“Ο Κορωναϊός, οι Πειρατές των Κόπιραϊτς και το Πολίτικαλ Κορρέκσιον”

Αχ…κορο­ναϊός. Ο υπέρ­τα­τος φίλος κάθε σινεφίλ, βιβλιο­φά­γου και σει­ρά­κια ανά τον κόσμο. Τις δύσκο­λες για πολλούς συμπο­λί­τες μας ώρες λοιπόν, ένα μεγάλο ποσοστό των απο­μο­νω­μέ­νων στα σπίτια (συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου και εμού φυσικά) απ’ ό,τι φαί­νε­ται αξιο­ποιεί ένα σημα­ντικό κομμάτι του χρόνου του σ’ ό,τι τέλος πάντων καλεί­ται σύγ­χρο­νος τρόπος ψυχα­γω­γίας βρε αδερφέ. Σ’ αυτό το άρθρο θα προ­τι­μήσω να μην επε­κταθώ τόσο στην φιλα­να­γνω­σία βέβαια (αξίζει ένα δικό της ξεχω­ρι­στό άρθρο άλλωστε, τώρα που έχει πάρει και τα πάνω της), αλλά να επι­κε­ντρωθώ κυρίως στα πιο εμμο­νικά με τα κόπι­ραϊτς μέσα ψυχα­γω­γίας, όπως είναι τα βίντεο, τα τρα­γού­δια, οι ταινίες και οι σειρές.

Κατά τον 20ο αιώνα η ανθρω­πό­τητα βίωσε μια τερά­στια επέ­κταση στην γκάμα των δυνα­το­τή­των ψυχα­γω­γίας της. Από το θέατρο, προ­χω­ρή­σαμε στον κινη­μα­το­γράφο, από τον κινη­μα­το­γράφο στην τηλε­ό­ραση, και από την τηλε­ό­ραση στο δια­δί­κτυο, με την ευρύ­τερη έννοια του. Και κάπου εδώ μπαί­νουν στο παι­χνίδι και οι δύο λέξεις κλειδιά αυτού του άρθρου. Η λογο­κρι­σία και η πει­ρα­τεία.

Καθ’ όλη τη διάρ­κεια του προη­γού­με­νου αιώνα, παράλ­ληλα με την άνθιση των μέσων ψυχα­γω­γίας, άνθισαν και η τρόποι ελέγχου των μέσων ψυχα­γω­γίας. Σαφώς οι έννοιες της λογο­κρι­σίας και του λογο­κριτή χρο­νο­λο­γού­νται ήδη από την αρχαία Ρώμη, ωστόσο δεν ήταν παρά μόλις τον 19ο αιώνα όταν απέ­κτη­σαν την στενή σημασία που σήμερα δια­θέ­τουν, πρώτα στην Αγγλική, και κατ’ επέ­κταση εννοιο­λο­γικά και στις υπό­λοι­πες γλώσσες της Ευρώπης. Από την έναρξη δε του 20ου αιώνα, η ανάγκη για έλεγχο των ερε­θι­σμά­των που λάμ­βα­ναν οι πολίτες, έγιναν ζωτικής σημα­σίας για τις απο­λυ­ταρ­χίες που θα προ­έ­κυ­πταν. Τα έντυπα μέσα ήταν προ­φα­νώς τα πρώτα που βρέ­θη­καν βορρά στα πενάκια των λογο­κρι­τών, ωστόσο καθώς η τεχνο­λο­γία προ­ό­δευε, τα μέσα εξε­λί­χθη­καν και η υπόθεση του ελέγχου και της προ­πα­γάν­δας έγινε πιο σύνθετη. Το σινεμά και το ραδιό­φωνο απο­τέ­λε­σαν για παρά­δειγμα τον ακρο­γω­νιαίο λίθο της ναζι­στι­κής Γερ­μα­νίας ως γνωστόν, αφού τόσο ο Γκέ­μπελς, όσο και ο Χίτλερ, ανα­γνώ­ρι­σαν αμέσως τη δύναμη των νέων αυτών μέσων στις μάζες. Από την δεκα­ε­τία του ’60 και την άνοδο της τηλε­ό­ρα­σης, ο έλεγχος επε­κτά­θηκε και εκεί φυσικά. Αργό­τερα, από την δεκα­ε­τία του ’90 τέθηκαν τα πρώτα όρια και στο ίντερ­νετ.

«Την μουσική σκο­τώ­νει η πει­ρα­τεία!». Και κάπως έτσι βρε­θή­καμε στον 21ο αιώνα. Στον 21ο αιώνα όπου οι φιλε­λεύ­θε­ρες κυβερ­νή­σεις του δυτικού κόσμου, προ­κει­μέ­νου να απο­στα­σιο­ποι­η­θούν από την ρετσι­νιά της λογο­κρι­σίας, αρκέ­στη­καν σε φτηνά σπο­τά­κια στην τιβί και σε επι­φα­νεια­κές επι­θέ­σεις στους ιδιο­κτή­τες των παρά­νο­μων σάιτ για να κατα­πο­λε­μή­σουν τον νέο εχθρό. Την πει­ρα­τεία. Μουσική και ταινίες βρέ­θη­καν ξαφνικά να δια­νέ­μο­νται δωρεάν για ντά­ουν­λο­ου­ντινγκ στο ίντερ­νετ. Η κατά­σταση για τους δημιουρ­γούς, τις εται­ρίες παρα­γω­γής και τις εται­ρίες δια­νο­μής, είχε αρχίσει να βγαίνει εκτός ελέγχου. Ο κόσμος επέλεγε την εύκολη λύση των πει­ρα­τι­κών σάιτ, αντί να ξοδεύει χρήματα για σιντί και εισι­τή­ρια σινεμά. Γιατί όμως συνέ­βαινε κάτι τέτοιο;

Οι λόγοι ήτανε πολλοί. Όμως οι δύο κυριό­τε­ροι, κι εκείνοι από τους οποίους σαφώς πήγαζαν και όλοι οι υπό­λοι­ποι, ήταν η ευκολία και η οικο­νο­μία. Ο κόσμος απέ­κτησε πιο εύκολη και άμεση ψυχα­γω­γία από την άνεση του καπι­τα­λι­στι­κού του καναπέ. Μεγάλο δέλεαρ πράγ­ματι, αν και δεν θα έπιανε και πολλά, αν δεν συν­δυα­ζό­ταν αρμο­νικά με τον τίτλο ‘‘εντελώς δωρεάν’’. Μπορεί ο ήχος και η εικόνα πολλές φορές να μην ήτανε στην καλύ­τερη κατά­σταση, το κατέ­βα­σμα να ήταν αργό και το λάπτοπ να κιν­δύ­νευε να τα φτύσει από τους ιούς που συνό­δευαν τα τρα­γού­δια ή την ταινία, ωστόσο η έλλειψη ουσια­στι­κής ενσυ­ναί­σθη­σης απέ­να­ντι στους καλ­λι­τέ­χνες των οποίων τα έργα ο κόσμος απο­λάμ­βανε, αλλά και ένα σημα­ντικό κενό της αγοράς, ελά­χι­στους απέ­τρε­παν από το να αξιο­ποι­ή­σουν το φαι­νό­μενο της πει­ρα­τείας. Ποιο ήταν το κενό αυτό; Ο κόσμος είχε αρχίσει να ψηφιο­ποιεί­ται ολό­κλη­ρος και η βιο­μη­χα­νία της ψυχα­γω­γίας καθυ­στέ­ρησε σημα­ντικά να το κατα­λά­βει. Ο κόσμος ποτέ πια δεν θα ήταν ο ίδιος. Η εμπει­ρία της ψυχα­γω­γίας πλέον θα έπρεπε να είναι πιο εξα­το­μι­κευ­μένη και δια­θέ­σιμη ανά πάσα στιγμή. Τα DVD και τα CD απο­δεί­χθη­καν ασύμ­φορα κατά την δεκα­ε­τία του ’00, και κάπως έτσι, με την έλευση της περα­σμέ­νης δεκα­ε­τίας, ένας νέος τρόπος δια­νο­μής εισέ­βαλε στις ζωές μας.

Οι στρί­μινγκ υπη­ρε­σίες υπήρξαν δια­δε­δο­μέ­νες στην αμε­ρι­κα­νική ήπειρο ήδη από την δεκα­ε­τία του ’80, ωστόσο παγκο­σμίως γνωστές άρχισαν να γίνο­νται περίπου πριν από 10 χρόνια. Και ξαφνικά, η λύση είχε βρεθεί. Το Netflix εξε­λί­χθηκε αστρα­πιαία σε ένα κολοσσό ψυχα­γω­γίας, ενώ παράλ­ληλα το HBO, το Hulu, το Disney+ και πολλές ακόμα πλατ­φόρ­μες, ακο­λού­θη­σαν το παρά­δειγμα του. Οι σειρές και οι ταινίες που τόσο ανάγκη είχαν οι κατα­να­λω­τές άρχισαν με ελά­χι­στες χρε­ώ­σεις να γίνο­νται δια­θέ­σι­μες αξιό­πι­στα και σε άριστη ποιό­τητα. Παράλ­ληλα στην μουσική, το Spotify και το iTunes πρό­σφε­ραν απλό­χερα στα πλήθη την μουσική που ζητού­σαν για κατέ­βα­σμα, με ένα μικρό αντί­τιμο φυσικά, ταράσ­σο­ντας την παντο­δυ­να­μία του You Τube. Όλα καλά δηλαδή σαν να λέμε (sic).

Από τη μια η πει­ρα­τεία σε καμία περί­πτωση δεν έχει στα­μα­τή­σει και ούτε πρό­κει­ται στο άμεσο μέλλον, όσες φορές κι αν δοκι­μά­σουν να την χτυ­πή­σουν. Και από την άλλη, τι γίνεται με ό,τι δεν ανήκει ή δεν εγκρί­νε­ται από τις πλατ­φόρ­μες μαζικής ψυχα­γω­γίας; Ή ακόμα χει­ρό­τερα, τι γίνεται με ό,τι δεν επι­τρέ­πει να ανέβει ο αλγό­ριθ­μος του You Tube; Τι γίνεται με όσα βίντεο πέφτουν εξαι­τίας ενο­χλη­τι­κού περιε­χο­μέ­νου, ή περιε­χο­μέ­νου το οποίο είτε παρα­βιά­ζει όντως, είτε υπο­τί­θε­ται ότι παρα­βιά­ζει τα πνευ­μα­τικά δικαιώ­ματα άλλων δημιουρ­γών. Το Άρθρο 13 της ΕΕ βρί­σκε­ται σε ισχύ και είναι λες και αντί να περιο­ρί­σει απο­τε­λε­σμα­τικά την κλοπή πνευ­μα­τι­κών δικαιω­μά­των, έχει κατα­φέ­ρει να περιο­ρί­σει την ελευ­θε­ρία της έκφρα­σης στο δια­δί­κτυο και να εξι­δα­νι­κεύ­σει την πει­ρα­τεία. Τα μεγάλα κεφά­λαια στον χώρο της ψυχα­γω­γίας μεγα­λώ­νουν και πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται. Και καθώς οι παρα­δο­σια­κοί παίκτες εξε­λίσ­σο­νται ολοένα, η ελευ­θε­ρία και οι ευκαι­ρίες των νέων δημιουρ­γών μειώ­νο­νται. Με την έλευση του ίντερ­νετ και της παγκο­σμιο­ποί­η­σης, μέσα στα τόσα θετικά που απο­κο­μί­σαμε, δεν διστά­σαμε απ’ ό,τι φαί­νε­ται να θυσιά­σουμε και την δύναμη της ατο­μι­κής πρω­το­βου­λίας στον βωμό των μονο­πω­λίων.

Η λογο­κρι­σία υπάρχει ακόμα υπόγεια, και πάντοτε θα υπάρχει καθώς εδώ τίθεται και ένα επι­πλέον επί­καιρο ζήτημα. Πόσο μεγάλο κομμάτι της ελευ­θε­ρίας μας είμαστε υπεύ­θυ­νοι και δια­τε­θει­μέ­νοι να δώσουμε στο κράτος για να μας εξα­σφα­λί­σει την ασφά­λεια; Και μιας η λογο­κρι­σία και η πει­ρα­τεία, δεν έχουν μεταξύ τους μια σχέση αντί­θε­σης, αλλά μια σχέση αιτίου και απο­τε­λέ­σμα­τος, οι σύγ­χρο­νες λύσεις στα σύγ­χρονα προ­βλή­ματα, περι­μέ­νουν ακόμα να εισα­κου­στούν. Η τέχνη πρέπει να πλη­ρώ­νε­ται για να συνε­χί­ζει να υπάρχει. Ωστόσο η τέχνη είναι από τη φύση της ελεύ­θερη, και δεν έχει κανείς το δικαί­ωμα να απο­κλείει ένα έργο από το κοινό, του­λά­χι­στον αν όλα στην κοι­νω­νία πήγαι­ναν όπως έπρεπε. Κάτι τέτοιο δεν γίνεται. Οι κοι­νω­νι­κές τάσεις που καθο­ρί­ζουν το τι ανε­βαί­νει και τι όχι στον ιστό, προ­κύ­πτουν από τις επι­θυ­μίες της ίδιας της κομπλε­ξι­κής κοι­νω­νίας στην οποία δια­βιούμε. Κατά την εποχή της λεγό­με­νης ‘‘δικτα­το­ρίας των συναισθημάτων’’ και του ‘‘πολί­τι­καλ κορρέκσιον’’ λοιπόν, τι τελικά μπορεί να δημο­σιευ­τεί στο ευρύ κοινό χωρίς να προ­κα­λέ­σει σάλο και να απο­μα­κρυν­θεί τελικά; Κάθε άτομο έχει πλέον την δύναμη να εκφρά­ζει την γνώμη του και να κρί­νε­ται παγκο­σμίως. Ωστόσο απ’ ό,τι φαί­νε­ται, ο κόσμος δεν έχει αλλάξει διόλου κατ’ ουσίαν, παρά την τεχνο­λο­γική του εξέλιξη. Ό,τι κι αν έχει μεσο­λα­βή­σει το ίδιο απαί­δευτη και συναι­σθη­μα­τικά εύθραυ­στη παρα­μέ­νει μια μερίδα ανθρώ­πων στις ‘‘ανεπτυγμένες’’ μας κοι­νω­νίες (και το τονίζω αυτό, καθώς αρνού­μαι να πιστέψω ότι το δια­δι­κτυακό κύμα αγα­να­κτι­σμέ­νων, μπορεί να απο­τε­λεί κάτι περισ­σό­τερο από μια μερίδα). Αυτοί οι άνθρω­ποι υπήρχαν πάντοτε, ωστόσο τώρα έχουν απο­κτή­σει δύναμη και φωνή. Το ίντερ­νετ απο­τέ­λεσε για αυτούς κατά κάποιον τρόπο μια μάσκα για να μπο­ρέ­σουν να μιλή­σουν και να εκφρά­σουν κάθε αδυ­να­μία που είχαν ανα­πτύ­ξει. Οπότε ανα­κε­φα­λαιώ­νο­ντας, μέχρι στιγμής έχουμε μεγάλα μέσα, μικρούς ανθρώ­πους να τα επη­ρε­ά­ζουν και έναν κορω­ναϊό που μας κράτησε σε εγκλει­σμό με τα βιβλία, το λάπτοπ και τις σκέψεις μας. Έναν εγκλει­σμό, που έχει δείξει το πόσο δύσκολο μας είναι να πει­θαρ­χή­σουμε σε κανόνες, το πόσο ευαί­σθη­τοι είμαστε σε φέικ νιούζ και το πόσο προ­βλη­μα­τικά έχουμε δομήσει την παγκο­σμιο­ποι­η­μένη μας κοι­νω­νία τα τελευ­ταία 20 χρόνια.

Τέλος, αν δεν συμπαθώ κάτι σε πολλά άρθρα, είναι το γεγονός ότι ενώ ανα­λύ­ουν απο­τε­λε­σμα­τικά κάποιον προ­βλη­μα­τι­σμό, δεν κατα­λή­γουν σε σαφείς λύσεις. Οπότε, έχοντας αρα­διά­σει όλο μου τον προ­βλη­μα­τι­σμό πάνω σ’ αυτό το άρθρο, ευκαι­ρία να δια­τυ­πώσω και τις λύσεις που βλέπω εγώ. 1)Ενδυ­νά­μωση των απλών καθη­με­ρι­νών ανθρώ­πων, από νωρίς. Ένταξη στο εκπαι­δευ­τικό σύστημα ενός μαθή­μα­τος “Συναι­σθη­μα­τι­κής Αγωγής’’ για την δια­χεί­ριση του εαυτού μας. 2) Το μέτρο του περιο­ρι­σμού της έκφρα­σης συγκε­κρι­μέ­νων χρηστών από τα μέσα κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης να επι­βάλ­λε­ται απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τερα, μέσω της εγκα­θί­δρυ­σης ενός νέου συμ­βο­λαίου κυβερ­νο­συ­μπε­ρι­φο­ράς, το οποίο θα λαμ­βά­νει υπόψιν βέβαια τους προ­βλη­μα­τι­σμούς αυτού του άρθρου. 3)Καθη­με­ρινή περι­συλ­λογή και πνευ­μα­τική άσκηση με ωραία ψυχα­γω­γία, ειδικά τώρα που επι­στρέ­ψαμε στην προ­κο­ρο­ναϊού πραγ­μα­τι­κό­τητα μας. Μόνο με δημιουρ­γι­κό­τητα μπορεί να νικήσει κανείς τις αδυ­να­μίες του…

Νίκος Διο­νυ­σά­τος

μέλος του πυρήνα ελεύ­θε­ρης έκφρα­σης νέων Change the World Greece και

πρό­ε­δρος του 15μελούς μαθη­τι­κού συμ­βου­λίου του Μου­σι­κού Σχο­λείου Ρόδου