­με­τέ­χο­ντες εκδρο­μείς, επι­σκε­φθούν το Βέλγιο, τη Γερ­μα­νία και μέρη της Γαλλίας.

Τον επόμενο χρόνο θα ξεκι­νή­σει «Ο Γύρος της Ευρώπης». Μαζί τους έχουν και τον Ταξι­διω­τικό Οδηγό της εται­ρείας Tomas Cook & Son ο οποίος –αντί­θετα από τους προη­γού­με­νους ή ακόμα περισ­σό­τερο κι από τον ήδη θεω­ρού­μενο «απλου­στευ­μένο» του­ρι­στικό οδηγό του John Murray–, απευ­θύ­νε­ται σε ένα «πιο ευρύ, λιγό­τερο σοφι­στικέ, απλό κοινό της μεσαίας τάξης». Το Grand Tour των πλη­βείων είναι πλέον, και αυτό, γεγονός.

Οι επί­γο­νοι

Λουό­με­νοι σε γαλλική παραλία από πίνακα του Ντεγκά.

Το ταξι­διω­τικό σύστημα interail που ξεκί­νησε το 1972 δίνο­ντας την ευκαι­ρία σε νέους της Ευρώπης κάτω των 21 ετών και λίγο μετά στους κάτω των 23 ετών, να ταξι­δέ­ψουν οικο­νο­μικά σιδη­ρο­δρο­μι­κώς σε όλη τη Γηραιά Ηπειρο, ευνο­ή­τως, έλκει την κατα­γωγή του από το Grand Tour των νεαρών αρι­στο­κρα­τών συνα­ντώ­ντας το eurail που, από το 1957, έδινε την ευκαι­ρία σε μη Ευρω­παί­ους να επι­σκε­φθούν τους τόπους μας. Μόλις το 1998 θα επε­κτει­νό­ταν σε όλες τις ηλικίες και το προ­νό­μιο της «μαθη­τείας» των νέων θα εξε­λισ­σό­ταν στις σύγ­χρο­νες «ανταλ­λα­γές» του ευρω­παϊ­κού προ­γράμ­μα­τος Erasmus.

Αλλά και όλοι οι σημε­ρι­νοί του­ρί­στες ανε­ξαρ­τή­τως ηλικίας, είτε το γνω­ρί­ζουν είτε όχι, κάνουν ταξίδια και δια­δρο­μές, βασι­σμένα στο Grand Tour και επι­σκέ­πτο­νται με φτηνές, πτήσεις πλέον, τα μέρη και τους τόπους που αυτό υπε­δεί­κνυε ως άξια προ­σο­χής, με την πατρό­τητα της «εισι­τη­ρια­κής» μεθόδου να ανήκει βεβαίως στον Τόμας Κουκ.

Πηγή: Καθη­με­ρινή