Η πραγματική ιστορία του θρυλικού εργοστασίου «Ικαρος» της Ρόδου

Πώς ξεκι­νή­σατε να συλ­λέ­γετε κερα­μικά; Πώς ξεκι­νή­σατε συγκε­κρι­μένα τη συλλογή του Ικάρου;

Η σχέση και η αγάπη που έχω για τα κερα­μικά είναι πολύ δυνατή. Είναι ένα πάθος για μένα. Ενδια­φέ­ρο­μαι κυρίως για ιταλικά, ισλα­μικά και ελλη­νικά κερα­μικά, χρη­στικά ή/και καλ­λι­τε­χνικά, ιδιαί­τερα γι’ αυτά που ‘έζησαν’ στον ελλη­νικό χώρο. Ο Ίκαρος είναι μια πολύ ενδια­φέ­ρουσα συλλογή, λόγω της ποιό­τη­τας αλλά και της ομορ­φιάς των κερα­μι­κών που δημιούρ­γησε, με την οποία είμαι στενά συν­δε­δε­μέ­νος καθώς η μητέρα μου είναι από την Ρόδο, αλλά και γιατί το πρώτο αντι­κεί­μενο του Ικάρου, ένα μικρό τυρ­κουάζ βάζο, το αγόρασα ο ίδιος πριν από 30 χρόνια λίγο πριν κλείσει το εργο­στά­σιο.

Πέρα από συλ­λέ­κτης, είστε και ο άνθρω­πος ο οποίος έχει γράψει την ιστορία του εργο­στα­σίου του Ικάρου. Πώς προ­έ­κυψε αυτό;

Αυτό που με ώθησε στην έρευνα, ήταν η έλλειψη στοι­χείων και ανα­φο­ρών για τον Ίκαρο. Για τα κερα­μικά της Λίνδου, τα Ιζνίκ, υπάρ­χουν σήμερα σημα­ντικά βιβλία. Αντί­θετα, για τα κερα­μικά του Ικάρου δεν υπήρχε σχεδόν καμία αναφορά. Ξεκί­νησα λοιπόν την έρευνα η οποία κράτησε αρκετά χρόνια… Στάθηκα όμως πολύ τυχερός, γιατί βρήκα αρκετό υλικό. Σε όλη αυτή την πορεία της έρευνας, με την βοήθεια Ροδιτών και εργα­ζο­μέ­νων του εργο­στα­σίου ανα­κα­λύ­φθη­καν πολλά πράγ­ματα και η ιστορία άρχισε να παίρνει μορφή. Ήμουν πλέον βέβαιος ότι έπρεπε να κατα­γρα­φεί και να να γίνει γνωστή σε όλους. Στο βιβλίο που παρου­σιά­στηκε πριν μερι­κούς μήνες από τις εκδό­σεις του Μου­σείου Μπενάκη, υπάρχει η ιστορία της ιτα­λι­κής περιό­δου του εργο­στα­σίου από το 1926 έως και το 1946 καθώς και η ελλη­νική περί­ο­δος από το 1947 έως το 1988.

Στο βιβλίο η ιστορία ξεκινά το 1926 όταν ο καθη­γη­τής Τζοβάνι Τζου­λια­νίνι προ­σκα­λεί κάποιους στενούς φίλους και συνερ­γά­τες για να συζη­τή­σουν την ιδέα της ίδρυσης ενός εργο­στα­σίου με σκοπό την παρα­γωγή καλ­λι­τε­χνι­κών κερα­μι­κών, αντι­γρά­φων των ιζνίκ της Λίνδου. Περι­γρά­φο­νται οι πρώτες δοκιμές και η ίδρυση του εργο­στα­σίου, οι φόρμες και η θεμα­το­λο­γία των κερα­μι­κών, η μετά­βαση στην οδό των Ιπποτών, η δια­δι­κα­σία παρα­γω­γής, οι συνερ­γα­σίες και οι εξα­γω­γές, η περί­ο­δος του 2ου Παγκο­σμίου πολέμου και ο βομ­βαρ­δι­σμός του εργο­στα­σίου. Επίσης η εξαγορά από τον Κων­στα­ντίνο Χατζη­κω­στα­ντή και όλη η ελλη­νική περί­ο­δος μέχρι το δυστύ­χημα του Χατζη­κων­στα­ντή και της συζύγου του.

Κατά την διάρ­κεια της έρευνας κατά­φερα να βρω σημα­ντικά αρχεία, όπως την αρχική αίτηση και το κατα­στα­τικό ίδρυσης, τα πρα­κτικά των γενικών συνε­λεύ­σεων των μετόχων όπου σε ετήσια βάση κατα­γρά­φο­νταν ανα­λυ­τικά οι δρα­στη­ριό­τη­τες της εται­ρείας, τις μετοχές πώλησης της εται­ρείας αλλά και αλλη­λο­γρα­φία του ίδιου του Χατζη­κων­στα­ντή με Τρά­πε­ζες, συνερ­γά­τες και πελάτες στην Ελλάδα και το εξω­τε­ρικό.

Για την κατα­γραφή της ιστο­ρίας συνα­ντή­θηκα με την οικο­γέ­νεια του Κ. Χατζη­κω­στα­ντή, αλλά και συγ­γε­νείς των διευ­θυ­ντών του εργο­στα­σίου κατά την ελλη­νική περίοδο, όπως η οικο­γέ­νεια του Σπύρου Οικο­νο­μίδη, ο οποίος ήταν σπου­δαγ­μέ­νος στην Καλών Τεχνών της Αθήνας, και διε­τέ­λεσε πρώτος διευ­θυ­ντής την περίοδο 1948-1950. Επίσης την οικο­γέ­νεια του Δ. Δάβη, πολύ μεγάλου ζωγρά­φου με σπουδές στο Μόναχο, ο οποίος διε­τέ­λεσε διευ­θυ­ντής το 1950. Υπήρξαν και άλλοι όπως ο Νάσος Μυλωνάς, ο Γερά­σι­μος Βλάχος, αλλά και εργα­ζό­με­νοι όπως ο Άρης και η Ελένη Κου­τούνη, ο Κ. Νεο­φύ­του, η Ελένη Χαρίτου, η Ελένη Μπου­χούνα, κ.α…. Κάπως έτσι κατά­φερα να συγκε­ντρώσω πλούσιο υλικό και να γράψω την ιστορία του Ικάρου.

Εν συντο­μία, ποια είναι η ιστορία του Ικάρου, όπως την έχετε κατα­γρά­ψει;

Οι Ιταλοί με σκοπό να ανα­πτύ­ξουν οικο­νο­μικά τα Δωδε­κά­νησα, ίδρυσαν εται­ρείες όπως η ΚΑΙΡ με αγρο­τικά προ­ϊ­ό­ντα, η ΤΕΜΙ με τα τσιγάρα, η ΣΑΙΚΑ για τούβλα και κερα­μί­δια, η ΤΙΡΣΑ για την παρα­σκευή χαλιών και αρκετές άλλες. Βλέ­πο­ντας τους πλού­σιους πια­τε­λό­τοι­χους της Λίνδου φορ­τω­μέ­νους με κερα­μικά από το Ιζνίκ της Τουρ­κίας, θεώ­ρη­σαν ότι φτιά­χνο­νταν στην Ρόδο. Έτσι απο­φά­σι­σαν να κατα­σκευά­σουν ένα εργο­στά­σιο κερα­μι­κής για να αντι­γρά­ψουν τα κερα­μικά που υπήρχαν σε αφθονία στην περιοχή της Λίνδου.

Αρχικά, τα θέματα των κερα­μι­κών ήταν πολύ συγκε­κρι­μένα και εγκρί­νο­νταν από μία τριμελή επι­τροπή. Οι αρχικές δοκιμές ξεκί­νη­σαν σε συνερ­γα­σία με τη σχολή κερα­μι­κής της Φαέντσα στην Ιταλία, που είναι από τις σημα­ντι­κό­τε­ρες στον κόσμο. Οι δοκιμές είχαν επι­τυ­χία και έτσι ο Ίκαρος ιδρύ­θηκε τον Δεκέμ­βριο του 1928. Στην αρχή της ιτα­λι­κής περιό­δου, διοι­κη­τικό συμ­βού­λιο, μέτοχοι, καλ­λι­τε­χνι­κός και τεχνι­κός διευ­θυ­ντής και όλοι οι εργα­ζό­με­νοι ήταν Ιταλοί, εκτός από τον Νικόλα Για­σι­ράνη από τον Αρχάγ­γελο, ο οποίος ήταν ο αγγειο­πλά­στης του εργο­στα­σίου από την έναρξη λει­τουρ­γίας το 1928.

Το εργα­στή­ριο βρι­σκό­ταν μέσα στο κάστρο, κοντά στην Κόκκινη Πόρτα. Τα Κερα­μικά του Ικάρου πωλού­νταν στη Νέα Αγορά, στην Παλιά Πόλη, και σε κατά­στημα που υπήρχε στο Ξενο­δο­χείο των Ρόδων… Το 1932 το εργα­στή­ριο μετα­φέρ­θηκε στην οδό των Ιπποτών, στο γνωστό κτήριο, όπου ακόμη υπάρχει πάνω από την κεντρική είσοδο μία σύνθεση από πλα­κί­δια με θέμα την Παναγία της Φιλε­ρή­μου. Στον κάτω όροφο βρι­σκό­ταν το εκθε­τή­ριο και στον επάνω όροφο το εργα­στή­ριο. Κάθε δωμάτιο ήταν ένα κομμάτι της δια­δι­κα­σίας παρα­γω­γής. Οι πελάτες είχαν τη δυνα­τό­τητα να συμ­με­τέ­χουν παρα­κο­λου­θώ­ντας πώς παρά­γο­νταν τα κερα­μικά βήμα-βήμα και μετά αγό­ρα­ζαν ό,τι τους άρεσε από το εκθε­τή­ριο.

Οι εξα­γω­γές ήταν σημα­ντι­κές κυρίως στην Ιταλία, στην Τουρκία, στην Λιβύη, στις περιο­χές γύρω από τη Συρία, στην Αίγυπτο όπου τα Οθω­μα­νικά θέματα ήταν πολύ γνωστά και αλλού. Το 1933 ένας Αυστρια­κός πολύ καλός σχε­δια­στής του Ικάρου, ο Έγκον Χούμπερ, θα βάλει το τοπικό χρώμα στα κερα­μικά. Κατα­σκευά­στη­καν 8 κούκλες με τις παρα­δο­σια­κές φορε­σιές της Δωδε­κα­νή­σου, πλα­κί­δια με την εικόνα της Πανα­γίας της Φιλε­ρή­μου, η οποία εθε­ω­ρείτο προ­στά­τιδα του Τάγ­μα­τος του Αγίου Ιωάννη, δηλαδή των Ιπποτών της Ρόδου, αγαλ­μα­τί­δια με τη λουό­μενη Αφρο­δίτη της Ρόδου και αρκετές ειδικές παραγ­γε­λίες.

Κατά την ιταλική περίοδο του εργο­στα­σίου κατα­σκευά­στη­καν κάποιες συν­θέ­σεις από πλα­κί­δια που κοσμούν διάφορα ιστο­ρικά κτήρια της Ρόδου, όπως το Δικα­στικό Μέγαρο, τη Ροδιακή Έπαυλη, το Τελω­νείο στην Παλιά Πόλη. Στο σπίτι του Χατζη­κων­στα­ντή υπήρχε επίσης μία κατα­πλη­κτική σύνθεση με παρά­σταση από τον παρά­δεισο, όπως παρου­σιά­ζε­ται σε περσικά κείμενα.

Ξεκινά ο Πόλεμος, ο Ίκαρος δεν πιστεύει ότι θα τον επη­ρε­ά­σει πολύ… Μάλιστα το 1939 θα γίνει αύξηση του μετο­χι­κού κεφα­λαίου, καθώς το Διοι­κη­τικό Συμ­βού­λιο και οι Μέτοχοι πιστεύ­ουν πολύ στις προ­ο­πτι­κές της εται­ρείας. Όμως τα πράγ­ματα δυσκο­λεύ­ουν… Η του­ρι­στική κίνηση μειώ­νε­ται δρα­στικά, η δυνα­τό­τητα εισα­γω­γής πρώτων υλών από την Ιταλία γίνεται πολύ δύσκολη και οι ειδι­κευ­μέ­νοι εργάτες δεν υπάρ­χουν. Το 1944 βομ­βαρ­δί­ζε­ται το εργο­στά­σιο και κλείνει τελείως. Θα γίνει προ­σπά­θεια, να δημιουρ­γη­θούν εγκα­τα­στά­σεις σε ένα χώρο κοντά στον Άγιο Δημή­τριο, και να ξεκι­νή­σει ξανά η παρα­γωγή το 1945 αλλά καθώς οι Ιταλοί Μέτοχοι και το Διοι­κη­τικό Συμ­βού­λιο απο­χω­ρεί από την Ρόδο, το εργο­στά­σιο θα παρα­μεί­νει κλειστό το 1946 και 1947. Την περίοδο αυτή θα δημιουρ­γη­θούν λίγες ειδικές παραγ­γε­λίες, πολλές φορές για μέλη του Ιερού Λόχου. Τα κερα­μικά αυτά συνήθως φέρουν το σύμβολο του Ιερού λόχου και την υπο­γραφή ICARO Ρόδος. Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα η μπο­μπο­νιέρα του γιατρού Γεωρ­γίου Φώκιαλη οποία φέρει το έμβλημα των ιερο­λο­χι­τών, την ημε­ρο­μη­νία 1947 και την υπο­γραφή ICARO Ρόδος.

Ο Χατζη­κων­στα­ντής εξα­γο­ρά­ζει το 1946 το εργο­στά­σιο. Η κόρη του Ειρήνη ανα­φέ­ρει ότι γεν­νή­θηκε τη χρονιά που αγο­ρά­στηκε το εργο­στά­σιο, το οποίο ανοίγει το 1948 με τον Σπύρο Οικο­νο­μίδη καλ­λι­τε­χνικό διευ­θυ­ντή και 40 άτομα προ­σω­πικό. Κατα­σκευά­ζουν τα αντι­κεί­μενα της ιτα­λι­κής περιό­δου και εμπλου­τί­ζουν την παρα­γωγή… Ο Δάβης ο οποίος ανα­λαμ­βά­νει διευ­θυ­ντής το 1950-‘51 θα ερευ­νή­σει τα ιζνίκ της Λίνδου αλλά και την συλλογή του Αντώνη Μπενάκη δημιουρ­γώ­ντας νέα θέματα και φόρμες. Το ‘55 υπό την καθο­δή­γηση του Αθα­νά­σιου Μυλωνά ο Ίκαρος ανθίζει, τόσο οικο­νο­μικά όσο και καλ­λι­τε­χνικά. Από το 1970 και μετά θα ξεκι­νή­σουν τα δύσκολα χρόνια. Πολλοί εργα­ζό­με­νοι θα φύγουν ανοί­γο­ντας τα δικά τους μαγαζιά. Γίνο­νται πολλές εισα­γω­γές από Κίνα και Τουρκία και ο αντα­γω­νι­σμός είναι ιδιαί­τερα σκληρός ενώ το περι­θώ­ριο κέρδους μειώ­νε­ται σημα­ντικά.Τα αντι­κεί­μενα υστε­ρούν πλέον σημα­ντικά έναντι της πρώτης περιό­δου του εργο­στα­σίου, τεχνικά και αισθη­τικά.

Tην δεκα­ε­τία του 1970 o Χατζη­κων­στα­ντής έχει οικο­νο­μικά ανοίγ­ματα, έχοντας πάρει πολλά δάνεια. Προ­σπα­θεί να που­λή­σει την εται­ρεία το ’80, αλλά το‘87 σε ένα δυστύ­χημα σκο­τώ­νε­ται ο ίδιος και η σύζυγός του και μερι­κούς μήνες αργό­τερα το εργο­στά­σιο κλείνει ορι­στικά. Πωλεί­ται και γκρε­μί­ζε­ται για να χτι­στούν πολυ­κα­τοι­κίες και έτσι ολο­κλη­ρώ­νε­ται μία δια­δρομή περίπου 60 χρόνων από το Δεκέμ­βριο του ‘28 που άνοιξε ο Ίκαρος μέχρι το καλο­καίρι του ‘88 που έκλεισε.

Θα μπο­ρούσε η Ρόδος να εκμε­ταλ­λευ­θεί την παρά­δοση στα κερα­μικά; Θα ήταν εφικτό να συνε­χι­σθεί σήμερα αυτή η παρά­δοση;

Ο Ίκαρος είναι άμεσα συν­δε­δε­μέ­νος με την ιστορία της Ρόδου, είναι το πρώτο εργο­στά­σιο καλ­λι­τε­χνι­κών κερα­μι­κών στο νησί και το δεύτερο σημα­ντι­κό­τερο στην Ελλάδα μετά τον Κερα­μεικό στην Αθήνα. Έχει δημιουρ­γή­σει τερά­στια παρά­δοση και έχει αφήσει μια τερά­στια παρα­κα­τα­θήκη. Ακόμη και σήμερα, παντού στην Ρόδο κατα­σκευά­ζο­νται και πωλού­νται κερα­μικά. Πολλά από αυτά είναι από εργα­στή­ρια που άνοιξαν πρώην εργα­ζό­με­νοι του Ικάρου, όπως οι Μπόνης, Νεο­φύ­του, Για­σι­ρά­νης, Κακιός κα.

Η Ρόδος ένας τόπος ευλο­γη­μέ­νος από πολλές απόψεις. θα μπο­ρούσε να είναι πασί­γνω­στη και για τα κερα­μικά της. Θα πρέπει οι τοπικοί φορείς να εκμε­ταλ­λευ­τούν την παρά­δοση στα κερα­μικά. Θα πρέπει να ανα­δει­χθεί η ιστορία καθώς η παρα­κα­τα­θήκη υπάρχει. Σαφώς και μπορεί να συνε­χι­σθεί η παρά­δοση.

Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη είχε μεγάλη επι­τυ­χία. Περι­μέ­νατε αυτή την αντα­πό­κριση;

Η προ­σέ­λευση του κόσμου ήταν πραγ­μα­τικά πολύ συγκι­νη­τική. Φυσικά ο Ίκαρος βρί­σκε­ται μέσα σε πολλά σπίτια καθώς πολλοί είναι αυτοί που έχουν ένα κομμάτι της …ιστο­ρίας στο σπίτι τους. Ειδικά για την έκθεση υπήρξαν επι­σκέ­πτες από την Αυστρα­λία, την Αμερική, την Ιταλία. Από την Αυστρα­λία ήρθε και η κα Ελένη Κου­τούνη η οποία είχε δου­λέ­ψει στον Ίκαρο.

Σκέ­φτε­στε λοιπόν να μετα­φέ­ρετε την έκθεση στη Ρόδο;

Είμαστε σε συνεν­νό­ηση με τους τοπι­κούς φορείς και το Μουσείο Μπενάκη και έχουμε σχεδόν κατα­λή­ξει. Προ­σπα­θούμε να προ­λά­βουμε να γίνουν τα εγκαί­νια Μάιο ώστε η έκθεση να ξεκι­νή­σει και να την δουν κατά τη διάρ­κεια του καλο­και­ριού όσο περισ­σό­τε­ρος κόσμος γίνεται. Το να κατέβει η έκθεση στο νησί από όπου ξεκί­νη­σαν όλα είναι κάτι που προ­σω­πικά θα το ήθελα πάρα πολύ.

Συνε­χί­ζετε να συλ­λέ­γετε;

Πάντα, είναι μεράκι που δεν μπορεί να στα­μα­τή­σει ποτέ.

Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να βρει κανείς καλ­λι­τε­χνικά κερα­μικά του Ικάρου σήμερα; Ποιο είναι το πιο απίθανο μέρος που βρήκατε κάποιο αντι­κεί­μενο;

Δεν είναι ιδιαί­τερα δύσκολο και δεν είναι και τόσο εύκολο από την άλλη, εξαρ­τά­ται τι ακριβώς ψάχνεις. Τα αντι­κεί­μενα του ιτα­λι­κού Ικάρου για παρά­δειγμα είναι αρκετά σπάνια, πρέπει να έχεις υπομονή αλλά πάντα κάτι θα βρεθεί.

Από την πρώτη ελλη­νική περίοδο (1948-1955) μπορείς να βρεις σχετικά εύκολα κάποιο αντι­κεί­μενο. Από την άλλη, υπάρ­χουν πολλά κερα­μικά της τελευ­ταίας περιό­δου του Ικάρου, όμως η ποιό­τητά τους είναι πιο χαμηλή, είναι βια­στικά φτιαγ­μένα. Δημιουρ­γή­θη­καν σε μία φάση επι­βί­ω­σης του εργο­στα­σίου, όπου προ­σπα­θούσε να παράγει όσο το δυνατόν περισ­σό­τερα για να που­λή­σει…

Κερα­μικά μπορείς να βρεις σε προ­σω­πι­κές συλ­λο­γές, στο δια­δί­κτυο, στα παζάρια όπως το Μονα­στη­ράκι, σε παλαιο­πω­λεία, σε δημο­πρα­σίες, όπου μπορείς να φαντα­στείς.

Προ­σω­πικά την συλλογή μου την εμπλού­τισα πολύ την τελευ­ταία δεκα­ε­τία… Μια από τις ιστο­ρίες της συλ­λο­γής είναι η παρα­κάτω. Διατηρώ το σάιτ www.Ceramopolis.com που σκοπό έχει να αντλεί ο κόσμος πλη­ρο­φό­ρηση γύρω από τα κερα­μικά, όχι μόνο του Ικάρου, γενικώς, τα ισλα­μικά, ιταλικά, τα ελλη­νικά κλπ. Γενικά επι­κοι­νω­νεί αρκετός κόσμος μέσω του σάιτ. Κάποια στιγμή επι­κοι­νώ­νησε μαζί μου μία κυρία από το Τέξας και επέμενε να μου στείλει μία μπο­μπο­νιέρα και ένα πιάτο της ιτα­λι­κής περιό­δου του Ικάρου. Θεωρησε όπως είπε ότι η συλλογή θα ήταν το σωστό μέρος για τα αντι­κεί­μενα να βρί­σκο­νται. Βρί­σκεις κερα­μικά σε μέρη που δεν το περι­μέ­νεις. Θέλει υπομονή και έρευνα. Και πιστέψτε με, μπορεί να γίνει εξαι­ρε­τικά συναρ­πα­στική όλη αυτή η δια­δι­κα­σία…