Οι επτά ζωές του εκλογικού νόμου στη Μεταπολίτευση

^«Το εκλο­γικό σύστημα απο­τε­λεί τον πιο εξει­δι­κευ­μένο χει­ρα­γω­γικό μηχα­νι­σμό της πολι­τι­κής» έλεγε ο ιταλός δια­νοη­τής Τζιο­βάνι Σαρτόρι. Εξει­δι­κευ­μέ­νος επειδή είναι δύσκολο να τον κατα­λά­βεις και χει­ρα­γω­γι­κός γιατί κάποιον εξυ­πη­ρε­τεί. Στην Ελλάδα, από τη Μετα­πο­λί­τευση μέχρι σήμερα ο εκλο­γι­κός νόμος έζησε επτά ζωές. Στο διά­στημα αυτών των 42 χρόνων εφαρ­μό­στη­καν επτά δια­φο­ρε­τικά εκλο­γικά συστή­ματα (1974, 1977, 1985, 1989, 1990, 2004, 2008). Ο αριθμός είναι αρκετά μεγάλος, αν ανα­λο­γι­στεί κανείς ότι συνο­λικά στην ιστορία της χώρας έχουν εφαρ­μο­στεί περίπου δεκα­τέσ­σερα.

Από το 1974 έως το 2004 όλοι οι νόμοι ακο­λου­θού­σαν τη δομή της ενι­σχυ­μέ­νης ανα­λο­γι­κής που είχε καθιε­ρω­θεί το 1958. Εμπει­ρος πολι­τι­κός ανα­λυ­τής, επι­κα­λού­με­νος τον ακα­δη­μαϊκό Φαίδωνα Βεγλερή, εξηγεί ότι έως το 2004 οι εκά­στοτε εκλο­γι­κοί νόμοι δεν ενί­σχυαν την ανα­λο­γική αλλά το πρώτο κόμμα. «Είχαμε λοιπόν μία ενι­σχύ­ουσα ανα­λο­γική» συμπλη­ρώ­νει.

Ο χει­ρό­τε­ρος νόμος στη Μετα­πο­λί­τευση θεω­ρεί­ται αυτός του 1977 επί Κων­στα­ντί­νου Καρα­μανλή. Για να μπει ένα κόμμα στη δεύτερη κατα­νομή έπρεπε να περάσει το 17%. Οι φραγμοί για την είσοδο στην πρώτη κατα­νομή καταρ­γή­θη­καν το 1985 από το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπαν­δρέου. Στην ίδια λογική ήταν και ο νόμος του ΠΑΣΟΚ του 1989, ο οποίος ήταν πολύ κοντά στην απλή ανα­λο­γική. Ηταν ένα εκλο­γικό σύστημα που δυσκό­λευε την αυτο­δυ­να­μία. Το ΠΑΣΟΚ κατη­γο­ρή­θηκε τότε ότι λει­τούρ­γησε ευκαι­ριακά, βλέ­πο­ντας πως θα χάσει. Ωστόσο στο «συμ­βό­λαιο με τον λαό» είχε ήδη υπο­σχε­θεί την απλή ανα­λο­γική. Ετσι η ΝΔ χρειά­στηκε τότε ένα ποσοστό της τάξης του 49% για να γίνει κυβέρ­νηση. Μολο­νότι πάντως στον Μένιο Κου­τσό­γιωργα φορ­τώ­νο­νται συχνά διά­φο­ροι εκλο­γι­κοί νόμοι, γνωστοί και ως «κου­τσο­νό­μοι», εκείνος έφερε μόνο αυτόν του 1985. Ο νόμος του 1989 ήταν του Ακη Τσο­χα­τζό­που­λου.

ΔΙΑΜΑΧΕΣ. Η μορφή του εκλο­γι­κού συστή­μα­τος λει­τουρ­γούσε σχεδόν πάντα ως πεδίο δια­μά­χης και αντι­πα­ρά­θε­σης μεταξύ των πολι­τι­κών κομ­μά­των αλλά και ως «υπε­ρό­πλο» στα χέρια των κυβερ­νή­σεων. Ετσι με τη ΝΔ στο τιμόνι της δια­κυ­βέρ­νη­σης της χώρας ο εκλο­γι­κός νόμος ξαναλ­λά­ζει και επα­νέρ­χε­ται η ενι­σχυ­μένη ανα­λο­γική. Ο Κωστα­ντί­νος Μητσο­τά­κης παίρνει την «εκδί­κησή» του και στόχος του εκλο­γι­κού νόμου της κυβέρ­νη­σής του ήταν η ανά­δειξη ισχυρής και αυτο­δύ­να­μης κυβέρ­νη­σης. Να έχει δηλαδή τη δυνα­τό­τητα για κάτι τέτοιο το πρώτο κόμμα, ακόμα και αν είχε διαφορά από το δεύτερο μικρό­τερη του 1%. Παραλ­λή­λως εισήχθη και ο μηχα­νι­σμός της «εξο­μά­λυν­σης» της αντι­στοι­χίας ψήφων και εδρών, η οποία εξα­σφά­λιζε σε κάθε κόμμα που εκπρο­σω­πεί­ται στη Βουλή το 70% της ανα­λο­γίας του. Σύμφωνα με αυτήν το κόμμα που δεν είχε εκλέξει τόσους βου­λευ­τές όσους ανα­λο­γού­σαν στις ψήφους του λάμβανε επι­πλέον τόσες έδρες όσες απαι­τού­νται για να φθάσει το 70%. «Η συγκε­κρι­μένη ρύθμιση είχε ως εξής: Εφαρ­μό­ζε­ται πρώτα στο μικρό­τερο κόμμα που εισέρ­χε­ται στη Βουλή και οι πρό­σθε­τες έδρες αφαι­ρού­νται από το αμέσως επόμενο. Αφού ολο­κλη­ρω­θεί η δια­δι­κα­σία για το μικρό­τερο, συνε­χί­ζε­ται για το αμέσως επόμενο κόμμα» εξηγεί άλλος πολι­τι­κός ανα­λυ­τής.

Αν και η εξο­μά­λυνση θεω­ρεί­ται ως μονα­δική και­νο­το­μία του εκλο­γι­κού μας συστή­μα­τος, οδήγησε σε διά­φο­ρες καρα­μπό­λες. Το 1993 την «πλήρωσε» ο εμπνευ­στής της, δηλαδή η κυβέρ­νηση της ΝΔ. Τότε με τη διά­σπαση, η ΠΟΛΑΝ του Αντώνη Σαμαρά με ποσοστό 4,9% εξέλεξε 10 βου­λευ­τές. Μία από τις ιστο­ρίες που συνο­δεύ­ουν την αλλαγή εκλο­γι­κού συστή­μα­τος εκείνης της χρονιάς είναι και η φράση που φέρεται να έχει πει ο Κων­στα­ντί­νος Μητσο­τά­κης για τον υπουργό του Σωτήρη Κούβελα, ότι «εγώ άλλα του είπα να κάνει κι άλλα έκανε». Χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα της ανα­στά­τω­σης στην εφαρ­μογή του νόμου απο­τε­λούν ορι­σμένα ποσοστά στις εκλογές του 1993. Το ΚΚΕ με 15% κατά­φερε να εκλέξει βου­λευτή στη Λέσβο. Οχι όμως και η ΝΔ, η οποία είχε κερ­δί­σει διπλά­σιο ποσοστό. «Με 35% και έχασα! Πού να ‘ξερα ότι ψήφισα την κατα­δίκη μου» είπε τότε απαυ­δι­σμέ­νος γαλά­ζιος πολι­τευ­τής σε έμπειρο εκλο­γο­λόγο. Ο νόμος πάντως του 1990, γνωστός και ως «νόμος Κούβελα» ήταν ο μακρο­βιό­τε­ρος της νεό­τε­ρης Ελλάδας, αφού εφαρ­μό­στηκε μέχρι και το 2004.

ΤΑ ΜΠΟΝΟΥΣ. Λίγο πριν από τις εκλογές του 2004, ο νέος νόμος του ΠΑΣΟΚ επί Κώστα Σημίτη αλλάζει τη φιλο­σο­φία του εκλο­γι­κού συστή­μα­τος. Προσ­διο­ρί­ζει τον αριθμό των εδρών που θα λάβει ένα κόμμα κατευ­θείαν με το ποσοστό του. Ως έναν βαθμό μιμεί­ται τη δια­δι­κα­σία της εξο­μά­λυν­σης, μετα­τρέ­πο­ντας όμως το 70% της ανα­λο­γι­κό­τη­τας σε 87%. Επι­πλέον για πρώτη φορά δίνεται τόσο μεγάλο μπόνους 40 εδρών στο πρώτο κόμμα – μόνο ο νόμος του 1989 έδινε μικρή πρι­μο­δό­τηση 10 εδρών – καθώς και απόλυτη ανα­λο­γία για τους υπο­λοί­πους. «Είχαμε ως στόχο όχι την αλλαγή εκλο­γι­κού νόμου αλλά την αλλαγή εκλο­γι­κού συστή­μα­τος» θα πει ο υπουρ­γός Εσω­τε­ρι­κών εκείνης της κυβέρ­νη­σης Κώστας Σκαν­δα­λί­δης, η φιλό­δοξη ιδέα του οποίου όμως να σπάσει τις μεγάλες περι­φέ­ρειες (Α’ Αθήνας στα δύο, Β’ Αθήνας στα πέντε, Α’Θεσ­σα­λο­νί­κης στα τρία) προ­σέ­κρουσε στις φιλο­δο­ξίες και τις ανα­σφά­λειες των βου­λευ­τών – ανα­λό­γως της περί­πτω­σης.

Το 2008 με τον νόμο του τότε υπουρ­γού Εσω­τε­ρι­κών και σημε­ρι­νού Προ­έ­δρου της Δημο­κρα­τίας Προκόπη Παυ­λό­πουλο οι 50 έδρες δίνο­νται ως bonus στο πρώτο κόμμα. Η ανα­λο­γι­κό­τητά του φθάνει το 83,3%.

Τα ΝΕΑ