Το ‘απομακρυσμένο Καστελόριζο’ και η δύναμη της … αδράνειας-Του Αργύρη Αργυριάδη*

Οι δηλώ­σεις Ροζάκη επα­νά­φε­ραν στο προ­σκή­νιο το… «απο­μα­κρυ­σμένο Καστε­λό­ριζο». Δεν γνωρίζω πόσο δόκιμο είναι άτομα που είχαν ή έχουν δημόσιο ρόλο να εκφρά­ζουν προ­σω­πι­κές απόψεις στα μέσα ενη­μέ­ρω­σης, αλλά σε κάθε περί­πτωση κάθε έκφραση γνώμης είναι σεβαστή. Όχι, όμως, άκριτα απο­δε­κτή.

Στην Ελλάδα, τις τελευ­ταίες δεκα­ε­τίες, εμμέ­νουμε να δια­πραγ­μα­τευό­μα­στε… με τον εαυτό μας. Συζη­τάμε διά­φο­ρες πιθανές λύσεις των ελλη­νο­τουρ­κι­κών δια­φο­ρών και με περισσή ευκολία χωρι­ζό­μα­στε σε πατριώ­τες και εθνο­προ­δό­τες. Αντι­θέ­τως, με τη γείτονα χώρα είτε φοβό­μα­στε να συζη­τή­σουμε είτε αδυ­να­τούμε να συμ­φω­νή­σουμε στην ατζέντα των θεμάτων (τούτο βέβαια όχι με απο­κλει­στική δική μας ευθύνη). Ωστόσο, την ίδια ώρα, μάλλον αβα­σά­νι­στα συνο­μο­λο­γούμε συμ­φω­νίες με την Τουρκία με τις οποίες δεσμευό­μα­στε να απέ­χουμε από οποια­δή­ποτε «μονο­μερή ενέρ­γεια» Αυτό συνυ­πο­γρά­ψαμε ως χώρα στο Πρα­κτικό της Βέρνης το 1976 (παρά­γρα­φοι 6 και 7), το ίδιο επα­να­λά­βαμε το 1988 (συμ­φω­νία του Νταβός) και το 1997 (Μαδρίτη). Σε όλες τις ανωτέρω συμ­φω­νίες «τα δύο κράτη, ανα­λάμ­βα­ναν την υπο­χρέ­ωση να απέχουν από μονο­με­ρείς ενέρ­γειες προς αποφυγή παρε­ξη­γή­σεων». Προ­φα­νώς, η μόνη που παρα­δό­θηκε στην πλα­σμα­τική ευμά­ρεια των ανωτέρω συμ­φω­νιών ήταν η Ελλάδα. Αντι­θέ­τως, η Τουρκία με μεθο­δι­κό­τητα, δια­χρο­νικά εγείρει νέα ζητή­ματα και προ­βαί­νει σε μονο­με­ρείς ενέρ­γειες για την αλλαγή του status quo, ιδίως στο Αιγαίο και στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Πιο πρό­σφατο το παρά­δειγμα της Λιβύης, με την οποία η Τουρκία οριο­θέ­τησε ΑΟΖ, «υπερ­πη­δώ­ντας» το σύνολο σχεδόν των ελλη­νι­κών νήσων του νοτιο­α­να­το­λι­κού αιγαίου, ώστε να «απο­κτή­σει γειτ­νί­αση και σύνορα ΑΟΖ» με τη χώρα αυτή.

Συμπέ­ρα­σμα πρώτο: εάν κάτι πρέπει να απο­φα­σί­σουμε όλοι στη χώρα (δεξιοί, κεντρώοι και αρι­στε­ροί) είναι ότι η νωχε­λι­κό­τητα, και οι παρω­πί­δες δεν ωφελούν. Κάθε φορά που δηλώ­νουμε την προ­σή­λωσή μας στην αδρά­νεια («αποφυγή μονο­με­ρών ενερ­γειών») βρι­σκό­μα­στε πίσω από τις εξε­λί­ξεις και τρέ­χουμε να σβή­σουμε τις διπλω­μα­τι­κές φωτιές που ανάβει η γείτονα χώρα (όπως τώρα πράτ­τουμε στην περί­πτωση της Λιβύης).

Συμπέ­ρα­σμα δεύτερο: επειδή επι­ζη­τούμε την ειρήνη και προ­σβλέ­πουμε στη διευ­θέ­τηση των δια­φο­ρών στο πλαίσιο του Διε­θνούς Δικα­στη­ρίου της Χάγης δεν παρα­γνω­ρί­ζουμε σημεία του Διε­θνούς Δικαίου που επι­βάλ­λουν να «εμπλου­τί­σουμε» την επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία μας. Και το Καστε­λό­ριζο είναι η πιο χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση.

Η στρα­τη­γική σημασία του νησιω­τι­κού συμπλέγ­μα­τος του Καστε­λό­ρι­ζου είναι διττή. Πρώτον, διότι βάσει του Δικαίου της Θάλασ­σας όλα τα νησιά έχουν απο­κλει­στική οικο­νο­μική ζώνη. Σύμφωνα με τα άρθρα 55 και 57 της Σύμ­βα­σης των Ηνω­μέ­νων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασ­σας, ως απο­κλει­στική οικο­νο­μική ζώνη (ΑΟΖ) ορί­ζε­ται η πέραν και παρα­κεί­μενη της χωρικής θάλασ­σας περιοχή (συνεπώς αρχίζει μετά την αιγια­λί­τιδα ζώνη) που δεν δύναται να υπερ­βαί­νε­ται τα 200 ναυτικά μίλια (ήτοι 370,4 χιλιό­με­τρα). Εντός της ζώνης αυτής το κράτος δεν ασκεί «απόλυτη κυριαρ­χία» (όπως για παρά­δειγμα εντός των χωρικών υδάτων – «αιγια­λί­τιδα ζώνη»), αλλά η ανωτέρω σύμβαση του απο­μέ­νει εξαι­ρε­τικά κρίσιμα δικαιώ­ματα όπως η εξε­ρεύ­νηση, εκμε­τάλ­λευση, δια­τή­ρηση και δια­χεί­ριση των φυσικών πόρων, ζωντα­νών ή μή, των υπερ­κει­μέ­νων του βυθού της θάλασ­σας υδάτων (λχ δικαιώ­ματα αλιείας), του ίδιου του βυθού της θάλασ­σας και του υπε­δά­φους αυτού, όπως επίσης τη δυνα­τό­τητα παρα­γω­γής ενέρ­γειας από τα ύδατα, τα ρεύματα και τους ανέμους. Τέλος, δίνει το δικαί­ωμα δημιουρ­γίας τεχνη­τών νησιών. Εκ των ανωτέρω γίνεται άμεσα αντι­λη­πτό ότι χάρη στο Καστε­λό­ριζο, η Ελλάδα έχει θέση στην ανα­το­λική μεσό­γειο. Μια θέση με άμεσα γεω­πο­λι­τικά, αλλά και δυνη­τικά οικο­νο­μικά οφέλη. Συνεπώς, το Καστε­λό­ριζο δεν είναι μόνον η γεω­γρα­φική, αλλά και η ιστο­ρική συνέ­χεια της Ελλάδας στην περιοχή.

Δεύ­τε­ρον, χάρη στο νησιω­τικό σύμπλεγμα του Καστε­λό­ρι­ζου και ιδίως χάρη στη νήσο Στρογ­γύλη (το νοτιο­α­να­το­λι­κό­τερο σημείο της χώρας), η Ελλάδα δύναται να έχει κοινά σύνορα ΑΟΖ με την Κύπρο. Με βάση της αρχή της ίσης από­στα­σης (μέθοδος μέσης γραμμής) προ­κύ­πτουν θαλάσ­σια σύνορα Ελλάδας – Κύπρου μήκους 24 ναυ­τι­κών μιλίων. Χωρίς την επί­δραση της Στρογ­γύ­λης δεν έχουμε κοινά σύνορα ΑΟΖ με την Κύπρο, περιο­ρί­ζο­νται δρα­στικά τα σύνορα Ελλάδας – Αιγύ­πτου και δημιουρ­γού­νται σύνορα Τουρ­κίας – Αιγύ­πτου κάτι που ουδόλως εξυ­πη­ρε­τεί τα γεω­στρα­τη­γικά συμ­φέ­ρο­ντα της Ελλάδας και της Κύπρου. Σημειω­τέον ότι στο πλαίσιο της δια­χρο­νι­κής νωχε­λι­κό­τη­τας στην εξω­τε­ρική πολι­τική (με μονα­δική χρυσή εξαί­ρεση την επιτυχή ευόδωση της προ­σπά­θειας ένταξης της Κύπρου στην Ευρω­παϊκή Ένωση, μολο­νότι υπήρχε η απειλή του casus belli από την Τουρκία) μέχρι σήμερα η Ελλάδα δεν έχει οριο­θε­τή­σει σύνορα ΑΟΖ με την Κύπρο!

Στο σημείο αυτό πρέπει να επι­ση­μαν­θεί ότι τα νησιά έχουν ΑΟΖ εφόσον κατοι­κού­νται και ανα­πτύσ­σε­ται σε αυτά οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα. Σύμφωνα με την απο­γραφή του 2001 η νήσος Στρογ­γύλη είχε 9 κατοί­κους, ενώ σήμερα βρί­σκο­νται σε αυτό ολι­γά­ριθ­μοι Έλληνες κατα­δρο­μείς. Εκ των ανωτέρω γίνεται αντι­λη­πτό ότι η «δύναμη της αδρά­νειας» της ελλη­νι­κής εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής έχει ως απο­τέ­λε­σμα να χάνουμε και σε νομικό επίπεδο κεκτη­μένα. Ίσως για αυτό να ανα­φέρ­θηκε ο Ροζάκης – κάπως άκομψα είναι η αλήθεια – σε μαξι­μα­λι­σμούς. Πριν φτά­σουμε, όμως, στο σημείο να απο­δε­χθούμε την απουσία επή­ρειας ΑΟΖ στη Στρογ­γύλη θα έπρεπε να δούμε για ποιο λόγο αφή­νουμε το νησί να ερη­μώ­νει. Για ποιο λόγο δεν δίνο­νται ειδικά κίνητρα για ανα­νε­ώ­σι­μες πηγές ενέρ­γειας, του­ρι­στι­κής ή άλλης ανά­πτυ­ξης στην περιοχή;

Ένα ερώτημα που εύλογα δημιουρ­γεί­ται στον υπο­ψια­σμένο ανα­γνώ­στη είναι το εξής: ακόμη και εάν ευθυ­γραμ­μι­στούμε με το «γράμμα του νόμου» και η νήσος Στρογ­γύλη «απο­κτή­σει ζωή» είναι βέβαιο ότι ένα Δικα­στή­ριο θα της δώσει πλήρη επήρεια ΑΟΖ; Τι σημαί­νει η αρχή της «ευθυ­δι­κίας» που επι­κα­λεί­ται η Τουρκία; Υπάρχει τέτοια έννοια στο διεθνές δίκαιο; Προ­φα­νώς και υπάρχει. Η έννοια της «ex aequo et bono» προ­σο­μοιά­ζει στο «κοινό περί δικαίου αίσθημα», στο οποίο πλει­στά­κις ανα­φε­ρό­μα­στε στην καθη­με­ρι­νό­τητά μας. Σε επίπεδο διε­θνούς δικαίου ξεκι­νάει λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τη συν­θε­τό­τητα της ζώσας πραγ­μα­τι­κό­τη­τας. Υπάρ­χουν κράτη με τερά­στια έκταση ή/και ακτο­γραμμή, κράτη σχεδόν χωρίς υφα­λο­κρη­πίδα (από γεω­λο­γική άποψη), νησιά (που επίσης έχουν υφα­λο­κρη­πίδα), ιδιο­μορ­φίες στη δια­μόρ­φωση του βυθού, ανο­μοιο­μορ­φία στο φυσικό πλούτο του υπε­δά­φους των θαλασ­σίων περιο­χών, ιστο­ρικά δικαιώ­ματα, κ.ο.κ. Με λίγα λόγια η Τουρκία λέει «δεν είναι «δίκαιο» να με απο­μο­νώ­νετε τόσο στο Αιγαίο όσο και στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, καθώς έχω και εγώ μεγάλη ακτο­γραμμή».

Ωστόσο, στην περί­πτωση της αρχής της ευθυ­δι­κίας ανα­με­τρά­ται μια γενική και αόριστη έννοια (πλεί­στες τέτοιες υπάρ­χουν στο δίκαιο, προϊόν της ανθρώ­πι­νης αδυ­να­μίας να προ­κα­θο­ρί­ζει τα μελ­λού­μενα) με συγκε­κρι­μέ­νες δια­τά­ξεις (λχ το άρθρο 121 παρ. 2 της Σύμ­βα­σης για το Δίκαιο της θάλασ­σας που ρητά ορίζει ότι όλα τα νησιά δια­θέ­τουν ΑΟΖ και ότι η τελευ­ταία καθο­ρί­ζε­ται τόσο στα νησιά όσο και στις ηπει­ρω­τι­κές περιο­χές με τον ίδιο ακριβώς τρόπο).

Ένα Δικα­στή­ριο θα δικαιώ­σει, άραγε, τις Τουρ­κι­κές θέσεις περί «ευθυ­δι­κίας»; Εάν είχαν τέτοια βεβαιό­τητα οι Τούρκοι θα ζητού­σαν ήδη να προ­σφύ­γουμε από κοινού (άλλωστε η Ελλάδα το ζήτησε πλει­στά­κις στο παρελ­θόν) στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης. Εξίσου πιθανό, όμως, είναι το Διεθνές Δικα­στή­ριο να μην δικαιώ­σει το σύνολο των ελλη­νι­κών θέσεων (η πρό­σφατη απόφασή του για την οριο­θέ­τηση ΑΟΖ μεταξύ Ρου­μα­νίας και Ουκρα­νίας ουδόλως ικα­νο­ποιεί τις Ελλη­νι­κές θέσεις). Πιθα­νό­τατα να κινηθεί στο πλαίσιο της «αρχής ίσης από­στα­σης ειδικών περι­στά­σεων». Λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τα ανωτέρω, η Ελλάδα θα έπρεπε ήδη να αφήσει τη συνήθη διπλω­μα­τική ραστώνη και να αρχίσει να προ­ε­τοι­μά­ζε­ται για αυτό το ενδε­χό­μενο. Πρω­τί­στως, θα πρέπει να θωρα­κί­σει νομικά την επί­κληση επή­ρειας ΑΟΖ στη νήσο Στρογ­γύλη. Ο μαξι­μα­λι­σμός, ως έναρξη δια­πραγ­μά­τευ­σης θα πρέπει να εδρά­ζε­ται σε στέρεα νομικά επι­χει­ρή­ματα που επι­βε­βαιώ­νο­νται από την πραγ­μα­τι­κό­τητα. Ειδάλ­λως είναι απλώς ευχο­λό­για και κυνη­γάμε χίμαι­ρες. Και το τελευ­ταίο, το πλη­ρώ­σαμε αρκετές φορές σε τούτη τη χώρα…

* Δικη­γό­ρου Παρ’ Αρείω Πάγω – Δια­πι­στευ­μέ­νου Δια­με­σο­λα­βητή www.alf.gr